भारूड


_Bharud_1.jpgसंतांनी सर्वसामान्य लोकांना अध्यात्माची शिकवण सोप्या भाषेत देण्यासाठी ओवी, अभंग, भारूड अशा वेगवेगळ्या काव्यरचना केल्या. त्यांतील रूपकात्मक आणि जनसमुदायासमोर नाट्यमय रीतीने सादर केली जाणारी रचना म्हणजे भारूड. एकनाथपूर्व काळात ज्ञानेश्वर आणि नामदेव यांनी तर एकनाथांच्या पश्चात तुकाराम आणि रामदास यांनीही भारूडे रचली. असे असले तरी एकनाथांची भारूडे सर्वांत लोकप्रिय झाली. त्यामुळेच ‘ओवी ज्ञानेशाची’, ‘अभंग तुकयाचा’ तसे ‘भारूड नाथांचं’ असे म्हटले जाते.

‘बहुरूढ’ या शब्दापासून ‘भारूड’ शब्द तयार झाला असावा असे काहींचे मत आहे. भारूडांचे विषय जोशी, पिंगळा, सन्यासी, माळी, जंगम अशा विविध रूढींवर आधारलेले आहेत, म्हणून ते बहुरूढ समजले जाते. त्याशिवाय ‘भा’ म्हणजे तेजावर आरूढ झालेले ते भारूड किंवा भिरूंड नावाच्या द्विमुखी काल्पनिक पक्ष्याप्रमाणे एकाच वेळी दोन भिन्न अर्थ अभिव्यक्त करणारे म्हणून भारूड अशाही व्युत्पत्ती काहीजण मानतात. तसेच, भराडी जमातीत परंपरेने रूढ झालेले गीत म्हणजे भारूड असाही एक समज आहे.

एकनाथांच्या भारूडाचे वर्णन ‘आध्यात्मिक आणि नैतिक शिक्षण देणारे मराठीतील रूपकात्मक नाट्य - गीत’ असे केले जाते. नाथांच्या भारूडांची संख्या जशी विपुल आहे तसेच त्यांचे विषयही विविध आहेत. एकनाथ बायला, दादला, भुत्या, वाघ्या, विंचू, कुत्रा, एडका इत्यादी विविध विषयांचे जे अचूक वर्णन करतात त्यावरून त्यांच्या सूक्ष्म आणि चौफेर निरीक्षणाची कल्पना येते. ते या साध्या साध्या विषयांतून अध्यात्माचा गहन आशय व्यक्त करतात, त्यातून त्यांची अलौकिक कल्पनाशक्ती आणि बुद्धिमत्ता प्रकट होतात.

नामदेवांचे कुटुंबीय व त्यांची अभंगरचना


वारकरी संप्रदायाच्या सुंदर शिल्पाचा पाया ज्ञानदेवांनी घातला, पण त्या संप्रदायाच्या विस्ताराची कामगिरी पार पाडली ती संत नामदेवांनी. ते काम नामदेवांनी ‘नाचू कीर्तनाचे रंगी| ज्ञानदीप लावू जगी |’ असा विश्वास मनाशी बांधून केले. नामदेव स्वत:ला त्या संप्रदायाचे ‘किंकर’ मानतात. नामदेवांनी त्यांच्या आयुष्याची वाटचाल ‘आम्हा सापडले वर्म | करू भागवत धर्म ||’ असे उद्दिष्ट डोळ्यांसमोर ठेवून केली. अभंग हे त्यांच्या जीवनाचे प्रतिबिंब. त्यामधून त्यांच्या जीवनात आणि काव्यात घडलेली परिवर्तने यांचा मेळ घालता येतो. त्या अभंगांमधून ज्ञानदेवांचे लोकोत्तर जीवन, ज्ञानदेवांच्या समाधीच्या वेळचे वर्णन, ‘आदि’, ‘तीर्थावेळी’ आणि ‘समाधी’ यांचे स्वरूप वाचकांसमोर येते. त्यांतून समकालीन संतांची चरित्रेही स्पष्ट होतात. ते ऐहिक व पारलौकिक अशा दोन्ही पातळ्यांवरचे विवेचन करतात.

राम व रहीम एकच! - संत कबीर

प्रतिनिधी 11/07/2014

संत कबीरकबीर हे निर्गुणी भक्तिपरंपरेचे शिखर गाठलेले हिंदी भाषिक थोर संत होत. त्यांनी अवास्तव कर्मकांडावर घणाघाती हल्ला चढवून, ढोंगी लोकांचे बेगडी बुरखे फाडून टाकण्याचे काम केले. संत कबीर यांचे जन्मगाव, विवाह, त्यांचे गुरू, आई-वडील, त्यांचे निर्वाण या कोणत्याही बाबतीत अभ्यासकांचे एकमत नाही. गोरखपूरजवळील मगहर हे त्यांचे जन्मगाव मानतात. अभ्यासकांच्या मतानुसार त्यांचा कालखंड इसवी सनाचे पंधरावे किंवा सोळावे शतक असावा. भारतात तो कालखंड राजकीय व सांस्कृतिक स्थित्यंतराचा आहे. कबीर यांची नेमकी जात, धर्म कोणता याबद्दल एकवाक्यता नाही. त्यांचे वास्तव्य काशी येथे होते, त्यांचा व्यवसाय कोष्ट्याचा होता; तसेच त्यांचा मृत्यू मगहर गावीच झाला यांविषयी मात्र सर्वांचे एकमत आहे.

मुक्ताई: मेहूण येथील समाधी (Muktai - The feretory at Mehun)

प्रतिनिधी 19/02/2010

हातून सारखे पाप घडतच असते. ते नाहीसे करायला हरिद्वारला 'महाकुंभ' चालू आहे. पण पाप घालवायला तापीचे स्मरण सोपे. असे मानले जाते, की गंगेत स्नान करावे लागते. नर्मदेचे दर्शन केले तरी पुरेसे असते आणि तापीनदीची आठवण काढली, की पाप साफ होते.

हे सगळे ठीक आहे. पण भुसावळपासून जवळ जवळ चाळीस किलोमीटर अंतरावर मुक्ताईनगर आहे. तेथे तापी नदीच्या किना-यावर निवृत्ती, ज्ञानेश्वर आणि सोपानाची धाकटी बहीण मुक्ताबाईचे मंदिर आहे. वरच्या अंगाला तापी आणि पूर्णा नदीचा देखणा संगम आहे.

मुक्ताबाई निवृत्तीनाथाची शिष्य तिचे व्यक्तिमत्व स्वतंत्र किंवा जणू स्वयंभू होते. एका कवितेत ती म्हणते,

तापी आणि पूर्णा नदीचा संगम ''सर्वरूपी निर्गुण संपले पै सर्वदा. आकार संपदा नाही तया.

आकारिती भक्त मायामय काम. सर्वत्र निःसीम अंतरी आहे''.

''नाही सुखदुःख. पापपुण्य नाही.

नाही कर्मधर्म. कल्पना नाही.

नाही मोक्ष ना भावबंधन नाही.

म्हणे वटेश्वरा ब्रह्म नाही. सहजसिध्द बोले मुक्ताई ''

तापीच्या शुभ्र वाळूच्या पटात वैशाख वद्य द्वादशीच्या दिवशी मध्यान्ही एकाएकी वीज कडाडली आणि त्या झगमगाटात मुक्ताबाई एकाएकी अद्दश्य झाली.''

तापी नदीकाठचे मुक्ताबाईचे मंदिर    नदीकाठी उभे राहिले आणि मुक्ताईच्या अदृश्य होण्याचा प्रसंग डोळयासमोर आणला, की पोटात गोळा येतो. त्यावेळी मुक्ताईचे वय जेमतेम अठरा-वीस वर्षे होते आणि ज्ञान इतके होते, की चांगदेवासारख्या विद्वानाने तिचे शिष्यत्व पत्करले! थोडे दूर चांगदेवाचे भग्न देऊळ आहे.

मुक्ताबाई ही निवृत्ती-ज्ञानदेवादी भावंडांची धाकटी बहीण असून, तिच्याबाबत त्यांच्या रचनांमध्ये उल्लेख आढळत नाहीत. संशोधक ते शोधून काढतात चांगदेव-नामदेव ह्यांच्या अभंगांतून. मुक्ताबाईने त्या दोघांचा मानीपणाचा नकशा उतरवला होता. मुक्ताबाईने तापी नदीकाठी मेहुणला समाधी घेतली. त्याबाबतचा उल्लेख नामदेवांच्या आत्मचरित्रपर अभंगांत आढळतो.
तापीकाठचे चांगदेवाचे मंदिरमुक्ताबाई देखील अठरा-वीस वर्षेच जगली व तिचे ज्येष्ठ बंधू, निवृत्तीनाथांच्या आधी समाधी घेतली असे म्हणतात. मुक्ताबाई एक की दोन होत्या ह्याबद्दलही संशोधकांत वेगवेगळी मते आहेत.

मुक्ताबाईची समाधी कल्पना देखील वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. तापी-नदीच्या काठी ती विजेच्या लोळात नाहीशी झाली अशी दंतकथा आहे. 
संदर्भ : भारतीय संस्कृतिकोश, सातवा खंड. पं.महादेवशास्त्री जोशी.
Last Updated On 21st October 2019