आमचा रामशास्त्री – न्या. अभय ओक


-heading-न्यायमूर्ती अभय ओक यांची कर्नाटक उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश म्हणून नेमणूक मे 2019 मध्ये झाली. आम्ही त्यांच्या बंगलोरमधील शपथविधी समारंभास उपस्थित राहिलो. मी शिक्षक म्हणून ठाणे येथील मो.ह. विद्यालयातून निवृत्त झालो; त्यालाही अठरा वर्षें उलटून गेली. अनेक विद्यार्थी दहावी/बारावी होऊन माझ्या कारकिर्दीच्या तीस वर्षांच्या काळात शाळेतून बाहेर पडले. ते त्यांच्या आवडीनुसार विविध शाखांतून पदवीधर झाले. वेगवेगळ्या व्यवसाय/उद्योगांत स्थिरस्थावर झाले, काहींनी उत्तुंग असे यश मिळवले. मी काही नामवंत शिक्षक नाही आणि मी त्या नामवंतांना शिकवले असे तर मुळीच नाही. पण मी मुलांचे यशाच्या त्या टप्प्यावर अभिनंदन करण्यासाठी मुख्याध्यापकांसमवेत जात असे. मी गुणवंतांना विविध कार्यक्रमांसाठी निमंत्रित करण्यासाठीही संपर्क करत असे. नंतर, माझा त्यांच्याशी पत्रव्यवहार व संवादही होत असे. काही माजी विद्यार्थ्यांचा तर कारणपरत्वे अनेक वेळा संपर्क राहिला आहे. न्यायमूर्ती अभय ओक यांचा समावेश तशा सतत संपर्कात असलेल्या नामवंतांत होतो. त्यांचा स्वभावच शिक्षकांविषयी आदर बाळगणे व तो अगदी सहज व्यक्त करणे असा आहे. त्यामुळे आमचे नाते उभयपक्षी जवळचे व घट्ट होत गेले आहे.

क्षण कृतज्ञतेचा, अविनाश बर्वे सरांच्या पंच्याहत्तरीचा...!


-barve-sirअविनाश दामोदर बर्वे हे ठाण्याच्या मो ह विद्यालयातील उपक्रमशील, कनवाळू, संयमी, सतत हसतमुख असणारे निवृत्त शिक्षक. बर्वेसर छत्तीस वर्षें मो ह विद्यालयात सेवारत होते. ते सगळ्यांना आपलेसे करणे या त्यांच्या गुणवैशिष्ट्यामुळे सगळ्यांचे लाडके शिक्षक/सहकारी बनले. त्यांना निवृत्त होऊन जवळपास एकोणीस वर्षें उलटली, तरीही त्यांचा शाळेशी व नव्या शिक्षकवर्गाशी बंध सैलावला नाही. ते उत्साहाने शाळेच्या विविध उपक्रमांत नित्य सहभागी होतात. त्यांनी 'अविनाश' या एका शब्दाने 'मो ह' परिवारातील अनेकांना मोहून टाकले आहे! त्यांनी ऐंशी ते नव्वद वर्षें वयोगटातील जुन्या शिक्षक-पालकांपासून ते विशी-पंचविशीतील माजी विद्यार्थ्यांना एका माळेत प्रेमाने ओवले आहे. सरांविषयीच्या त्या प्रेमापोटी माजी विद्यार्थ्यांनी एकत्रित येऊन शाळेच्या सहकार्याने त्यांच्या अमृतमहोत्सवी सोहळ्याचे आयोजन केले. त्या योजनेला शाळेचे मुख्याध्यापक राजेंद्र राजपूत यांनीही क्षणात संमती दर्शवली! अविनाशसरही असे, की त्या सोहळ्याच्या निमित्ताने आजी-माजी शिक्षक - शिक्षकेतर कर्मचारी, विद्यार्थी, मित्र परिवार एकत्र येतील म्हणून त्यांनी त्या समारंभास संमती दिली!

अविनाश बर्वे – उत्स्फूर्त उपक्रमशीलता


-headingठाणे येथील मो.ह. विद्यालयाच्या सव्वाशे वर्षांच्या इतिहासात प्रथम नि.गो. पंडितराव आणि त्यांच्यानंतर अविनाश बर्वे या दोन शिक्षकांनी शाळेचे सांस्कृतिक जीवन समृद्ध केले आणि इतर शिक्षक-विद्यार्थी व व्यवस्थापन यांना शाळेचा, शिक्षणाचा लळा लावला असा स्वच्छ निर्वाळा बर्वे सत्कार समारंभास जमलेले शिक्षक, व्यवस्थापक, विश्वस्त आणि ठाणेकर नागरिक यांनी दिला. यापेक्षा आणखी मोठा गौरव कोणा शिक्षकाला मिळू शकेल? ठाणे येथील ‘मो. ह. विद्यालय’ हे एक संस्कार केंद्र आहे. विद्यालयाची ती ओळख जपण्याची जबाबदारी शिक्षकांच्या सध्याच्या पिढीची आहे. बर्वेसरांच्या पंचाहत्तरीचा कार्यक्रम हे त्यासाठी एक निमित्त होते. नव्या शिक्षकांशी संवाद साधणे हा कार्यक्रमाचा महत्त्वाचा हेतू होता. तो सफल झाला. सारे सभागृह बर्वे सरांच्या चांगुलपणाच्या आठवणींनी भारावून गेले होते. शाळेच्या एकशेपंचवीस वर्षांच्या इतिहासात अनेक नामवंत शिक्षक होऊन गेले. मी त्या एकशेपंचवीस वर्षांपैकी किमान पंच्याहत्तर वर्षांच्या कालखंडाशी जवळून परिचित आहे.

मतिमंदांचे घरकूल


     मतिमंदांसाठी कार्यरत असलेल्या महाराष्ट्रातील संस्थांपैकी एक म्हणजे, डोंबिवलीजवळच्या 'खोणी' या गावातील अमेय पालक संघटना. त्यांचे तेथे ‘घरकुल' या नावाने वसतिगृह आहे. मतिमंदांसाठी आणखीदेखील वसतिगृहे चालवली जातात, परंतु ‘घरकुल’ एकमेव आहे याचा प्रत्यय तेथे गेल्यावर येतो. तेथील जिव्हाळा, स्नेहार्द्रता अन्यत्र, कोठे आढळणार नाही आणि त्यामागील प्रेरणास्रोत अविनाश बर्वे आहेत.
     काही पालक मंडळी स्वत:च्या मतिमंद मुला-मुलींसाठी एकत्र आली. त्या सर्वांनी अमुक एका रकमेचे बंधन न घालता, सुरुवातीस दर महिन्याला जितकी जमेल तितकी रक्कम शिल्लक टाकण्याचे सुरू केले आणि 'अमेय पालक संघटना' १९९१ मध्ये स्थापन झाली. 'घरकुल'ची इमारत १९९५ मध्ये नांदती झाली. 'घरकुल'च्या नवीन छान वास्तूचे उद्धाटन २०१० सालच्या आरंभी झाले.
     'घरकुल'चा पाया रचला गेला तो मूळ डोंबिवलीतील 'अस्तित्व' या संस्थेमधून आणि प्रामुख्याने सुधा काळे व त्यांचे पती कै. मेजर ग.कृ. काळे या सेवाभावी दांपत्याकडून. बापू शेणोलीकर आणि 'घरकुला'त बारा वर्षे कार्यरत राहिलेल्या  कै. उषा जोशी यांचा सहभागदेखील महत्त्वाचा. त्यामुळे संस्थेचा पाया पक्का झाला, संस्कारांची, शिस्तीची दिशा ठरून गेली.
     नंतर त्या कार्यात पुढाकार घेतला तो शिक्षक दांपत्य असलेल्या नंदिनी व अविनाश बर्वे यांनी. त्यांच्या कौस्तुभ या मतिमंद मुलामुळे त्यांचा कार्याशी परिचय झाला. कौस्तुभचा दोन वर्षांपूर्वी मृत्यू झाला. बर्वे यांनी 'घरकुल'ची जबाबदारी अनेक वर्षे निष्ठेने व सेवातत्परतेने पार पाडली व त्यांनी वर्षापूर्वी ती डोंबिवलीमधील डॉक्टर सुनील शहाणे यांच्या शिरावर २०१२ सालापासून सोपवली आहे.

मतिमंदांचे 'घरकुल'

प्रतिनिधी 07/04/2010

मतिमंदांसाठी आपापल्या परीने कार्यरत असलेल्या महाराष्ट्रातील संस्थांपैकी एक म्हणजे, डोंबिवलीजवळच्या 'खोणी' या गावातील 'अमेय पालक संघटने'ने उभे केलेले 'घरकुल'.

स्वत:च्या मतिमंद मुला-मुलींसाठी काही पालक मंडळी एकत्र आली. त्या सर्वांनी अमुक एका रकमेचे बंधन न घालता, सुरुवातीस दर महिन्याला जितकी जमेल तितकी रक्कम शिल्लक टाकण्याचे सुरू केले आणि 'अमेय पालक संघटना' 1991 मध्ये स्थापन झाली. त्यातून 'घरकुल'ची इमारत 1995 मध्ये नांदती झाली. आता, 2010 सालच्या आरंभी 'घरकुल'च्या नवीन छान वास्तूचे उद्धाटन झाले आहे.

'घरकुला'चा पाया रचला गेला तो मूळ डोंबिवलीतील 'अस्तित्व' या संस्थेमधून आणि प्रामुख्याने सुधाताई काळे व त्यांचे पती कै. मेजर ग.कृ. काळे या सेवाभावी दांपत्याकडून. तसेच, बापू शेणोलीकर आणि 'घरकुला'त सातत्याने बारा वर्षे कार्यरत
असणा-या कै. उषाताई जोशी यांचा सहभागदेखील महत्त्वाचा.

या सर्वांच्या सहकार्याने व प्रेरणेने ह्या कार्यात शिक्षक दांपत्य असलेल्या नंदिनी व अविनाश बर्वे यांनी, त्यांच्या कौस्तुभ या मतिमंद मुलाच्या माध्यमातून या कार्यात पुढाकार घेतला. दुर्दैवाने, कौस्तुभचा अलिकडेच मृत्यू झाला. इतकी वर्षे कार्यात सातत्य राखल्यानंतर बर्वे यांनी 'घरकुल'ची जबाबदारी डोंबिवलीमधील डॉक्टर सुनील शहाणे यांच्या शिरावर सोपवली आहे.

हवेशीर व प्रशस्त विश्रामधाम, जेवणाची घरगुती चव, व्यायामाची शिस्त, बागकाम इत्यादी विरंगुळ्याची माध्यमे व ज्यांची इच्छा आहे अशा परीचितांपैकी विवाहाचे वाढदिवस, मुलांचे वाढदिवस, तसेच काही शाळा व इतर संस्थांमधील व्यक्तींनी-मुलांनी सामाजिक दृष्टिकोन जोपासावा म्हणून 'घरकुल'ला प्रत्यक्ष दिलेल्या व देत असलेल्या भेटी, यांद्वारे 'घरकुल' मोकळा श्वास घेत असते.

''पावती पुस्तक घेऊन कोणाकडेही मदतीची याचना करायची नाही आणि सरकारी मदत घ्यायची नाही'' हा बर्वे यांचा तत्त्वाग्रह; तरीदेखील 'घरकुल'साठी गेल्या आठ वर्षांत एक कोटी रुपये जमा झाले, संस्थेविषयीचा सदभाव एवढा वाढला आहे की फेब्रुवारी 2010 मध्ये साज-या झालेल्या 'कृतज्ञता दिवसा'च्या वेळी काही तासांतच येणा-या मंडळींकडून जी रक्कम जमा झाली, ती होती एक लाख रुपये!

मदतीची याचना पावती पुस्तकांद्वारे करायची नाही हा बर्वे यांचा अभिमान जरी ताठपणाचा द्योतक असला, तरी त्यांनीच विद्यार्थिजीवनापासून सामाजिक कृतज्ञतेची ओढ निर्माण झाली पाहिजे, ह्या उद्देशाने अनेक शाळांमधून विद्यार्थ्यांद्वारे घरोघरी जाऊन 'घरकुल'साठी मदत मागण्याचे व्रत दरवर्षी न चुकता सांभाळले आहे! अर्थात यामागचा सामाजिक उद्देश निराळा!

घरकुलमधील मोकळेपणा अविनाश बर्वे व नवे सूत्रधार डॉ. सुनील शहाणे शिवाय, संस्थेसाठी उपयुक्त ठरावे म्हणून दरवर्षी नाटय व वाङ्मय क्षेत्रामधील तसेच न्यायाधीश, ख्यातनाम डॉक्टर व समाजधुरीण इत्यादी सेलिब्राटिजंना मुद्दामहून आमंत्रित केले जाते. याचा फायदा देणग्या मिळण्यासाठी होतोच!

''स्वत:च्या मतिमंद मुलांसाठी पण इतरांचा विश्वास संपादन करुन 'घरकुल'चे कार्य सुरळीत सुरू आहे, ते आम्ही पेशानं शिक्षक असल्यामुळे.'' निवृत्त झालेले शिक्षक दांपत्य श्री. व सौ. बर्वे याबाबत अभिमान बाळगतात. पण 'घरकुल'ची टीम केवळ या अशा अभिमानावर संतुष्ट नाही, याचे प्रत्यंतर 'घरकुल'च्या प्रवेशद्वाराजवळ पोचल्याक्षणी प्रत्ययास येते. 'घरकुल'च्या कमानीतून प्रवेश करताच घुम्या, अबोल व्यक्तीचेही मन क्षणात प्रसन्न होईल असा तिथला झाडे-पाने-फुलांचा निसर्ग जोपासण्यात व अधिक घडवण्यात कार्यकर्ते मग्न असतात. मतिमंदांची मानसिकता फुलवणे हा महत्त्वाचा पायाभूत गाभा 'खोणी'त असा विविध त-हांनी जोपासला जातो.

'घरकुला'त प्रवेश करताना, तेथे वावरताना भेटकर्त्याच्या मनातली जळमटेही निघून जातात!

'घरकुल'मागील प्रेरणा: नंदिनी व अविनाश बर्वे..तेथील प्रत्येक खोलीत डोकावून पाहावे, भिंतींची रंगसंगती पाहवी. स्वच्छता हा कुठेही अडसर नाही. अशा रम्य वातावरणात आपणही राहावे असे भेटकर्त्या प्रत्येकास वाटणे हेच मुळात 'अमेय पालक संघटने'च्या 'घरकुल'चे यश आहे.

मग मतिमंदांसाठी काही खेळ, कार्यकर्त्यांबद्दल कृतज्ञता म्हणून दरवर्षीचा कौतुक सोहळा इत्यादी बाबी ह्या-त्या अनुषंगाने येतातच. पण आपण मात्र खोणीला जाऊन, मतिमंदांसाठी किंबहुना वृध्दाश्रमासाठी देखील कार्य उभारताना वैचारिकता व प्रत्यक्ष फिल्डवर्कसाठी मार्गदर्शन घ्यावे असा खोणीमधील 'घरकुल'चा लौकिक!

अविनाश बर्वे हा ठाण्यातील धडपडया माणूस. ते व नंदिनी, दोघांनी मिळून अनेक विविध गुणसंपन्न विद्यार्थी तयार केले आहेत. ह्या दांपत्याचा स्निग्ध जिव्हाळा व उत्कट सेवाभाव ही त्यांची ताकद आहे. त्यामधून 'घरकुल'ला, तेथील कार्यपध्दतीला सद्भभाव लाभला आहे. बर्वे ह्यांनी मतिमंदांच्या प्रश्नाचा सखोल अभ्यास केला आहे. ते स्वत: कार्यकर्ते असल्याने त्यानी देशभरातील असे प्रयत्न पाहिले आहेत. ते म्हणतात ''मतिमंदांसाठी खरी गरज आहे ती निवासी व्यवस्थेची. उलट, सरकारी मदत मिळत असल्याने ठिकठिकाणी मतिमंदांसाठी दिवसा चार तास वर्ग चालवले जातात. मतिमंद मुलांची अडचण अशी असते की ह्या वर्गांतून ती फार काही शिकू शकत नाहीत. मतिमंदत्व आणि अन्य त-हेचं शारीरिक अपंगत्व यांतील फरक जाणला पाहिजे.''

संपर्क - अविनाश बर्वे

(25337250/9869227250)

- प्रदिप गुजर