तंतोतंत


एखादी गोष्ट दुसऱ्या गोष्टीशी शंभर टक्के जुळणारी म्हणजेच पूर्णत: मिळती-जुळती असते, तेव्हा त्यांच्यातील साम्य वर्णन करताना ‘तंतोतंत’ हा शब्द वापरला जातो. वैदिक काळात विद्वानांचे वादविवाद किंवा चर्चा यांमध्ये घट आणि पट म्हणजेच मातीचा घडा आणि वस्त्र अशा, त्या काळातील रोजच्या व्यवहारातील वस्तूंचा दाखला दिला जाई. जसे घटातील आकाश म्हणजे घटाकाश. काही विद्वानांना घटापटाची अशी चर्चा निरर्थक वाटे, म्हणून ते ‘घटं भिन्द्यात् पटं छिन्द्यात्’ म्हणजेच ‘घट फोडा, वस्त्र फाडा’ असे म्हणून त्यांचा राग व्यक्त करत. तर सांगायची गोष्ट म्हणजे पट याचा अर्थ वस्त्र. वस्त्र अनेक धाग्यांपासून म्हणजेच तंतूंपासून तयार होते. तंतू हे पटाचे एकक समजले जाते. एक जरी तंतू बदलला, तरी वस्त्र बदलते. त्यामुळे दोन वस्त्रे अगदी एकासारखी एक केव्हा दिसतील? जेव्हा त्या दोघांचा तंतू अन् तंतू समान असेल तेव्हाच! ह्या तंतू अन् तंतूवरून सामासिक शब्द तयार झाला, तंतोतंत.

‘तंतोतंत’ शब्दाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तो चार अक्षरी शब्द, ‘त’ ह्या एकाच अक्षराच्या वापरातून बनला आहे. गंमत म्हणजे असे एका अक्षरापासून बनलेले चार अक्षरी शब्दही मराठीत चारच आहेत- तंतोतंत, बोंबाबोंब, लालीलाल आणि चेंचाचेंच.

- उमेश करंबेळकर, umeshkarambelkar@yahoo.co.in

चौदावे रत्न


चौदा ह्या संख्येशी निगडित काही गोष्टी भारतीय संस्कृतीत आणि व्यवहारात आढळतात. उदाहरणार्थ, विद्या एकूण चौदा आहेत. 'हरिविजया’तील

चौदा जणींची ठेव ।
नचले स्वरूप वर्णावया ॥

या ओवीत चौदा जणी म्हणजे चौदा विद्या. दीर्घकाळ केलेले राज्य ह्यासाठी ‘चौदा चौकड्यांचे राज्य’ असा वाक्प्रचार केला जातो. कृत, त्रेता, द्वापार व कली या चार युगांची मिळून एक चौकडी होते. अशा चौदा चौकड्या होईपर्यंत केलेले राज्य म्हणजे प्रदीर्घ काळ केलेले राज्य होय. रावणाच्या राज्याचे वर्णन चौदा चौकड्यांचे राज्य असे केले जाते. चौदा कॅरट हे सोन्याच्या शुद्धतेचे परिमाण आहे. शंभर नंबरी सोने म्हणजे चोवीस कॅरट. त्या दृष्टीने चौदा कॅरट हे कमअस्सल सोने मानले जाते. देव-दानवांनी मिळून जे समुद्रमंथन केले, त्यातून चौदा रत्ने बाहेर आली. हलाहल हे विष सर्वांत प्रथम बाहेर आले. ते शंकराने प्राशन केले. त्यामुळे त्याचा कंठ निळा झाला. त्यानंतर अनुक्रमे कामधेनू नावाची गाय, उच्चै:श्रवा नावाचा अश्व, ऐरावत हा हत्ती, कौस्तुभ हे रत्न, पारिजातक वृक्ष, रंभादि अप्सरा, सुरा नावाचे मद्य, चंद्र, शंख, धनुष्य, लक्ष्मी, धन्वंतरी आणि शेवटी, अमृत अशी एकूण चौदा रत्ने बाहेर आली. कामधेनू देवांनी घेतली, तर बळीने उच्चै:श्रवा घोडा घेतला. इंद्राने ऐरावत, तर विष्णूने कौस्तुभ रत्न, शंख व धनुष्य घेतले. पारिजातकाची स्थापना स्वर्गात झाली. रंभादि अप्सरा स्वर्गात राहिल्या. दैत्यांनी सुराप्राशन केले, लक्ष्मीने विष्णूचा पती म्हणून स्वीकार केला आणि अमृत देवांनी घेतले.

छू उमेश करंबेळकर 18/12/2018

लहान मूल खेळताना पडले आणि त्याला खरचटले, तर ते मोठ्याने भोकांड पसरते. त्या वेळी मूल त्याच्यासमोर कोणी ‘आला मंतर, केला मंतर, जादूची कांडी छू.’ असे म्हणताच रडायचे थांबते. त्यांपैकी ‘छू’ हा मराठीतील एकाक्षरी शब्द आहे.

‘छाछू’ (किंवा नुसतेच छू) याचा अर्थ अंगारे, धुपारे, मंत्रतंत्र किंवा जादूटोणा करणे असा आहे. जादूगार ‘छू मंतर’ म्हणून मुठीतील वस्तू गायब करून दाखवतो. ती त्याची हातचलाखी असते. जादूचे प्रयोग हे विज्ञानावर आधारित असे मनोरंजनाचे कार्यक्रम असतात. जादूगार त्यातून लोकांचे प्रबोधन करतो. परंतु काही लोक ‘छाछू’ करून भोळ्याभाबड्या लोकांना फसवतातही. त्यामुळे कोठे काही बनवाबनवी आढळली, तर त्यात काहीतरी ‘छाछुगिरी’ आहे असे म्हटले जाते. जादूटोणाविरोधी कायद्यामुळे छाछुगिरी करणाऱ्या लोकांना गजाआड टाकता येते.

भांगी भरती

प्रतिनिधी 14/12/2018

मुंबई शहर सखल भागात नैसर्गिक भौगोलिक रचनेमुळे असल्याने काही भागात अतिवृष्टीमुळे पाणी तुंबते. मुंबईत पाणी तुंबण्यामागील ‘भांगी भरती’ या नव्या कारणाची भर पडली आहे. समुद्रात भरती आणि ओहोटीमध्ये लाटांची उंची दोन मीटरपेक्षा कमी असते तेव्हा ‘भांगी’ भरतीची स्थिती निर्माण होते. ‘भांगी भरती’ हा शब्द पारंपरिक आहे. महिन्यातून एकदा तशी भरती येते. भांग खाल्ल्यानंतर ज्याप्रमाणे झिंग येते, तशी झिंग भरतीच्या पाण्याला येते. मोठ्या भरतीच्या वेळेस लाटा जलदगतीने फुटतात तशा ‘भांगी भरती’त फुटत नाहीत. लाटा खूप वेळ तरंगत राहतात. ती भरती कितीही वेळ राहते. त्यामुळे बाहेरून आलेले पाणी समुद्र आत घेत नाही. अशा वेळी मुसळधार पाऊस पडला तर जिकडे तिकडे पाणी तुंबणे अपरिहार्य आहे. हा शब्द कोळी समाजात प्रचलित आहे.

- सुभाष कुळकर्णी, 9820570294

(साहित्य मंदिर – ऑगस्ट 2018 संपादकीयामधून)

पांढरा हत्ती पोसणे


'पांढरा हत्ती पोसणे' हा वाक्प्रचार आहे. 'पांढरा हत्ती पोसणे' (त्याचे पालन करणे) म्हणजे तोट्याचा व्यवहार. तो फक्त प्रदर्शनासाठी असतो. त्याच्या चारापाण्याचा खर्च इतर पाळीव प्राण्यांच्या तुलनेत जास्त असतो. त्याच्यापासून फायदा काहीच नाही, त्यास पाहण्यास होत असलेल्या गर्दीमुळे मनस्तापच जास्त होतो. एखाद्या पदासाठी  अथवा व्यक्तीसाठी उपरोधिक म्हणूनही ती संज्ञा वापरतात. ज्याच्यापासून फायदा/ उत्पादन/ काम काहीच निघत नसेल, तो पद अडवून बसला असेल, विनाकारण एखादे पद मिरवत असेल व फुकटचा खर्च करत असेल व चालू कामात विनाकारण अडथळे/खोडा उत्पन्न करत असेल तर त्यासाठी हा वाक्प्रचार वापरतात.

इंटरनेटवरील एका चर्चेत वि. नरसीकर यांनी म्हटले आहे, की वृद्ध व्यक्तीही कौटुंबिक व सामाजिक स्तरावर 'पांढरा हत्ती'च ठरत आहेत. ते वृद्धावस्थेमुळे घरातील  काम करू शकत नाहीत. ते फक्त लहान घरात/फ्लॅटमध्ये जागा अडवणे, औषधोपचाराचा खर्च, डॉक्टरच्या वाऱ्या, त्यापोटी घ्याव्या लागणाऱ्या सुट्या आदी गोष्टींमुळे 'पांढरा हत्ती' ठरतात. जुन्या विचारांमुळे आधुनिकतेशी सांगड घालता येत नाही व विनाकारण उपदेश करतात असे आजच्या तरुणांना वाटते.

- प्रतिनिधी

पांढरा हत्ती आणि काळेही


_Pandhara_Hatti_1.jpgनुकसानीत जाणारे (आणि गेलेले) सरकारी उपक्रम; ज्यापासून काही फायदा होत नाही, उलट, खर्चच अधिक होतो. अशा वस्तूंना ‘पांढरा हत्ती’ असे म्हटले जाते. हिंदुस्थानात 1583-1619 या काळात आलेल्या प्रवाशांनी जी प्रवासवृत्ते लिहून ठेवली; त्यांतील पहिले प्रवासवृत्त राल्फ फिच याचे आहे. त्याने हिंदुस्तानातील प्रवास संपल्यावर ब्रह्मदेशाला भेट दिली. त्याच्या प्रवास वर्णनात तेथील पांढऱ्या हत्तींचा उल्लेख आहे. त्याने तेथील पेगू या शहराच्या राजाकडे पाच पांढरे हत्ती होते असे लिहून ठेवले आहे. त्या हत्तींना त्याकाळी मोठा सन्मान असे. पेगूचा राजा हा असे हत्ती बाळगणारा एकमेव राजा होता आणि दुसऱ्या कोणा राजाला तसा एखादा पांढरा हत्ती मिळाला तर तो त्याने पेगूच्या राजाला सुपूर्द करावा असा अलिखित नियम होता. तसे झाले नाही तर दोन राज्यांत युद्ध होत असे!

त्या पांढऱ्या हत्तींची निगराणी वैभवशाली पद्धतीने राखली जात असे. हत्ती ज्या जागेत ठेवले जात असत त्या जागेच्या भिंती सोन्या-रूप्याने मढवलेल्या असत. हत्ती अंघोळीसाठी बाहेर नेला जाई, तेव्हा त्याच्या डोक्यावर रेशमी कापडाची आणि जरीने मढवलेली छत्र-चामरे असत. आठ-दहा माणसे त्याच्या पुढे वाद्यांचा गजर करत चालत असत. हत्ती स्नान करून परतल्यावर त्याचे पाय चांदीच्या घंगाळात पाणी ठेवून धुतले जात असत (फिच पृष्ठ 31). पेगूच्या राजाकडे नवा पांढरा हत्ती आला, की शहरातील सर्व व्यापाऱ्यांनी राजाला देणगी (कर) द्यावी आणि नंतर त्याचे दर्शन केव्हाही घ्यावे असा नियम होता. त्यामुळे पांढऱ्या हत्तीपासून राजाला उत्पन्नही भरपूर होत असे.

वागुर


_Vagur_1.jpgपारध्यांच्या शिकारीच्या साधनांमध्ये ‘वागुर’ या साधनाचा उल्लेख येतो. वागुर, वागुरा, वागोरा, वागोरे, वागोऱ्या हे सर्व शब्द एकाच अर्थाचे असून पक्ष्यांना पकडण्याचे जाळे, पाश, बंधन असे त्यांचे अर्थ दिलेले आढळले. ज्ञानेश्वरी वाचनातही एक-दोन ठिकाणी ‘वागुर’ शब्द दिसला. ज्ञानेश्वरीतील चौथ्या अध्यायातील

‘म्हणोनि संशयाहून थोर । आणिक नाहीं पाप घोर।
हा विनाशाची वागुर । प्राणियासी ॥२०३॥’

या ओवीत ‘वागुर’ हा शब्द पाश, जाळे या अर्थाने आलेला आहे. त्याचा अर्थ, ‘वागुर’ प्राकृत भाषेमध्ये शेकडो वर्षांपासून रूढ झालेला आहे, पण गंमत म्हणजे ‘गीर्वाणलघु’ कोशातही ‘वागुरा’ हा शब्द पाश, जाळे या अर्थानेच आढळला. वागुरिक: म्हणजे पारधी; तसेच, वागुरावृति: म्हणजेदेखील पारधी. ‘वाघाटी’ या वनस्पतीला संस्कृतमध्ये ‘वागुरा’ असे म्हणतात.

घोडे पेंड खाणे


_Ghode_Pend_Khane_1.jpgपूर्वी तेलाचे घाणे असत. त्या घाण्यांवर शेंगदाणे, सरकी अशा तेलबियांपसून तेल काढले जाई. तेल काढल्यानंतर जो चोथा राहतो त्याला पेंड म्हणतात. शेंगदाण्याची पेंड फार पौष्टिक असते. म्हणून ती गुरांना आणि घोड्याला खायला घातली जाई. क्वचित लहान मुलेही ती खात.

घोडे पेंड खाणे हा वाक्प्रचार शाळेपासून कानांवर पडलेला असे. मास्तर मुलगा वर्गात उशिरा आला तर 'तुझं घोडं कुठं पेंड खातंय' असा प्रश्न त्या मुलाला विचारत. पण मुळात तो वाक्प्रचार 'घोडे पेंड खाणे' असा नसून 'घोडे पेणे खाणे' असा आहे. पेणे हा शब्द मूळ संस्कृत 'प्रयाण्कम'वरून तयार झाल्याचे कृ.पां. कुलकर्णी यांच्या मराठी व्युत्पत्ती कोशात म्हटले आहे. 'पेणे' म्हणजे प्रवास करत असताना वाटेत मुक्काम करण्याचे ठिकाण किंवा जागा. 'घोडे पेंड खाणे' याचा अर्थ थांबून राहणे, अडून राहणे असा होतो. पेंड हे घोड्याचे खाद्य असते, हे माहीत असल्यामुळे त्या वाक्प्रचारात चूक आहे असे वाटत नाही.

ज्ञानेश्वरीत सोळाव्या अध्यायातील,

'तरी तयांसी जेथे जाणे ।

तेथिंचे हें पहिलें पेणें ।

तें पावोनि येरे दारुणें ।

न होती दुंखें ॥ {16.413}

या ओवीत पेणे हा शब्द आला आहे. तो

'ऐसिया या वाटा ।

इहींचि पेणा सुभटा ।

शांतीचा माजिवाटा ।

ठाकिला जेणें । {12.143}

बुंथ


_Bunth_1.jpgगोविंद पोवळे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी गायलेले ‘रात्र काळी घागर काळी’ हे गाणे गाजलेले आहे. ‘रात्र काळी घागर काळी’ ही सोळाव्या शतकातील ‘विष्णुदास नामा’ नावाच्या संतकवीची रचना. ‘रात्र काळी, घागर काळी, यमुनेचे जळ काळे, बुंथ काळी, बिलवर काळी, गळ्यातील मोत्याची एकावळी काळी, काचोळी काळी’ हे सर्व परिधान केलेली नायिका नखशिखांत काळी आणि तिचा एकलेपणा घालवणारी कृष्णमूर्तीही काळी. काळा रंग हा मानवी दृक्-संवेदना शून्यावर आणतो. जणू काही कृष्णविवर. कृष्णभक्तीचे आकर्षण कृष्णविवरासारखे असते. त्यात शिरले, की बाहेर पडणे अशक्य. त्या गाण्याने मला अक्षरशः वेड लावले. त्याच गाण्यात मला ‘बुंथ’ हा शब्द भेटला. ‘बुंथ’ म्हणजे डोक्यावरून सर्व शरीरभर आच्छादनासाठी घेतलेले वस्त्र, ओढणी, खोळ; तसेच, बुरखा किंवा घुंगट. रूप किंवा वेष या अर्थानेदेखील ‘बुंथ’ हा शब्द वापरला गेलेला आढळतो. 'बुंथ' हा शब्द ज्ञानेश्वरीत 'आच्छादन' या अर्थाने आलेला आहे. सहाव्या अध्यायातील ‘जैसी आभाळाची बुंथी । करून राहे गभस्ती । मग फिटलिया दीप्ती । धरू नये ।’ (ओवी २५१) आणि त्याच अध्यायातील ‘नातरी कर्दळीचा गाभा । बुंथी सांडोनी उभा । कां अवयवची नभा । निवडला तो ।’ (ओवी २९५) या ओव्यांत ‘बुंथ’ हा शब्द वापरला गेला आहे.

विष्णुदास नाम्याच्या अजरामर काव्यामुळे ‘बुंथ’ शब्द विस्मरणात जाण्यापासून वाचला!

नक्राश्रू ढाळणे


खोटा कळवळा येऊन दुःख झाल्याचे जे प्रदर्शन केले जाते, जो अश्रुपात केला जातो त्याला नक्राश्रू ढाळणे असे म्हणतात.

नक्र म्हणजे सुसर. नक्राश्रू म्हणजे सुसरीची आसवे. इंग्रजी भाषेतही Shading crocodile tears असा वाक्प्रचार आहे. तो खोटी सहानुभूती दाखवणे किंवा दुःख झाल्याचे नाटक करणे अशा अर्थानेच वापरला जातो.

सुसरीच्या डोळ्यांत तिचे भक्ष्य खाताना पाणी येते अशी समजूत त्यामागे आहे. व्यक्तीला दुःख झाले किंवा तिने दुसऱ्याला दुःख होताना पाहिले, की तिच्या डोळ्यांत पाणी येते. खरे तर भक्ष्य खाताना सुसरीलाच नव्हे तर सर्व शिकारी प्राण्यांना आनंदच होत असणार! परंतु सुसर हा एकमेव प्राणी असा आहे, की त्याच्या डोळ्यात भक्ष्य खाताना पाणी येते. त्यामुळे सुसरीच्या डोळ्यांत पाणी आनंद होत असतानाही येते यावरून ती दुःखाचे नाटक करते असा समज रूढ झाला आणि त्यावरून नक्राश्रू ढाळणे हा शब्दप्रयोग तयार झाला.

सुसरींना अश्रू येतात आणि सुसरी अश्रू निर्माणही करतात. परंतु त्यांचा भावनांशी काही संबंध नसतो. अश्रूंचे काम डोळे स्वच्छ करणे आणि कोरडे पडू न देणे हे आहे. सुसरी जेव्हा पाण्याच्या बाहेर जमिनीवर ऊन खात पडलेल्या असतात तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांत पाणी येते. खाऱ्या पाण्यातील सुसरींमध्ये शरीरातील अतिरिक्त क्षार बाहेर टाकण्याचे कामही अश्रू करतात.