अभिनेत्री


-abhinetri

अभिनेत्री म्हणजे नटी, अॅक्ट्रेस. अभिनेत्री हे अभिनेता या पुल्लिंगी शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप आहे. म्हणजे अभिनेता हा (पुरुष) नट, तर अभिनेत्री ही (स्त्री) नटी. ‘नेतृ’ असा संस्कृत शब्द आहे. त्याचे पुल्लिंगी रूप होते नेता आणि स्त्रीलिंगी रूप होते नेत्री. नेत्री हे रूप अभिनेत्री शब्दात सहजपणे वापरले जाते; पण नेत्री हा शब्द राजकारणात वा समाजकारणात नेतृत्व करणाऱ्या स्त्रियांसाठी मात्र प्रचारात येऊ शकलेला नाही. पुढारीण, नेती असे शब्द वापरण्याऐवजी ‘नेत्री’ म्हणण्यास काय हरकत आहे?

- म.बा.कुलकर्णी gjcrtn@gmail.com
(‘शब्दचर्चा’ वरून उद्धृत  संपादित -संस्करीत)

अभीष्टचिंतन


-abhishta-chintanपुढारी मंडळींना नेहमी प्रकाशात राहवे लागते. अन्यथा लोक त्यांना विसरून तर जाणार नाहीत ना, अशी चिंता त्यांना सतत लागून राहिलेली असते. त्यामुळे अनेक जण त्यांचे नाव लोकांच्या लक्षात नेहमी येत राहील यासाठी प्रसिद्धी माध्यमांचा उपयोग करून घेत असतात. वाढदिवस ही पुढाऱ्यांना प्रसिद्धीची मोठीच संधी असते. त्यांच्या वतीने त्यांच्या अनुयायांनादेखील त्यावेळी मोठा वाव असतो. मग त्यांचे वाढदिवसानिमित्त अभीष्टचिंतन करणाऱ्या जाहिराती अनेक ठिकाणी झळकतात. अभीष्टचिंतन हा शब्द, आभीष्टचिंतन असा लिहून चालणार नाही. अभीष्ट हा या शब्दातील घटक अभि+इष्ट या दोन भागांचा मिळून बनतो. भि मधील ‘इ’ आणि इष्ट मधील ‘इ’ एकत्र येऊन त्यांचा ‘ई’ बनतो व म्हणून अभीष्ट असे रूप प्राप्त होते. ‘इष्ट’ दिशेने जाणारे असा त्या ‘अभी-इष्ट’चा (म्हणजे अभीष्टचा) अर्थ आहे. आपले चिंतन (म्हणजे मनातील विचार)  असे इष्ट दिशेने जाणारे हवे!

ऋत आणि सत्य

ऋत म्हणजे सत्य. त्यामुळे अनृत (अन्-ऋत) म्हणजे असत्य, सत्यासत्य (सत्य व असत्य) आणि ऋतानृत (ऋत व अनृत) असे शब्द आहेत. परंतु ऋत आणि सत्य यांच्यात थोडा फरक आहे. ऋत म्हणजे वैश्विक रचनेतील घटित; जे खरोखर आहेच, ज्याच्या अस्तित्वाबद्दल शंका नाही असे. सत्य म्हणजे जे घडले आहे! जे अस्तित्वात येण्याची शक्यता आहे. ऋत हे ईश्वरीय, तर सत्य हे मानवीय असते.

ऊहापोह


-uhapoha

ऊहापोह हा सामासिक शब्द आहे. तो समास ऊह आणि अपोह या दोन शब्दांचा आहे. अपोह या शब्दाचेही अप-ऊह असे दोन घटक आहेत. ऊह या संस्कृत धातूचा अर्थ आहे- तर्क करणे, विचार करणे. ऊह हे त्यावरून तयार झालेले नाम आहे. तर्क, विचार हा त्याचा अर्थ. अप ऊह म्हणजे तो तर्क, तो विचार बाजूला सारणारा दुसरा विचार. म्हणजेच ऊहापोह या शब्दाचा अर्थ-प्रथम एक विचार मांडून झाल्यावर त्याच्या विरूद्धचा दुसरा विचार मांडणे- म्हणजेच साधकबाधक चर्चा करणे.

- म.बा.कुलकर्णी gjcrtn@gmail.com
(‘शब्दचर्चा’ वरून उद्धृत  संपादित -संस्करीत)

उरकणे


-urakane
‘उरकणे’ या क्रियावाचकाचा उपयोग ‘चल, पटपट काम आटोप! फार वेळ लावू नकोस!’ अशी सूचना देताना केला जातो. उरकणे म्हणजे एखादी गोष्ट चटकन करून टाकणे. पण तो शब्द आला कोठून? ‘उरग’ असा संस्कृत शब्द आहे. ‘उरसा गच्छति’ म्हणजे ‘छातीने चालतो, तो सर्प’ असा त्या शब्दाचा अर्थ. सर्पाची गती कशी असते? तो नजरेआड किती झटकन होतो, नाही का? त्या उरगाप्रमाणे एखादी गोष्ट वेगाने करणे म्हणजे ‘उरगणे’. त्या शब्दाचा उच्चार ‘उरकणे’ असा भ्रष्ट होणे स्वाभाविक आहे.

 -म.बा.कुलकर्णी gjcrtn@gmail.com
(‘शब्दचर्चा’ वरून उद्धृत  संपादित -संस्करीत)

उल्लू


-ullu-
उल्लू हा शब्द वेगवेगळ्या प्रकारे उपयोगात आणला जातो. ‘उगाच उल्लूपणा करू नकोस, जरा नीट विचार करून काम करत जा.’, ‘त्यांचा मुलगा अगदीच उल्लू निघाला हो, काहीच कामाचा नाही! म्हातारपणी त्यांनाच त्याला पोसावे लागत आहे!’, ‘तो रात्र-रात्र बाहेर असतो! उल्लू लेकाचा!! त्या शब्दाचा अर्थ विचार न करता कसेही वागणारा, बिनकामाचा, उडाणटप्पू असा काहीसा आहे. ‘उल्लू’ हा शब्द ‘उलूक या संस्कृत शब्दाचे मराठी रूपांतर आहे. उलुक म्हणजे घुबड. घुबड हा पक्षी इतर पक्ष्यांप्रमाणे दिवसा वावरत नाही, तो त्याचे भक्ष्य शोधत रात्री फिरतो! त्याचे दर्शन अशुभ मानतात. त्याचे दिसणे इतर पक्ष्यांसारखे आनंददायी तरी नक्की नसते. भेसूर दिसणारा तो पक्षी त्यामुळे रात्री-बेरात्री उगाच भटकंती करणाऱ्या, बिनकामाच्या, उडाणटप्पू मुलांसाठी उपमान बनला आहे. (उपमेयाचे साम्य ज्या दुसऱ्या गोष्टीशी कवी दाखवतात, तिला ‘उपमान’ असे म्हणतात.) 

- म.बा.कुलकर्णी gjcrtn@gmail.com
(‘शब्दचर्चा’ वरून उद्धृत  संपादित -संस्करीत)

जिमखाना उमेश करंबेळकर 05/07/2019

-heading‘जिमखाना’ हा मराठी रोजच्या वापरातील शब्द आहे. जिमखाना म्हणजे ‘व्यायामशाळा’ किंवा विविध खेळ जेथे खेळले जातात अशी जागा, असा अर्थ व्यवहारात घेतला जातो. जिमखाना शब्दाचे ‘जिम’ आणि ‘खाना’ असे दोन भाग आहेत. त्यांतील ‘खाना’ हा मूळ फारसी शब्द. तो हिंदीतही रूढ झाला आहे आणि त्याचा अर्थ खोली, कक्ष किंवा विभाग असा आहे. शब्दाच्या अंती खाना असलेले दवाखाना, फरासखाना, तोफखाना, कबुतरखाना, जिरायतखाना, हथियारखाना, किताबखाना, जनानखाना, हत्तीखाना असे आणखी काही शब्द वाचकांच्या परिचयाचे असतात. हत्तीखान्याला ‘पिलखाना’ असाही शब्द आहे. या सर्व शब्दांचा अर्थही चटकन ध्यानात येतो. विशिष्ट वस्तू ठेवण्याची खोली किंवा विशिष्ट कामाची जागा असा अर्थ त्यातून दिसून येतो.

केतकी चितळेचे मराठी काय चुकले?


-ketaki-chitaleसध्याच्या काळात ‘ट्रोल करणे’ ही मोठी समस्या निर्माण झाली आहे. ट्रोल करणे या संकल्पनेमागचा हेतू वाईट नाही. त्यामागे समाजातील चुकीच्या अभिव्यक्तीला अद्दल घडवणे, सामाजिक माध्यमांमार्फत न्याय मिळवणे हा हेतू शुद्ध आहे. परंतु त्याच्या गैरवापरामुळे समाजाचे संस्कार आणि संस्कृती यांचा पाया मोडत आहे व त्याचे भान तरुण पिढीला उरलेले नाही.

सांकेतिक बोली-गूढतेची गंमत फुला बागूल 13/06/2019

-sankeitkboliप्रमाण भाषेला समांतर अशी वेगळी भाषाव्यवस्था लोकांकडून दैनंदिन व्यवहारात उपयोजली जाते. ती सांकेतिक भाषा म्हणूनही संबोधली जाते. ती निरक्षरांकडूनही उपयोजली जाते. त्यांच्यासाठी ते निव्वळ संवादाचे साधन असते. विशेषत: व्यापारी, शेतकरी, मजूर हा वर्ग. त्याला भाषिक सिद्धांतांशी देणेघेणे असत नाही. त्यामुळे भाषेच्या काटेकोर वापराकडे लक्ष द्यावे हे त्याच्या गावीही नसते. मात्र त्यांच्याकडून सांकेतिक भाषा जाणीवपूर्वक योजली जाते. उदाहरणार्थ, बैल विकणारे व्यापारी व बैल घेणारे -ग्राहक हे खरेदी व विक्री-प्रसंगी भाव करताना सांकेतिक शब्द वापरतात. त्यामागे देवाणघेवाणीचे आकडे, नफातोटा गुप्त राहवा ही व्यापारसुलभ भावना असते. तो सांकेतिक भाषा काटेकोरपणे योजतो.

 

बैलखेरदी विक्री प्रसंगी योजल्या जाणाऱ्या भाषेचे, विशेषत: आकडेवारीच्या भाषेचे स्वरूप असे आहे –

 

व्यवसायनिष्ठ बोली - मराठीवर आघात?


-vyavsaynishthboliविशिष्ट शब्दांचे उपयोजन जुगार, पानटपरी, गिर्यारोहण, लग्न, दूरदर्शन मालिका अशा नव्याजुन्या व्यवसायांत होताना दिसते. जुगारी लोकांच्या तोंडी झन्नामन्ना, तीनपत्ती, मांगपत्ती हे शब्द येतात. तीनपत्ती या पत्त्याच्या खेळात तीन पत्ते वाटले जातात. त्यांचा योग्य असा वरचढ ठरणारा क्रम लावावा लागतो. त्यात ‘ट्रिपल’ म्हणजे तिन्ही पत्ते सारखे- तीन राण्या, तीन राजे वगैरे. त्यानंतर ‘सीटी’ म्हणजे तिन्ही पत्ते एका प्रकारे व लागोपाठच्या क्रमाने असावे लागतात. म्हणजे बदामचे लागोपाठ क्रमाचे 4, 5, 6 हे पत्ते. सीटीनंतर ‘दादरा’चा क्रम लागतो. दादरा म्हणजे कोणत्याही प्रकारचे पत्ते. मात्र चढता/उतरता असा पत्त्यांचा क्रम हवा असतो. ‘दादरा’नंतर ‘कलर’चा क्रम असतो. तिन्ही पत्ते एका प्रकारचे असावे लागतात. ‘कलर’नंतर ‘डबल’चा नंबर लागतो. त्यांत तीनपैकी कोणतेही दोन पत्ते सारखे असावे लागतात- उदाहरणार्थ, दोन राजे, दोन राण्या.

‘मांगपत्ती’ या खेळात समोरचा भिडू कोठल्याही पत्त्याचे नाव सांगून पत्ते टाकण्यास सांगतो. तो हवा तो पत्ता मागतो. म्हणून खेळाचे नाव ‘मांगपत्ती’. एक पत्ता स्वत:ला व दुसरा पत्ता समोरच्या भिडूला असे पत्ते वाटले जातात. हवा तो पत्ता वाट्याला आला की समोरचा भिडू जिंकतो.

शब्दनिधी प्र.ना. परांजपे 10/06/2019

-heading-shabdanidhiतुकारामाने म्हटले आहे : ‘आम्हा घरी धन शब्दांचीच रत्ने’. भाषेकडील या रत्नांचा खजिना म्हणजेच शब्दनिधी. कोणत्याही नैसर्गिक भाषेकडील तो खजिना कधी कमी होत नाही, तो सतत वाढत असतो. माणसाला शब्दांची गरज, घडणाऱ्या घटना-वाटणाऱ्या भावना-विचार इत्यादी इतरांना सांगण्यासाठी भासत असते. आणि ते शब्दच त्याच्या भाषेत उपलब्ध नसतील तर तो नवीन शब्द घडवतो, अन्य भाषांतून आयान करतो, किंवा जुने शब्द नव्या अर्थाने वापरतो. म्हणून भाषेतील शब्दनिधी नुसता अक्षय असतो असे नाही; तर तो सतत बदलता, वाढता असतो. त्यामुळे भाषेतील शब्दांची नेमकी संख्या सांगणे शक्य नसते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वेळी भाषेत किती शब्द आहेत यांची मोजदाद करणे संगणकामुळे शक्य झाले आहे.