राजकारणग्रस्त!


भारतीय समाज निवडणुकीच्या राजकारणाने ग्रस्त आहे. एरवीसुद्धा, मराठी माणसाच्या दोन पसंती सांगितल्या जातात; त्या म्हणजे नाटक आणि राजकारण. सिनेमा गेल्या शतकात आला तेव्हा मराठी माणसे तो ओढीओढीने पाहू लागली, परंतु त्यांच्या तोंडी चर्चा असे ती नाटकांची. राजकारण तर मराठी माणसाच्या पाचवीला पूजले गेले असावे. महाराष्ट्र ब्रिटिशांविरुद्धच्या स्वातंत्र्ययुद्धात आघाडीवर होता. महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यवीरांची परंपरा मोठी आहे. त्यात टिळकभक्त येतात आणि गांधीजींचे अनुयायीदेखील येतात. काँग्रेस पक्षाची स्थापना मुंबईत झाली, तो फुटून समाजवादी पक्ष निर्माण झाला त्या सर्व हालचालींत पुढाकार मराठी नेते-कार्यकर्त्यांचा होता. वंचित-दलित समाजकारण देशाच्या मुख्य अजेंड्यावर आणणारे फुले-आंबेडकर हे महाराष्ट्राचे.

सूचिशास्त्राचा पाया रचणारा समीक्षक- डॉ. सु.रा. चुनेकर


डॉ. सु.रा. चुनेकर यांच्या निधनाने मराठीत सूचिशास्त्राचा पाया रचणारा संशोधक-समीक्षक गेला. समीक्षक हा मुळात दुर्लक्षित असतो, त्यात चुनेकरसरांनी संशोधनाची, सूची तयार करण्याची वाट धरलेली. ती तर बहुसंख्य साहित्यिकांपासूनही दूरची. पण एखादी व्यक्ती व्रतस्थपणे संशोधन करत मराठी भाषेत किती मोलाची भर टाकू शकते हे समजून घेण्यासाठी चुनेकरसरांचे लेखनकार्य पाहण्यास हवे. त्यांना त्यांच्या कार्याला लोकप्रियता लाभणार नाही हे माहीत होते; पण त्यांच्या संशोधनाची, सूचिकार्याची, त्यांच्या मौलिक लेखनाची ज्या पद्धतीने दखल घेतली जायला हवी होती, तशी ती घेतली गेली नाही ही खंत कायम राहणार आहे.

धुंधुरमास

प्रतिनिधी 26/01/2018

सूर्य धनू राशीत भ्रमण करतो, तो म्हणजे धनुर्मास ऊर्फ ‘धुंधुरमास’. आयुर्वेदानुसार मकर संक्रमणाच्या आधी हेमंत ऋतूमध्ये येणाऱ्या या धनुर्मासात सर्वसामान्य लोकांचा जठराग्नी (भूक) भल्या पहाटे जागृत होतो. त्यामुळे त्या महिन्यात पहाटे उठून त्या ऋतूमध्ये मिळणाऱ्या भाज्या, बाजरीसारखी धान्ये खाण्याचे महत्त्व आहे. ते खाणे इतर ऋतूंमध्ये पचण्यास जड असले तरी त्या महिन्यात/ऋतूमध्ये मात्र ‘राजस’ मानले गेले आहे. वर्षभर खाण्यातून मिळणारी ‘एनर्जी’ भारतीय माणसाला फक्त त्या एका महिन्यातील खाण्यातून मिळवता येते, ‘धुंधुरमास’चा उल्लेख ‘कालनिर्णय’मध्ये नाही.

त्या ऋतूत गवार, फरसबी, वांगी, मटार यांच्यासारख्या ‘लेकुरवाळ्या’ फळभाज्या आणि बाजरीसारखी पिठे, पहाटेच्या वेळी जेव्हा पोटातील भूक पूर्णपणे ऐन भरात असते, त्यावेळी खाण्यातील मजा आणि त्यांची सहज होणारी पचनक्रिया ह्यांचा विचार, जेवणाकडे ‘अन्न हे पूर्णब्रह्म’ म्हणत वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून बघणाऱ्या संस्कृतीत प्राचीन काळापासून केला गेला आहे. हे लक्षात आले, की त्याबद्दलचा आदर एक ‘फुडी’ म्हणून वाढतो.

धुंधुरमास काही वर्षांपूर्वीपर्यंत अनेक लहान गावांत वेगळ्याच आनंदात साजरा होई. मंदिरात काकड आरत्यांना जोडून नामवंत कीर्तनकारांची कीर्तने होत. सूर्याला अर्ध्य देऊन, नैवेद्य दाखवून पहाटे साग्रसंगीत जेवणं होत. गावोगावी रंगणाऱ्या धुंधुरमासाच्या या जेवणावळी म्हणजे एकत्र कुटुंब व्यवस्थेला बांधून ठेवणारी ‘जान’ होती.

(अंबर कर्वे यांच्या एबीपी माझा ब्लॉग वरून संकलित)

साहित्यसंमेलनाच्या व्यासपीठावर मंत्री आणि अध्यक्ष


_SahityaSamelachya_Vyaspitha_1.jpgसाहित्यसंमेलनाच्या व्यासपीठावर सत्ताधारी मंत्री आणि संमेलनाचे अध्यक्ष यांना एकत्र बसलेले जेव्हा लेखक बघेल तेव्हा त्याच्या मनात प्रश्न उभा राहील : आपण राजकारणी होऊन मंत्र्यांसारखा इतमाम मिरवण्याची आकांक्षा धरावी की मोठा लेखक होऊन लोकप्रिय व्हावे? त्याचे तरुण मन बहुधा तात्कालिक लाभाचा मोह पडून ‘राजकारणीच होणे बरे!’ असे म्हणेल. पण मंत्री पाच-पाच वर्षांनी येतात आणि जातात; थोर लेखकाने लोकमानसात एकदा प्रवेश केला, की त्याला पिढ्याच्या पिढ्या त्यांच्या मनावर राज्य करू देतात; विजयनगरचे साम्राज्य आणि सम्राट इतिहासजमा झाले, पण ज्ञानेश्वरी अजून लोकांच्या मनावर अधिराज्य करत आहे!

वाळक्या काटक्या क्षुल्लक तरी महत्त्वाच्या!


_Vaalakyaa_Kaatakya_1.jpgरा. चि. ढेरे यांनी ‘पुण्यभूषण’ पुरस्कार वितरणाच्या समारंभात त्यांच्या भाषणात ‘वाळक्या काटक्या’चा उल्लेख केला, त्यांनी त्या त्यांच्या आजीला स्वयंपाकासाठी जळण म्हणून आणून दिल्या. तो टिपणाचा विषय म्हणून माझ्या समोर आला, तेव्हा खरेतर मी संभ्रमात पडले, की त्यावर काय लिहावे? मग विचार केला, जर चित्रकाराला वाळक्या काटक्यांत कलाकृती दिसू शकते, तर मला लेखन का सुचू शकणार नाही?

वसंत नरहर फेणे यांचा कारवारी मातीचा वेध

प्रतिनिधी 05/12/2017

_VasantNarharPhene_KarvariMatichaVedha_2.jpgवसंत नरहर फेणे यांची नवी कादंबरी, 'कारवारी माती' ही साहित्य अकादमीच्या पुरस्काराचा ऐवज आहे असे मत तिच्या प्रकाशन समारंभात प्र. ना. परांजपे, दिनकर गांगल आणि सुरेखा सबनिस या तिन्ही वक्त्यांनी व्यक्त केले. इंग्रजीची निवृत्त प्राध्यापक व मराठी अभ्यास परिषदेचे अध्यक्ष प्र. ना. परांजपे म्हणाले, की 'या कादंबरीला एक असे मुख्य पात्र (Protagonist)  नाही. ती घटना-प्रसंगातून उलगडत जाते आणि स्वातंत्र्यपूर्व काळाचा एक मोठा पट उभा करते.' मराठीच्या निवृत्त प्राध्यापक सुरेखा सबनीस यांनी सांगितले, की 'कादंबरी शोकांतिकेच्या अत्युच्च पातळीवर जाते, पण ती कथा सर्वसामान्य माणसांची आहे. त्यामुळे ती लोभस, आपलीशी वाटते. मनाला भिडते. एक प्रकारे अंतर्दर्शन घडवते. कादंबरीचे प्रकाशन ज्येष्ठ पत्रकार आणि 'थिंक महाराष्ट्र डॉट कॉम'चे मुख्य संपादक दिनकर गांगल यांच्या हस्ते झाले. ते म्हणाले, की 'कादंबरीला स्वातंत्र्यपूर्व काळाची पार्श्वभूमी लाभली आहे. त्यामधून कादंबरीला दस्तावेजाचे स्वरूप प्राप्त होते. तिची तुलना फक्त तत्कालीन बंगाली, कन्नड व मल्याळम कादंबऱ्याशी होऊ शकते.'

'कारवारी माती' ही वसंत फेणे लिखित कादंबरी 'ग्रंथाली'ने प्रकाशित केली. तो समारंभ 2 डिसेंबर 2017 रोजी 'दादर-माटुंगा कल्चरल सेंटर'मध्ये पार पडला.

पर्यावरणपूरक सणसमारंभ -काळाची गरज


गावागावात शिक्षणप्रसार झाला तसे समाजसुधारणेचे वातावरण सर्वत्र तयार होऊ लागले; छोट्यामोठ्या प्रसंगातही मोठ्या सुधारणांची बीजे दिसतात. तशा कोल्हापूर परिसराच्या खेड्यांतील काही नोंदी –

गणापूर येथील कार्यकर्ते संजय सुळगावे यांनी एका वर्षी मला वटपौर्णिमेच्या समारंभासाठी बोलावले. मला शंका आली. पुरुषांनी महिलांना हळदीकुंकू देण्याची प्रथा सुरू झाली की काय? मी भीत भीतच शिंगणापूर गाठले. ते गाव कोल्हापूरपासून चार किलोमीटरवर आहे.

समारंभाच्या ठिकाणी तीन-चार फूट उंचीचे स्टेज होते. माईकवरून 'हॅलो-हॅलो' म्हणत सूचना दिल्या जात होत्या. महिला नटूनथटून समारंभस्थळाकडे येत होत्या. त्यांची मुले त्यांच्या मागून पाय ओढत चालत होती. मोठ्या मुलांनी ग्राऊंडवर पळापळीचा खेळ सुरू केला होता.

समारंभ सुरू झाला. पाच महिलांना माईकवरून नावे पुकारून स्टेजवर बोलावण्यात आले. पाचही महिला विधवा होत्या. त्या पाच वेगवेगळ्या जातींच्या होत्या.

ग्राऊंडच्या कडेने पाच खड्डे काढण्यात आले होते. आम्हाला तिकडे जाण्याची सूचना मिळाली. त्या महिलांच्या हस्ते वृक्षारोपण पाच ठिकाणी करण्यात आले. आम्ही त्या महिलांचे सत्कार तशा अभिनव पद्धतीने, वटपौर्णिमा साजरी झाल्यानंतर केले.

शिंगणापूरच्या कार्यकर्त्यांनी नवा आदर्श निर्माण केला आहे. त्याच वेळी विधवेलाही मंगलप्रसंगी मान देण्याचा व सर्व जाती समान आहेत असा समतेचा संदेशही दिला गेला.

षड्रिपू हे मित्र आहेत!


‘उठून जा’ म्हटल्याने कोणी जात नाही हे तर खरेच आहे, पण ‘उठून जा’ म्हणणाऱ्याच्या म्हणण्याला जो काही एक तत्वज्ञानाचा गौरव आहे तो त्याला राहू न देणे हे या परिच्छेदाचे प्रतिपाद्य आहे. एकदा संसाराला मन विटायास हवे असे ठरवल्यामुळे काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर हे सहा रिपू आहेत, असेही तत्त्ववेत्त्यांनी सांगण्यास सुरुवात केली. ज्या अत्यंत उदात्त अशा विकारांवर आमचे जीवित सर्वस्वी अवलंबून त्यांना ‘रिपू’ म्हणून शिवी दिली आणि या रिपूंच्या कब्जात तुम्ही जात आहात असे सांगून त्यांना लाजवण्याचा घाट घातला, पण आम्ही लाजायचे बंद करणार आहोत. प्रत्यक्ष व्यवहारात तत्त्वज्ञानाचा बोज त्याच्याकडे ठेवून या विकारांच्या कह्यात आम्ही वागत आहोत, पण त्या तत्त्वज्ञानाचा बोजसुद्धा आम्हास उरू द्यायचा नाही. संसाराकडे पाहण्याच्या दृष्टीतच आम्हाला पायाभूत फरक घडवून आणायचे आहेत. ज्यांना तुम्ही ‘रिपू, रिपू’ म्हणता ते रिपू नव्हेत; तर ते आमचे मित्र आहेत आणि त्यांच्या संगतीत आम्हास सुख उत्पन्न होते असे आम्हास वाटते. त्या त्या विकारांचा अतिरेक झाला म्हणजे ते रिपू बनतात. योग्य मर्यादेत असताना ते परममित्र असतात व त्यावरच आमचा संसार पोसतो. जे अन्न आम्ही खातो तेसुद्धा जर आहाराबाहेर खाल्ले तर ते शत्रू बनल्यावाचून कधी राहयाचे नाहीत, पण जर का ते आहारात असले तर आमच्या शरीराचा पोष उत्तम रीतीने करते. असेच वरील विकारांचे आहे.

न सुटलेला प्रश्न - कर्णबधिरांच्या पुनर्वसनाचा


_N_Sutalela_Prshan_1.jpgविकलांग आणि त्यांचे पुनर्वसन हा प्रश्न मोठा आहे. त्यांचे लवकर आणि चांगले पुनर्वसन होण्यासाठी समाजाचा आधार आणि समाजाचा सहभाग या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. समाजाला अपंगांच्या कथा आणि व्यथा समजल्या तर समाजातून हजारो हात मदतीसाठी पुढे येतील. समाजातील समज-अपसमज दूर होऊन प्रेरणादायी वातावरण निर्माण होण्यास मदत होईल. विकलांग व्यक्‍तींमध्ये कर्णबधिर, अंध, शारीरिक अपंगत्व असे विविध प्रकार असतात. त्या विविध प्रकारांतील शारीरिक विकलांग आणि अंध-अपंग ही मंडळी भाग्यवान म्हणायची. त्यांना पाहताच पाहणार्‍याला त्यांचे न्यूनत्व समजून येते- त्यांचे सुख-दु:ख समजते - त्यांना काय हवे-नको, त्यांचा त्रास काय आहे ते कळते आणि समाजातील व्यक्ती, संस्था, शासन त्यांना मदतीचा हात देण्यास पुढे सरसावतात.

निषेधाचे नवे मार्ग


डॉक्टर मंडळी देखील सध्या वेगवेगळ्या कारणांनी संप करतात. डॉक्टरांनी ‘संप’ केल्याने नेमके काय साध्य होणार आहे? समाजामध्ये वैद्यकीय (डॉक्टरी) व्यवसायाची विश्वासार्हता कमी होत असताना, आम डॉक्टरांबद्दलची सद्भावना कमी होत असताना डॉक्टरांनी रुग्णांना सेवा देणे बंद करावे हे मला योग्य वाटत नाही. वैदयकीय व्यावसायिकांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न महत्त्वपूर्ण आहे आणि त्यासाठी डॉक्टरांनी निषेधाचे सर्व कायदेशीर व नैतिक मार्ग वापरायला हवेत असेच माझे मत आहे. त्यामध्ये मोर्चा, उपोषण, निवेदने, कायदेशीर पावले, लोकप्रतिनिधी पातळीवरील जागृती अशा उपायांचा समावेश करता येईल. मात्र डॉक्टरांनी रुग्णांना सेवा देणे बंद करावे हे योग्य नव्हे. ते वागणे असे दाखवते, की वैद्यकीय व्यवसाय अन्य व्यवसायांसारखाच आहे; त्याला नैतिकतेचा आधार नाही! सर्वसामान्य माणसे ‘सर्वसामान्य कामगारांप्रमाणे वागताहेत हे डॉक्टर!’ असे आरोप जास्त प्रमाणात करणार. त्यामुळे डॉक्टरांबद्दल सद्भावना वाढणार की कमी होणार?

निषेध हे डॉक्टरांचे नजीकच्या पल्ल्याचे ध्येय आहे, पण विश्वासार्हता पुन्हा स्थापित करणे हे त्यांचे व एकूणच व्यावसायिक यांचे लांब पल्ल्याचे ध्येय असायला नको का?