क-हाड नगरीचे ग्रामदैवत: श्री कृष्णाबाई


कृष्णा-कोयनेच्या प्रीतिसंगमाने पुनित झालेल्या कराड नगरीचे नाव भारतात अनेक दृष्टींनी प्रसिद्ध आहे. नगरीला तिन्ही बाजूंनी कृष्णा व कोयना या नद्यांनी वेढलेले आहे. या नद्यांच्यामुळे कराड नगरी व तिच्या सभोवतालचा परिसर सुजलाम सुफलाम झालेला आहे. कराड परिसरात तीन बलाढ्य सहकारी व एक खाजगी साखर कारखाना डौलाने उभे आहेत. कराड नगरी उद्योग, व्यवसाय, शिक्षण, संस्कृती, सहकार इत्यादी सर्व गोष्टींत आघाडीवर आहे.
 

कराड नगरीचे वैशिष्ट्य म्हणजे तेथील ग्रामदैवत श्री कृष्णाबाई. तिच्या प्रतिवर्षी मोठ्या उत्साहाने साजर्‍या होणार्‍या उत्सवाबाबत आख्यायिका अशी आहे, की शिवाजी महाराज यांच्यावर अफजलखानाने स्वारी योजली होती. अफजलखान त्याच्या बलाढ्य सैन्यासह चालून आला होता. परिसरातील लोक-माणसांमध्ये काळजी होती. तेव्हा वाईच्या ब्राह्मण समाजाने कृष्णाबाईला साकडे घातले, की ‘महाराजांवरील संकट टळू दे, आम्ही तुझा उत्सव चालू करू!’  
 

कोळवणची महालक्ष्मी - आदिवासींचे सांस्कृतिक जीवन


डहाणू हे ठाणे जिल्ह्यातील तालुक्याचे मुख्य ठिकाण असून पश्चिम रेल्वेच्या मुंबई-अहमदाबाद मार्गावर आहे. ते मुंबईपासून सव्वाशे किलोमीटर अंतरावर आहे. ते महत्त्वाचे वनसंपत्ती केंद्र आहे. तेथील छोट्या बंदरातून लाकडांचा व्यापार चालतो. निसर्गसौंदर्यांने नटलेल्या या शहराजवळ, अठरा मैलांवर विवळवेढे नावाचे गाव आहे. त्या गावी महालक्ष्मीचे स्थान असून ते जागृत मानले जाते. देवीला या भागात ‘राणी आई’ म्हणून ओळखण्यात येते.
 

शिखरावरील मंदिर
 

श्री देवी भगवती, मुक्काम कोटकामते!


सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात देवगडपासून तीस किलोमीटर अंतरावर कोटकामते हे निसर्गरम्य, टुमदार गाव आहे. पूर्वी त्या गावी एक किल्ला होता. त्याचे अवशेष म्हणून गावात प्रवेश करताना बुरुज व थोडीफार तटबंदी दिसतात. या कोटामुळे गावाचे नाव कोटकामते असे पडले. गावाची वस्ती पंधराशेच्या आसपास आहे. दर्यासारंग कान्होजी आंग्रे यांनी तेथे सुमारे पावणेतीनशे वर्षांपूर्वी स्थापना केलेली श्रीभगवतीदेवी हे त्या गावाचे भूषण. तेथे ‘भल्ली भल्ली भावय’च्या जल्लोषात भावई उत्सव साजरा होतो. श्री देवी भगवतीच्या प्रांगणात ढोलताशांच्या तालावर आबालवृध्द भावईच्या सोबतीने चिखलात रंगून जातात, तर महिला कळश्यांचा नवस फेडण्यात दंगल्या होतात!
 

कान्होजी आंग्रे ह्यानी गोव्यातून वारंवार होणा-या पोर्तुगीज हल्ल्यांचा बंदोबस्त करण्यासाठी स्वत:च्या शौर्याच्या लढायांबरोबरच श्री देवी भगवतीला साकडे घातले. त्यानुसार देवी नवसास पावलीदेखील, तेव्हा त्यांनी भगवतीचे मंदिर बांधले. बघता बघता, तिचा लौकिक जागृत व नवसाला पावणारी देवता म्हणून पसरला.
 

पुण्याची ग्रामदेवता – तांबडी जोगेश्वरी


ऐतिहासिक असल्यामुळे पुण्यात अनेक देवदेवतांची मंदिरे आहेत, भिकारदास मारुती, पत्र्या मारुती, जिलब्या गणपती, चिमण्या गणपती अशा चित्रविचित्र नावांसाठीही ती प्रसिद्ध आहेत. पण पुण्याचे ग्रामदैवत कोणते म्हणाल तर एक आहे कसबा गणपती आणि दुसरी तांबडी जोगेश्वरी! ही पुण्याची, ग्रामसंरक्षक देवता.

ग्रामदेवता ही साधारणपणे गावाबाहेर वेशीपाशी असते, कारण तिने शत्रू आला तर त्याला वेशीबाहेर अडवून त्याचा संहार करायला पाहिजे, पण तांबड्या जोगेश्वरीचे देऊळ हे पुण्याच्या शहर भागात गजबजलेल्या वस्तीत येऊन ठेपले आहे. ज्या काळात मूर्ती बसवली गेली तेव्हा ती वेशीबाहेर, म्हणजे त्या काळच्या पुण्याबाहेर होती. तेव्हा मंदिरही नव्हते. नुसती पाषाणाची मूर्ती.

तीनशे वर्षांपूर्वी, आजच्या पुणे शहराच्या अगदी मध्यावरून, अत्यंत गजबजलेल्या गर्दीच्या भागातून आंबील ओढा वाहत होता. हा ओढा सदाशिव, शुक्रवार, बुधवार व शनिवार या पेठांच्या भागामधून वाहात जाऊन मग मुठा नदीला मिळत होता. जोगेश्वरी तेव्हा ओढ्याच्या काठी होती.

‘शहरयार’ आणि सुखद योगायोग!


ज्‍येष्‍ठ मराठी कवी आणि गझलकार सदानंद डबीर यांनी ‘गारूड गझलचे’ या पुस्‍तकात मराठी गझल व समकालीन उर्दू गझल ह्यांचा तुलनात्मक सौंदर्यवेध घेताना, ‘शहरयार’ ह्या प्रतिभावंत उर्दू कवीचे काही शेर नमूद केले आहेत. शहरयार यांना नोव्‍हेंबर 2010 मध्‍ये ‘ज्ञानपीठ’ पुरस्कार जाहीर झाला. समारंभात शहरयार यांनी आपले भाषण संपवताना तोच शेर म्‍हटला, जो डबीर यांनी आपल्‍या पुस्‍तकासाठी निवडला आणि त्याचे विश्लेषण केले. शहरयारसारख्या मोठ्या कवीच्‍या मनाशी आपण तद्रूप झाल्‍याची भावना त्या क्षणी डबीर यांच्‍या मनात जागली. या उर्दू शेराचा अर्थ स्‍पष्‍ट करत डबीर यांनी केलेली ही मल्लिनाथी...
 

‘शहरयार’ ह्या प्रतिभावंत उर्दू कवीला ‘ज्ञानपीठ’ पुरस्कार नोव्हेंबर 2010 मध्ये जाहीर झाला. माझे ‘गारूड गझलचे’ हे पुस्तक ‘ग्रंथाली’मार्फत डिसेंबर 2010 मध्ये प्रकाशित झाले. त्यात मी मराठी गझल व समकालीन उर्दू गझल ह्यांचा तुलनात्मक सौंदर्यवेध घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. मुहम्मद अली, निदा फाजली, मख्मूर सईदी, कुमार पाशी व शहरयार हे भारतीय कवी आणि कतील शिफाई व नासिर काजमी हे पाकिस्तानी शायर ह्यांच्या गझलांची वैशिष्ट्ये सांगणारे लेख त्यात आहेत. मराठी गझल एकसूरी होत आहे का? व तसे असल्यास त्याची कारणे काय? गझल हा काव्यप्रकार कसा ‘बहुरूपिणी’ आहे! हे आधुनिक उर्दू गझलांच्या संदर्भात स्पष्ट करणे असे त्या पुस्तकाचे आशयसूत्र आहे.

‘इशान्य वार्ता’


 

 सेव्‍हन सिस्‍टर्स प्रदेशात गेली काही दशके विश्‍व हिंदू परिषदेने नेटाने शिक्षणाचे काम उभे केले आहे. त्याच संस्थांमार्फत विद्यार्थ्यांचे आदानप्रदानदेखील चालू असते. परंतु त्याबाबत डोंबिवली-पुणे येथील काही गट वगळले तर बाकी सारा अज्ञानांधकारच आहे! अशा परिस्थितीत डोंबिवलीचे पुरुषोत्तम रानडे व त्यांचे मित्र अरुणाचलमधील घडामोडींबाबत लोकांना जागे करण्याच्या ध्येयाने प्रेरित झाले व त्यांनी दोन वर्षांपूर्वी, 15 ऑगस्टला ‘ईशान्य वार्ता’ नावाचे मासिक सुरू केले. चीनच्‍या अरूणाचलमधील घुसखोरीच्‍या पार्श्‍वभूमीवर या मासिकाचे विशेष महत्‍त्‍व वाटते.

जागे व्हा - जाणते व्हा!
 

भारताच्या ईशान्येकडील ‘सेवन सिस्टर्स’ हे पर्यटनामधील नवे आकर्षण बनून गेले आहे. या प्रदेशाबद्दल औत्सुक्य वाढले असले तरी त्यातील धोका संवेदनशील व विचारी मनाला सतत छळत असतो. क्वचित अस्थिर राजकारणामुळे एखादी ट्रिप रद्द झाल्याचेदेखील कानावर येते, मग भीतीचे गांभीर्य वाढते. उलट, कर्णोपकर्णी असे पसरलेले असते, की या दौर्‍यात एका ठिकाणी भारताची सीमा ओलांडून काही तासांसाठी मियांमारमध्ये जाऊन येता येते आणि ते खरेच असते. त्यामुळे पर्यटकांचे ‘थ्रिल’ व तिकडे जाण्याची ओढ वाढलेली असते.
 

विठोबाचे नवरात्र


पुण्याच्या विठ्ठलवाडी येथील मंदिरातील छायाचित्रआषाढी एकादशीच्या दोन दिवस आधी, माझी एक मैत्रीण माझ्याकडे आली होती. गप्पांच्या ओघात, ती मला म्हणाली, ‘आज आषाढ शुध्द नवमी. माझ्या आईकडचे विठोबाचे नवरात्र उठले असेल!’

‘विठोबाचे नवरात्र?’ असे मी आश्चर्याने विचारले. मी विठोबाचे नवरात्र हा विधी प्रथमच ऐकत होते. नवरात्र देवीचे, रामाचे, चंपाषष्ठीचे, बालाजीचे, शाकम्बरीचे, नरसिंहाचे वगैरे माहीत आहेत. त्यामुळेच विठोबाच्या नवरात्राचे नवल वाटले.

मैत्रीण मूळची उस्मानाबाद जिल्ह्यातील धारूरची. तिचे माहेरचे आडनाव देशपांडे. पण त्यांना धारूरचे म्हणून धारूरकर-देशपांडे असे म्हणतात. सर्व धारूरकर-देशपांड्यांचे मूळ आडनाव ‘निरंतर’ असे आहे. त्या सर्वांचे धारूर येथे कसब्‍यावर वास्‍तव्‍य होते. त्‍यांना वतनदारी मिळाली होती, म्‍हणून त्‍यांचे नाव देशपांडे असे झाले. वतन आसपासच्‍या दहा-पंधरा गावांचे होते. काहींना इनामी जमीन/शेतीही मिळाली. वतने महात्‍मा गांधींच्‍या हत्‍येच्‍या वेळेस खालसा झाली. पण त्‍यांना मिळालेली जमीन/शेती त्‍यांच्‍याकडे तशीच राहिली. काही लोक शेती करत आहेत. परंतु काहींनी आपली शेती विकून शहराकडे प्रयाण केले आहे.

लुगडी


लुगडीसामान्यत:, स्त्रियांच्या नऊवारी वस्त्राला ‘लुगडे’ तर पाचवारीला ‘साडी’ म्हटले जाते. नऊवारीची मोहिनी मराठी मनावर एवढी आहे की लग्नसमारंभ अगर धार्मिक प्रसंगी पौढ स्त्रियाच नव्हे तर तरुणीही नऊवारीचा पेहेराव पसंत करतात.

वेगळ्या वाटेचं गाणं गाताना


प्रोफेशनॅलिझमशिवाय इतर कुठलाच ‘इझम’ न मानणारी आमची ही ‘जनरेशन नेक्स्ट’. समाजवादाला ‘आदर्शवाद’ म्हणून हिणवत आउटडेटेड ठरवणार्‍यांचा हा काळ!
 

पण संगमनेरला झालेल्या ‘छात्रभारती’च्या अधिवेशनात मात्र गटचर्चा, प्रश्नोत्तरं, गीतं, घोषणा अन् पथनाट्यांतून कृतिशील समाजवादाचे धडे गिरवताना मनातल्या कित्येक प्रश्नांची उत्तरं आपोआप मिळत गेली.
 

अधिवेशनाचं उदघाटन केलं ते डॉ. बाबा आढावांनी. ‘एक गाव एक पाणवठा’, ‘हमाल पंचायत’ यांसारख्या पथदर्शी चळवळींतून समाजवाद जगलेलं हे व्यक्तिमत्त्व. त्यांनी चळवळीतले अनुभव सांगत अधिवेशनाची सार्थ सुरुवात केली. ‘लोकशाहीचं मूल्य कळालं तर कुठल्याच गोष्टीची भीती बाळगायची गरज उरत नाही’ हे त्यांचं वाक्य अनेकार्थांनी लक्षात राहिलं. त्यांनी ते हॉवर्ड विद्यापीठात गेले असताना एका अमेरिकन मुलीनं त्यांना विचारलेला प्रश्न आम्हाला विचारून अंतर्मुख केलं: त्या मुलीनं विचारलं होतं, की ‘अमेरिकनं स्वत:ची जडघडण व विकास अवघ्या पाचशे वर्षांत केला, मग भारत पाच हजार वर्षांहूनही जास्त इतिहास असताना मागे का?’
 

नंतरच्या सत्रात सुभाष वारे अन् पन्नालाल सुराणा यांनी साध्यासोप्या शब्दांत संविधान व लोकशाही यांची माहिती सांगितली.

बनारसचे मराठी


एके काळी काशीत मराठी माणसाचा दबदबा होता. दुर्गाघाट, रामघाट या भागांत त्यांची वस्ती होती. 1977 सालची गोष्ट. आम्ही चार दिवस काशीत मुक्काम टाकला होता. दशग्रंथी वेदपाठी ब्राह्मण म्हणून काशीच्या देवबंधूंची पंचक्रोशीत वट होती. ते सतत कामात व्यस्त असल्याने त्यांना भेटणे शक्य नसे. आम्हाला सारा दिवस मोकळा असल्याने सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत सकाळ-संध्याकाळी नावेतून गंगेत फिरणे हा, गल्ल्यांतून फिरण्याशिवाय आणखी एक उद्योग होता. श्रीराम नावाचा एक तरुण नावाडी आम्हाला सकाळ-संध्याकाळी नावेतून गंगाकिना-यांनी फिरवून आणत असे. एका सफरीचे तो पाच रूपये घेई. त्याचा फोटो काढला आणि सांगितले, की आम्ही तुला पाठवून देऊ. तेव्हा तो म्हणाला, 'आजवर अनेकांनी माझे फोटो काढले, पण कोणी पाठवलेला नाही.' मी त्याला सांगितले, की मी पाठवीन. घरी परतल्यावर मी त्याला फोटो पाठवला. मी एक्याऐंशी साली पुन्हा गेलो तेव्हा त्याने मला ओळखले आणि म्हणाला, ''आपने दिया हुवा फोटो मैने फ्रेम करके घरमे लगाया है''