नवेगाव साधू - श्रमाचा सुगंध ल्यालेलं गाव


संत गाडगेबाबा ग्राम स्वच्छता अभियान, राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज स्वच्छ ग्राम स्पर्धा, साने गुरूजी स्वच्छ व सुंदर शाळा, दलित वस्ती सुधार प्रकल्प, केंद्र शासन पुरस्कृत निर्मलग्राम योजना, महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव स्पर्धा यांसारख्या, ग्रामसमृध्दीस चालना देणा-या स्पर्धा गेल्या दशकापासून महाराष्ट्रात शासनस्तरावर सुरू आहेत. अनेक गावांनी या स्पर्धांमध्ये भाग घेऊन पुरस्कार पटकावले आहेत. काही गावांचा उत्साह केवळ पुरस्कारांपर्यंत मर्यादित राहिला. परंतु काही गावांनी 'स्वच्छतेतून समृध्दीकडे' या मंत्राच्या सातत्यपूर्ण काटेकोर पालनातून गावाचं गोकूळ केलं आहे. नागपूर जिल्ह्यातल्या उमरेड तालुक्यातील नवेगाव साधू हे असंच स्वत:च्या श्रमाचा सुगंध ल्यालेलं गाव आहे. या गावाने सा-या योजना राबवल्या आणि नियोजनबध्दपणे यशस्वी केल्या.

भंडारद-याचा काजवा महोत्सव


लक्ष लक्ष काजवे... नभोमंडळातील तारकादळच जणू धरतीच्या भेटीला आले आहे! आपल्या चहुबाजूंला पसरलेल्या मिट्ट काळोखाच्या साम्राज्यात 'अग्निशिखा' हे विशेषण सार्थपणाने मिरवणार्‍या काजव्यांचा चमचमाट लयबद्ध सुरू आहे... आपण नि:शब्द!

दरवर्षी मे महिन्याचा शेवटचा पंधरवडा आणि जून महिन्याचा पहिला पंधरवडा या दरम्यानच्या काळात भंडारदरा-घाटघर परिसरातील वृक्षराजीवर काजव्यांची मायावी दुनिया अवतरते. शिखरस्वामिनी कळसुबाईच्या पायथ्याशी वसलेल्या उडदावणे, पांजरे, मुरशेत, भंडारदरा, चिचोंडी, बारी, मुतखेल, कोलटेंभे या आदिवासी खेड्यांच्या शिवारात; तसेच, रंधा धबधब्याजवळ हजारो झाडे लक्षावधी काजव्यांनी लगडली आहेत. हिरडा, बेहडा, सादडा, जांभूळ, आंबा, उंबर अशा निवडक झाडांवर काजव्यांचा बसेरा असतो. ज्या झाडांवर काजव्यांची काही क्षणांची का होईना 'वस्ती' असते, ती झाडे 'ख्रिसमस ट्री'सारखी सजून जातात. झाडांच्या खोडांवर, फांद्यांवर, पानांवर अगणित काजवे बसलेले असतात; तर अनेक झाडांभोवती पिंगा घालत असतात. त्यांचा चमचमाट सुरू असतो, त्याला लय असते, ताल असतो. काजवे त्यांच्या सुरात प्रकाशफुलांची उधळण करत जीवनगाणे गात असतात. काजव्यांची लुकलुकत होणारी उघडझाप डोळ्यांना सुखावून जाते. पाहणारे कुतूहलमिश्रीत आणि विस्मयचकित मुद्रेने निसर्गाचे अनुपम वैभव भान हरपून पाहातच राहतात.

बालगंधर्वांचे पत्र


माझ्या मुंजीत मला आशीर्वाद देण्यासाठी बालगंधर्व आले होते. माझी मुंज भरवस्तीतल्या ब्राह्मणसभेत होती. मी आठ वर्षांचा असल्याने मला काही कळत नव्हते. बालगंधर्व आले आहेत असे कळल्यावर त्यांना पाहणा-यांची अतिशय गर्दी जमली होती. ते माझ्या मुंजीला येण्याचे कारण म्हणजे माझे वडील विष्णुपंत मराठे हे गंधर्वांचे परमभक्त. ते स्वतःही गात असत. गंधर्व मंडळीचा बडोद्यात मुक्काम असला की विष्णुपंत प्रत्येक खेळाला हजर असत. त्यातून त्यांची ओळख झाली होती.

लक्ष लक्ष प्रकाशफुले!


लक्ष लक्ष काजवे... नभोमंडळातील तारकादळच जणू धरतीच्या भेटीला आले आहे! आपल्या चहुबाजूंला पसरलेल्या मिट्ट काळोखाच्या साम्राज्यात 'अग्निशिखा' हे विशेषण सार्थपणाने मिरवणार्‍या काजव्यांचा चमचमाट लयबद्ध सुरू आहे... आपण नि:शब्द!

दरवर्षी मे महिन्याचा शेवटचा पंधरवडा आणि जून महिन्याचा पहिला पंधरवडा या दरम्यानच्या काळात भंडारदरा-घाटघर परिसरातील वृक्षराजीवर काजव्यांची मायावी दुनिया अवतरते. शिखरस्वामिनी कळसुबाईच्या पायथ्याशी वसलेल्या उडदावणे, पांजरे, मुरशेत, भंडारदरा, चिचोंडी, बारी, मुतखेल, कोलटेंभे या आदिवासी खेड्यांच्या शिवारात; तसेच, रंधा धबधब्याजवळ हजारो झाडे लक्षावधी काजव्यांनी लगडली आहेत. हिरडा, बेहडा, सादडा, जांभूळ, आंबा, उंबर अशा निवडक झाडांवर काजव्यांचा बसेरा असतो. ज्या झाडांवर काजव्यांची काही क्षणांची का होईना 'वस्ती' असते, ती झाडे 'ख्रिसमस ट्री'सारखी सजून जातात. झाडांच्या खोडांवर, फांद्यांवर, पानांवर अगणित काजवे बसलेले असतात; तर अनेक झाडांभोवती पिंगा घालत असतात. त्यांचा चमचमाट सुरू असतो, त्याला लय असते, ताल असतो. काजवे त्यांच्या सुरात प्रकाशफुलांची उधळण करत जीवनगाणे गात असतात. काजव्यांची लुकलुकत होणारी उघडझाप डोळ्यांना सुखावून जाते. पाहणारे कुतूहलमिश्रीत आणि विस्मयचकित मुद्रेने निसर्गाचे अनुपम वैभव भान हरपून पाहातच राहतात.

तळवलकर आणि त्यांचे शिलेदार

प्रतिनिधी 16/06/2011

- अरविंद विठ्ठल कुळकर्णी

‘महाराष्ट्र टाइम्स’ ची सुरुवात 17 जून 1962 या दिवशी वटपौर्णिमेला झाली आणि मराठी वर्तमानपत्रांचे जग बदलून गेले. प्रथम संपादक द्वा.भ. कर्णिक यांची पाच वर्षांची आणि नंतरचे संपादक गोविंद तळवलकर यांची प्रदीर्घ कारकिर्द... एवढ्या काळात महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनावर ‘महाराष्ट्र टाइम्स’चा पगडा होता, त्याबद्दल लिहीत आहेत जेष्ठ पत्रकार अरविंद विठ्ठल कुळकर्णी.

तळवलकर आणि त्यांचे शिलेदार

- अरविंद विठ्ठल कुळकर्णी

‘महाराष्ट्र टाइम्स’ ची सुरुवात 17 जून 1962 या दिवशी वटपौर्णिमेला झाली आणि मराठी वर्तमानपत्रांचे जग बदलून गेले. प्रथम संपादक द्वा.भ. कर्णिक यांची पाच वर्षांची आणि नंतरचे संपादक गोविंद तळवलकर यांची प्रदीर्घ कारकिर्द... एवढ्या काळात महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनावर ‘महाराष्ट्र टाइम्स’चा पगडा होता, त्याबद्दल लिहीत आहेत जेष्ठ पत्रकार अरविंद विठ्ठल कुळकर्णी.

 

केजचे पहिले साहित्य संमेलन

प्रतिनिधी 14/06/2011

- ईश्वर मुंडे

मोठ्या साहित्य संमेलनांत बहुसंख्य श्रोते वक्त्याला नावाने ओळखत असतात. गावागावातल्या साहित्य संमेलनांत मात्र बहुसंख्य श्रोते वक्त्याला व्यक्त्तीश: ओळखत असतात आणि वक्‍ताही बहुसंख्य श्रोत्यांना ओळखत असतो. परिस्थितीच्या या बदलामुळे तेथील संवादाचे स्वरूपही बदलत असते. समोर बसलेल्या ओळखीच्या श्रोत्यांसमोर थापा मारता येत नाहीत. उक्‍ती आणि कृती यांमध्ये संतुलन ठेवावे लागते. म्हणून गावपातळीवर होणारे उपक्रम अधिक महत्त्वाचे ठरतात. म्हणूनच केज येथे एप्रिलमध्ये झालेले साहित्य संमेलन वेगळ्या मोलाचे ठरले.
 

बीड जिल्ह् यातले केज गाव हे तालुक्याचे ठिकाण असले तरी बहुतेक लोक शेती करतात आणि कालपर्यंत तेथे ग्रामपंचायतच गावकारभार पाहत होती. अलिकडच्या काळात महाविद्यालय सुरू झाले. गावाला भूषण वाटावे अशी एकच गोष्ट, ती म्हणजे विधानसभा मतदारसंघाचे नाव या गावाच्या नावावर आहे. केज विधानसभा मतदार संघ; गावचा माणूस महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक मंत्री झाला त्याला दशके लोटली! मात्र गावात, सांस्कृतिक वातावरण निर्माण व्हायला एप्रिल 2011 उजाडावे लागले.
 

फक्त कवितांचे ग्रंथालय!


     अंबाजोगाई ही आद्यकवी मुकुंदराज यांची कर्मभूमी. येथेच त्यांनी रचला मराठी कवितेचा पहिला ग्रंथ- विवेकसिंधू. त्यानंतर मराठी कविता-ग्रंथांचा अखंड प्रवाह सुरू झाला. गेल्या साडेनऊशे वर्षांत त्या प्रवाहाचे रुपांतर महानदीसारखे विशाल झाले आहे. या प्रदीर्घ काळात हजारो कवितासंग्रह प्रकाशित झाले. त्या सर्वांना गोळा करून मुकुंदराजांच्या परिसरात मांडायची योजना आखली गेली आहे. मराठी कवितेच्या संदर्भासाठी अंबाजोगाई येथील 'कविता ग्रंथालया'कडे लोकांनी निर्देश करावा, मराठी कवितेच्या अभ्यासकांना एके ठिकाणी सर्व कविता-ग्रंथ उपलब्ध व्हावेत, असा संयोजकांचा मानस आहे.

     मराठवाडा साहित्य परिषदेची अंबाजोगाईची शाखा आणि अंबाजोगाईचा पत्रकार संघ यांनी मुकुंदराजांच्या गावात, अंबाजोगाई येथे मराठी कवितांचे ग्रंथालय व्हावे असा संकल्प २७ फेब्रुवारी २०१० रोजी 'मराठी दिना'च्या निमित्ताने केला.

     या उपक्रमाचे संयोजक अमर हबीब यांनी सांगितले, की या उपक्रमाची सुरुवात या वर्षी मुकुंदराज यात्रेच्या वेळेस (डिसेंबर 2010) मराठी कवितासंग्रहांचे प्रदर्शन भरवून करणार आहोत. किमान एक हजार मराठी कवितासंग्रह या प्रदर्शनात मांडावेत असा आम्ही विचार केला होता, मात्र पहिल्या दोनच महिन्यांत एक हजाराहून जास्त कवितासंग्रह गोळा झाले. आता आम्ही पाच हजारांचे लक्ष्य ठरवले आहे.

‘श्यामची आई’ म्हणजे मधाचं पोळं


(‘श्यामची आई’ या पुस्तकास पंचाहत्तर वर्षे झाली, त्या निमित्ताने)

साने गुरुजींच्या जीवनात आचार आणि विचार यांचं सौंदर्य त्यांच्या आईनं निर्माण केलं. हळुवार भावना, निसर्गावरील प्रेम, नक्षत्रांचं आकर्षण, माणसाविषयी कणव हे सर्व सदगुण म्हणजे आईची देणगी. ती कृतज्ञ भावनेनं व्यक्त करणं हाच मनाचा मोठेपणा आहे. साने गुरूजी हे अशा आदर्शाचं मूर्तिमंत उदाहरण होतं.

त्यामुळे ‘श्यामची आई’ हे पुस्तक पाऊण शतक टिकलं. त्याच्या लक्षावधी प्रती संपल्या. ज्यांना वाचनाची आवड लागते त्या मुलांनी प्रारंभी ‘श्यामची आई’ हे पुस्तक वाचलं असावं, असं खुशाल समजावं.

हे पुस्तक वाचताना डोळ्यांतून अश्रू वाहिले नाहीत असा वाचक विरळा, अनेक प्रसंगांतून श्यामला धडा मिळतो. मात्र त्या प्रसंगात कृत्रिमता नसते. उपदेशामृत पाजण्याचा आव नसतो. गुरूजींची ही शैली वाचकाला मंत्रमुग्ध करते.

चंदाताई तिवाडी यांचा ‘बुर्गुंडा’


-राजेंद्र शिंदे

पु.ल.देशपांडे महाराष्ट्र कला अकादमीच्या तिस-या मजल्यावरील मिनी थिएटरमध्ये कलावंत आपली कला सादर करत होता. कलाकाराला नृत्य, संगीत आणि रसाळ निरुपणाची खणखणीत जाण होती. कलाकाराची पद्यामधील लयतालावर उंच उडी मारण्याची लकब प्रेक्षकांची दाद घेऊन जात होती. कलाकार लोककलेतील भारूड हा प्रकार सादर करत होता. भारूड सादर करणारा कलाकार सहसा पारंपरिक वेषातला पुरूष म्हणून अवतरतो. परंतु ही चक्क एक स्त्री होती. भारूडी चंदाताई तिवाडी!

चंदाबाई रंगमंचावर भारुडातल्या कलाप्रकाराला साजेशा ढोलकी व टाळांच्या नादावर उंच उड्या मारत होत्या.

अचानक, त्यांना नऊ महिन्यांपूर्वीचा प्रसंग आठवला आणि त्यांनी तो श्रोत्यांना कथन केला. त्या नऊ महिन्यांपूर्वी टिटवाळा येथे भारुडाचा कार्यक्रम करत असताना, त्यांना त्यांच्या सुनेला दिवस गेले असल्याची आनंदाची बातमी समजली. सुनेला सोळा वर्षे मूल होत नव्हते. त्यामुळे नातवाचे तोंड पाहण्यास चंदाताई व घरची मंडळी आसुसली होती. त्यांनी उत्स्फूर्तपणे व श्रद्धापूर्वक टिटवाळ्यांचा ‘गणपती बाप्पा पावला!’ असे उद्गार काढले.

चंदाताईंचा आवाज भारावलेला होता. त्या कार्यक्रमात भारूड सादर करत होत्या आणि त्यांना आठवण होत होती येऊ घातलेल्या आपल्या नातवाची!

सुवर्ण महोत्सवी महाराष्ट्र

प्रतिनिधी 17/05/2011

संयुक्त महाराष्ट्राची स्थापना झाली, पाच वेगवेगळे विभाग एकत्र आले, परंतु लोकांनी परस्परांना समजून घेण्याची प्रक्रियाच राज्यात घडून आली नाही. भावनिक एकात्मता व समतोल विकास यांबाबतीत फार बेजबाबदार वर्तन आपल्याकडून –शासन, राजकारणी व लोकही यांच्याकडून झाले आहे.

पी.बी.पाटील

संयुक्त महाराष्ट्राची स्थापना झाली, पाच वेगवेगळे विभाग एकत्र आले, परंतु लोकांनी परस्परांना समजून घेण्याची प्रक्रियाच राज्यात घडून आली नाही. भावनिक एकात्मता व समतोल विकास यांबाबतीत फार बेजबाबदार वर्तन आपल्याकडून –शासन, राजकारणी व लोकही यांच्याकडून झाले आहे. केवळ सीमाप्रश्नावर दंड थोपटून चालणार नाही. विदर्भ-मराठवाडा-खानदेश-कोकण-पश्चिम महाराष्ट्र या सार्‍यांनी एकमेकांची मने जाणली पाहिजेत. नुसता भूगोल एकत्र करून काय उपयोग?

संयुक्त महाराष्ट्राचा सुवर्णमहोत्सव:

पुनरावलोकन परिषदा