मधुकर धर्मापुरीकर - व्यंगचित्रांचा साक्षेपी संग्राहक


धर्मापुरीकर यांच्या संग्रहात देशोदेशीची लाखभर व्यंगचित्रे आहेतएखादे व्यंगचित्र किती खळबळ माजवू शकते याचा अनुभव भारतातील नागरिकांनी घेतला, मुंबईतील असीम त्रिवेदी या तरुण व्यंगचित्रकाराच्या एका व्यंगचित्रामुळे. त्याच्याविरुद्ध त्याबद्दल देशद्रोहाचा खटला दाखल करण्यात आला होता. मात्र त्या विरुध्द जनक्षोभ उसळताच तो मागेही घेण्यात आला. म्हणूनच वृत्तपत्रामधील शंभर अग्रलेखांचे काम एका 'मार्मिक' व्यंगचित्राने होऊ शकते असे म्हणतात. व्यंगचित्र म्‍हणजे सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीमधील विसंगती-विरोधाभास प्रकट करून त्यातून समाजप्रबोधन करण्याचे प्रभावी माध्यम. त्यामुळे कोणतेही वृत्तपत्र उघडले, की त्यामध्ये व्यंगचित्र हमखास नजरेस पडते. 'व्यंगचित्रां’चा केवळ अभ्यासू वाचक नव्हे तर साक्षेपी संग्राहक मराठवाडयात आहे. त्या कलंदर व्यक्तीचे नाव आहे, मधुकर धर्मापुरीकर. त्यांनी व्यंगचित्रांचा मोठा खजिना नांदेड येथील भाग्यनगरमधील त्यांच्या बंगल्यात आस्थेने जतन करून ठेवला आहे.
 

दिलीप पांढरपट्टे - समृद्ध जाणिवांचा गझलकार


गझलकार दिलीप पांढरपट्टेमराठी गझल समृद्ध करण्यातील दिलीप पांढरपट्टे यांचे कार्य महत्त्वाचे आहे. मराठी गझलमध्ये जे दहा-बारा महत्त्वाचे गझलकार मानले जातात त्यात पांढरपट्टे अग्रेसर आहेत. सुरेश भटांच्या कवितेच्या कार्यक्रमाचा परिणाम अनेक तरुणांवर झाला, त्यांमध्ये दिलीप पांढरपट्टे हे कवी होते. पांढरपट्टे ते ऋण कृतज्ञतेने मान्य करतात.

सुरेश भट पुण्यात काही काळ वास्तव्यास होते. तेथे राहून ते दिवाळी अंकाचे प्रकाशन करत असत. त्यांच्या दिवाळी अंकासाठी दिलीप पांढरपट्टे यांनी त्यांची गझल पाठवली. ती अंकात निवडली गेली नाही. परंतु सुरेश भट यांनी त्यांना पत्र लिहून ‘आपण मला भेटावे, मला आपणाशी गझल तंत्राविषयी काही बोलायचे आहे’ असे कळवले. त्या संधीचा फायदा घेऊन पांढरपट्टे भट यांना भेटले. त्या प्रथम भेटीतून त्यांची मैत्री अतूट बनली. त्यांच्या भेटी वाढल्या. कधी शनिवारवाड्यात तर कधी सदाशिव पेठेतील कार्यालयात. भट व पांढरपट्टे यांचे गुरू-शिष्याचे नाते बनले. भट यांच्या गझलांचा प्रभाव पांढरपट्टे यांच्या गझलांवर आहे. “आज मी गझल लिहितो याचे सर्व श्रेय सुरेश भट यांना आहे” असे पांढरपट्टे सांगतात. कारण “गझलचे तंत्र हे त्यांनी मला ज्ञात करून दिले.”

मेळघाटातील खोज आणि बंड्या साने!


बंड्याभाऊ उर्फ बंड्या सानेमनगटात जाड पितळी कडं. खादीच्या सदर्‍याच्या सरसावलेल्या बाह्या. डोक्याला बांधलेला गमछा. राठ काळी-पांढरी दाढी. आणि हिंदी-मराठी मिश्र बोली. मेळघाट नामक दुर्गम आदिवासी भागात प्रश्न सोडवण्यासाठी उलाढाल्या करणारं व्यक्तिमत्त्व. नाव-बंड्या साने. काम-कार्यकर्ता. तो गेली पंधरा-वीस वर्षे मेळघाटमध्ये तळ ठोकून आहे. ‘खोज’ ही त्याची संस्था.

सौरऊर्जेसाठी प्रयत्‍नशील - दोन चक्रम!


अलिकडच्‍या काळात ऊर्जा हीसुद्धा मानवाची मूलभूत गरज झालेली आहे. ऊर्जेला सर्व स्‍तरांवर अनन्‍यसाधारण महत्त्व प्राप्‍त झालेले असून तिच्‍या मागणीत झपाट्याने वाढ होत आहे. मागणी आणि उत्‍पादन यांच्‍यामध्‍ये मोठी तफावत निर्माण झालेली असल्‍याने, महाराष्‍ट्र गेली काही वर्षे भारनियमनाचा सामना करत आहे. अशी पार्श्वभूमी असताना पुण्‍याचे दोन तरूण सर्वसामान्‍य जनतेच्‍या आयुष्‍यात ‘प्रखर’ प्रकाश पसरवण्‍याच्‍या ध्‍येयाने वेडे झाले आहेत. आमूलाग्र सुधारणा घडवायच्‍या, पण त्‍या केवळ माफक खर्चात. कारण विकासाचा केंद्रबिंदू हा गोरगरीब जनता असल्‍यामुळे, तिच्‍या खिशाला परवडेल, उपयुक्‍त ठरेल आणि जे दीर्घायुषी असेल असे तंत्रज्ञान विकसित करण्‍याच्‍या उद्देशाने, हे दोन तरुण ‘चक्र’म म्‍हणजे आशीष गावडे आणि अनिरुध्‍द अत्रे झपाटले गेले आहेत. ते दोघे उच्‍चविद्याविभूषित असूनही त्‍यांची नाळ जोडलेली आहे ती गोरगरीब जनतेशी!

जिंदा दिल! सुभाष गोडबोले दिनकर गांगल Di… 07/10/2012

सुभाष गोडबोलेइंदूरचे सुभाष गोडबोले हा दहा लाखांमधील एक माणूस आहे. मूत्रपिंड आरोपण करून यशस्वी जीवन जगणारी जगात किती माणसे आहेत ते मला ठाऊक नाही. तथापी गोडबोले तसे दुर्मीळ जीवन गेली तेरा वर्षे जगत आहेत. त्यांना त्या करता मुंबईच्या रेल्वे हॉस्पिटलच्या तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या नजरेखाली सतत राहावे लागते आणि उकळून पाणी पिणे यांसारखी संसर्गजन्य रोग प्रतिकारक काळजी नित्य घ्यावी लागते. सुभाष गोडबोले असे दुर्मीळ जीवन त्यांची पत्नी सुमित्रा यांच्या साहचर्याने सुखासमाधानात जगत आहेत.

तुकाराम महाराजांच्या गझला


तुकाराम महाराजांच्या गझलासाहित्यात अभिव्यक्तीचे वेगवेगळे प्रकार काळाप्रमाणे बदलत असतात. जुने कवी घेतले तर त्यांच्या कविता अक्षर-वृत्तात वा मात्रा-वृत्तात केलेल्या दिसतात. कवी लोक कवितेची चाल कशी आहे त्याचाही नमुना त्या काळी देत असत. आजकालचे कवी हे बहुतेक मुक्तछंदात कविता करताना दिसतात. तेच निरीक्षण मग आपल्याला असे नोंदवावे लागेल, की मुक्तछंद हा काव्यप्रकार वृत्तात कविता करण्यापासून उत्क्रांत झालेला आहे किंवा आपल्या जुन्या शालेय पुस्तकात ‘नाट्यछटा’ नावाचा छोटेखानी नाटुकल्यांचा प्रकार प्रचलित होता असे आठवेल. तो प्रकार अजिबात दिसेनासा झाला आहे,  तर साहित्यिक उत्क्रांतीच्या इतिहासात त्याबद्दल म्हणावे लागेल की ‘नाट्यछटा’ हा प्रकार ‘नाटका ’त विलीन होऊन गेला आहे. शेक्सपीयरच्या प्रभावाखाली सुनीत नावाचा १२+२ ओळींचा ( अथवा ८+६ ओळींचा) प्रकार लुप्तच झाला आहे. त्यालाच मुरड घालून पूर्वी कवी अनिल दशपदी नावाच्या कविता करत.

सामाजिक उद्योजक ज्योती म्हापसेकर


ज्योती म्हापसेकर – सामाजिक उद्योजिकाज्योती ही जगन्मैत्रीण आहे. इंटरनेट दोन दशकांपूर्वी नव्हते, तेव्हाही ज्योतीचा लोकसंग्रह प्रत्यक्ष भेटी आणि टेलिफोन ह्यांच्या द्वारे अफाट होता. तिच्या लोकसंग्रहाला तेव्हा भारताच्या सीमांची मर्यादा होती, तरी तिचे जागतिक नेटवर्क आकार घेऊ लागले होते! त्याचे मुख्य साधन तिनेच लिहिलेले व स्त्री मुक्ती संघटनेने सादर केलेले ‘मुलगी झाली हो’ हे नाटक होते. नाटकाचे स्वरूप पथनाट्यासारखे होते, पण ते रंगमंचावर होई. नाटकाने अल्पावधीत प्रेक्षकांवर मोहिनी घातली. महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या गावांमधूनच नव्हे तर नाटकाला भारताच्या अन्य राज्यांमधून निमंत्रणे येत. नाटकाचे भाषांतर काही भारतीय भाषांमध्ये झाले होते.

तुरटीचा 'श्री गणेश' !


रमेश खेरगेली काही वर्षे आपल्याकडे गणेशोत्सवाची चाहूल लागली की हा उत्सव प्रदूषणविरहित व कोलाहलमुक्त होण्याची कशी गरज आहे, याची चर्चा सुरू होते. या चर्चेत रहदारीस अडथळा आणणा-या सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांच्या देखावे-मंडपांच्या आकारमानापासून तेथे दिवसरात्र वाजणा-या कर्कश्श, कंठाळी संगीतापर्यंत आणि आगमन-विसर्जन मिरवणुकांत गुलालासारख्या अनारोग्यकारक वस्तूंच्या होणा-या अतिवापरापासून गणेशमूर्तींच्या विसर्जनामुळे होणा-या पाण्याच्या प्रदूषणापर्यंत अनेक मुद्यांचा अंतर्भाव असतो.

गणेश मूर्ती तयार करण्यासाठी विविध रंग व रसायने वापरली जातात. मूर्ती प्रामुख्या्ने ‘प्लॅस्टर ऑफ पॅरिस’पासून तयार केल्या जातात. त्यांच्या विसर्जनानंतर रसायने विरघळल्यामुळे विहिरी, तलाव व नद्यांचे पाणी खराब होते. तो धोका टाळण्यासाठी काही उपाययोजना झाल्याही आहेत. घरगुती गणेशमूर्तींचे विसर्जन त्या त्या घरातल्या बादली वा टबमध्ये करून ते पाणी दुस-या दिवशी झाडांना घालण्याचा पायंडा काही मंडळी अनुसरताना दिसतात. मात्र त्यामुळे सार्वजनिक विहिरी, तलाव व नद्यांचे पाणी प्रदूषित होण्याचे प्रमाण कितपत घटते हा प्रश्नच आहे.

वाचनालयाचे स्वप्न!


वाचनालयाचे स्वप्न!गाव शिये, ता. करवीर, जि. कोल्हापूर . तीस वर्षांपूर्वी, गावची लोकवस्ती पाच-सहा हजार असावी. मी सहावी-सातवीत असेन. गावात मारुतीच्या देवळात राजर्षी छत्रपती शाहू वाचनालय होते. माझी आई मला शनिवारी देवाला कापूर-अगरबत्ती घेऊन देवळात पाठवून द्यायची. ‘देवाला गेल्याने तुझे चांगले होते’ असे म्हणायची. जेव्हा-केव्हा तिथे जायचो तेव्हा देवळाच्या दुसर्‍या बाजूला, व्हरांड्याच्या समोर प्लायवूडसारख्या दिसणार्‍या तट्ट्या आणि त्याच्या आत साधारण १० फूट X १० फूटची खोली दिसायची. त्यात लाकडी दोन कपाटे व टेबलखुर्ची टाकून बसलेली व्यक्ती असायची, तट्ट्याला देवळीसारखी झडप होती. गावातील काही ज्येष्ठ, तरुण व्यक्ती झडपेतून आत डोकावून काहीतरी मागत असायची. ती डोकी बाहेर काढत तेव्हा त्यांच्या हाती पुस्तक असे. व्हरांड्यात लाकडी बाकडे टाकलेले होते. ती मंडळी त्यावर बसून पुस्तके चाळत असायची. त्यांपैकी ज्याला कोणाला पुस्तक आवडेल तो पुन्हा तट्ट्यातून आत डोकावून पुस्तकातील कार्ड सही करून द्यायचा.
 

डॉक्‍टर राजेंद्र चव्‍हाण


एका आनंदधर्मींची आनंदवाट

पत्नी मालनसोबत डॉ. राजेंद्र चव्हाणांचा एक ‘नाट्य’पूर्ण क्षण‘तन्वीर नाट्यधर्मी पुरस्कार’ शिरगावच्या डॉक्टर राजेंद्र चव्हाण यांना मिळाला आणि मन अभिमानाने भरून आले. राजेंद्र चव्हाण हा रंगवर्ती गेली दोन दशके देवगड तालुक्यातल्या शिरगाव या छोट्याशा गावात तिथल्या मुलांना घेऊन एकांकिका करत आहे. कणकवलीत होणार्‍या आणि राज्यभरात प्रतिष्ठेच्या असलेल्या बॅ. नाथ पै एकांकिका स्पर्धेतल्या बालगटाची पारितोषिके जणू डॉक्टरांची वाट बघत असतात!