माझं गाव माझं विद्यापीठ


संतोष गावडे हा एकोणतीस वर्षांचा तरूण. आईवडिलांनी थोडीफार शेती आणि बाकी मजुरी करून संतोष आणि त्याच्या भावंडांचे शिक्षण केले. संतोषने पुण्यात बी.ए.ला असताना गावातील प्रश्नांबाबत काम करण्याचा निर्णय घेतला. पुढे त्याने पत्रकारितेत पदव्युत्तर शिक्षण घेतले. ऑगस्ट २०१० मध्ये तो गावी परतला. त्याच्या गावी परतण्याने त्याचे कुटुंबीय नाराज झाले. मात्र त्याच्या कामाचे वर्तुळ वाढीस लागल्याबरोबर घरच्यानाही त्याच्या कामाचे महत्‍त्‍व पटू लागले. संतोषने ‘निर्माण’मधील त्‍याच्‍या सहकारी मुलीशी सामुहिक विवाह सोहळ्यात विवाह केला. हे जोडपे ग्रामविकासासाठी कार्य करते. जर गावाचा विकास व्हायचा असेल, तर गावक-यांनी स्वतःच्या पायावर उभे राहिले पाहिजे, असे संतोष सांगतो. सध्या गावक-यांसाठी रोजगारनिर्मितीच्या  संधी उपलब्धत करून देण्यासाठी संतोष प्रयत्नशील आहे.

संतोष गवळेमी पुणे विद्यापीठात आलो ते, उच्च शिक्षण घेऊन पुण्यातच चांगल्या पगाराची नोकरी करावी म्हणून. मात्र माझ्याबाबत घडलं ते वेगळंच. पुणे विद्यापीठातून पत्रकारितेत पदव्युत्तर शिक्षण घेतल खरं, पण...

छंदवेड्याची बाग

प्रतिनिधी 01/11/2011

सतीश गदियावर्षभरापूर्वी पुण्‍याच्‍या सतीश गादिया यांनी टेरेसवर फुलवलेल्‍या कमळां च्‍या बागेसंबंधीचा लेख ‘थिंक महाराष्‍ट्र’वर प्रसिद्ध करण्‍यात आला होता. त्‍यानंतर ‘www.mypimparichichwad.com ’ या वेबसाइटवर अमोल काकडे यांनी गदिया यांच्‍या छंदाबद्दल लेख लिहीला. या लेखात गदिया यांची गार्डन टेरेसवरून नवीन जागेत जाऊन रूजणं, फुलणं या गोष्‍टी स्‍पष्‍ट होतात. तसेच गदिया यांचे छंद जोपासण्‍याचे प्रयत्‍न आणि कसोशी इथे ठळकपणे मांडलेले दिसतात. हा लेख ‘थिंक महाराष्‍ट्र’च्‍या वाचकांसाठी उपलब्‍ध करून देत आहोत.
 

नीलेश बागवे - सुंदर हस्ताक्षर अर्थात सुंदर जगणं!


सुंदर अक्षर म्‍हणजे आनंदी मन... आनंदी मन म्‍हणजे सकारात्‍मक विचार

सकारात्‍मक विचार म्‍हणजे आकर्षक व्‍यक्तिमत्‍त्‍व... आकर्षक व्‍यक्तिमत्‍त्‍व म्‍हणजे सुसंस्‍कृत वर्तन

सुसंस्‍कृत वर्तन म्‍हणजे आदर्श नागरिक... आदर्श नागरिक म्‍हणजे प्रगत समाज

प्रगत समाज म्‍हणजे सर्वोत्‍तम देश... सर्वोत्‍तम देश म्‍हणजे सुंदर जग

आणि सुंदर जग म्‍हणजे सुंदर जगणे

...हा विचार डोळ्यांसमोर ठेवून चित्रकार नीलेश बागवे तेरा वर्षांपासून सुंदर हस्ताक्षर सराव वर्ग तसेच सुलेखन कार्यशाळा चालवत आहेत. त्यांनी एप्रिल 2003मध्ये प्रयोग म्हणून ‘सुंदर हस्ताक्षर वर्गा’ची सुरुवात केली; त्यांनी डोंबिवलीच्या रॉयल ज्युनियर कॉलेजमधील पाचशे विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण देण्याचे आव्हान स्वीकारले व ते यशस्वी करून दाखवले. त्या आत्मविश्वासातून नीलेश व उल्का बागवे यांनी सप्टेंबर 2003 मध्ये ‘अक्षरगंध’ ची स्थापना केली. बघता बघता, रोपट्याचे वृक्षात रूपांतर झाले!

अष्ट‘भुजा’ माधवी मेहेंदळे


पुण्या च्या सामाजिक-सांस्कृतिक जीवनात माधवी मेहेंदळे हे नाव गेल्या दशकात एकदम पहिल्या रांगेत येऊ पाहताना दिसते, परंतु तेथे ते विराजमान मात्र होत नाही! कारण माधवी मेहेंदळे या एका व्यक्तीत अनेक माधवी मेहेंदळे वस्ती करून आहेत! त्या आज वाड्.मयीन सभेत दिसतात, तर उद्या सामाजिक जागृतीसाठी पथनाट्य संयोजनात गुंतलेल्या असतात, परवा त्यांची त्यांच्या पेटिंग च्या प्रदर्शनाची तयारी चाललेली असते वा तत्संबधात लेखन.... आणि त्यांचा असा विविध संचार चालू असताना रोजचा डोळ्यांचा दवाखाना चुकत नाहीच! माधवी मेहेंदळे व्यावसायिक प्रसिद्ध नेत्रतज्ञ तर आहेतच; पण चित्रकार , कलावंत, लेखक, चांगल्या व्यवस्थापक आणि मुख्य म्हणजे समाजात विधायक, चांगलं काही घडून येण्यासाठी धडपडणारं कृतिप्रवण व्यक्तिमत्त्वही आहेत.

माधवी मूळ नागपूर च्या. आई-वडील, दोन मोठे भाऊ असं अगदी चौकटीतलं सुरक्षित आयुष्य. शाळा-कॉलेजात बुद्धिमान म्हणून नावाजलेली मुलगी. सगळ्याच विषयांत गम्य. त्यावेळी चांगले मार्क्स मिळाले, की मेडिकलला जाण्याची प्रथा होती. त्याप्रमाणे त्यांनी नागपूरच्या गव्हर्न्मेंट मेडिकल कॉलेजला प्रवेश घेतला. तिथं सगळीकडे पहिला नंबर, गोल्ड मेडल वगैरे स्वाभाविकपणे प्राप्त झालं.

राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कार स्वीकारताना........


मनाची ती थरथर कधीच विसरणे शक्य नाही....

- मनोहर वि. नरांजे

 

मनोहर नरांजे यांचे वय केवळ एक्केचाळीस वर्षांचे आहे. ते नोकरीला लागताना मॅट्रिक होते. नंतर त्यांनी एम,ए.,पीएचडी पर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यांचा विषय पुरातत्त्वविद्या. त्यालाही निमित्त झाले ते अरम गावाचे. नरांजे यांची पहिली नोकरी या गावी होती. तेथे सातवाहनकालीन बरेच अवशेष मिळतात. नरांजे यांनी विद्यार्थ्यांना घेऊन या अवशेषांचा शोध घेण्याचे काम आरंभले. त्यासाठी शाळेमध्ये इतिहासवर्ग संग्रहालय निर्माण केले.
 

त्याआधीच्या खोबणा गावातील नोकरीमध्येही त्यांनी शासनाच्या निर्मलग्राम योजनेचा सक्रिय पुरस्कार केला. त्यांच्या गेल्या वीस वर्षांच्या शिक्षकी नोकरीमधील या कामगिरीकरताच त्यांना राष्ट्रपती पुरस्कार मिळाला. नरांजे उत्तम कविता करतात आणि नागपूरमधील कविसंमेलनांत त्यांचा बर्‍याच वेळा सहभाग असतो.
 

महाराष्ट्रातून एकोणतीस प्राथमिक आणि नऊ माध्यमिक शिक्षकांना यंदा शिक्षकदिनानिमित्त राष्ट्रपती पुरस्कार मिळाले. हे पुरस्कार देताना शिक्षकाचे प्रकाशित साहित्य, त्याचा समाजाशी संपर्क, त्याने विद्यार्थ्यांसाठी केलेले उपक्रम आणि त्याचे कृतिसंशोधन या बाबी पाहिल्या जातात.

वसुधा कामत - आधुनिक तंत्रज्ञानाचा पाठपुरावा


वसुधा कामत यांना भेटावे आणि त्यांच्या विविधरंगी व्यक्तिमत्त्वाचा एकच पैलू ध्यानी यावा असा अनुभव बर्‍याच जणांचा आहे. तो पैलू आहे त्यांच्या शिक्षणविषयक ध्यासाचा, विशेषत: शैक्षणिक तंत्रज्ञानावरील भरवशाचा. त्यांनी एस.एन.डी.टी. महिला विद्यापीठाच्या कुलगुरू म्हणून पदभार स्वीकारल्यानंतर तर त्यांना देशातील शिक्षण तंत्रज्ञानाच्या बहुअंगांनी विकसित व्हावे असे वाटते व तेच सूत्र त्या आग्रहाने मांडतात.

निर्मिती आणि उपक्रमशीलता यांना प्रोत्साहन, अन्य विद्यापीठांशी- तसेच आंतरराष्ट्रीय व राष्ट्रीय स्तरावर परस्परसंबध स्थापून, ते वाढवून टिकवणे, संशोधनास चालना देणे आणि उद्योगविश्व व विद्यापीठ यांचा समन्वय साधणे ही चार सूत्रे वसुधा कामत यांनी आपली व्हिजन म्हणून मांडली आहेत. त्यांनी एस.एन.डी.टी. विद्यापीठाच्या कुलगुरू म्हणून मे 2011 मध्ये पदभार स्वीकारला.

विनय सहस्रबुद्धे - प्रशिक्षण-प्रबोधन-संशोधन

प्रतिनिधी 11/10/2011

- ज्‍योती शेट्ये

प्रशिक्षण-प्रबोधन-संशोधन

विनय सहस्रबुद्धे‘आत्म दीपो भव’ म्हणत स्वत:च्या अंतरंगात उजळलेल्या प्रकाशात वाटचाल करण्याचे ज्ञान देण्याचा प्रयत्न करणार्‍या, प्रशिक्षण-प्रबोधन-संशोधन ही कार्याची त्रिसूत्री असणार्‍या आणि दक्षिण आशिया खंडात अशी एकमेव संस्था असल्याचा दावा सांगणार्‍या ‘रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी’ मध्ये विनय सहस्रबुद्धे ह्यांचा प्रवेश

८ फेब्रुवारी १९८८ ह्या दिवशी झाला. तिथून त्यांनी उड्डाण केले, ते आज भारताच्या राष्ट्रीय वर्तुळात वावरत आहेत. एनडीटीव्ही सह वेगवेगळ्या वाहिन्यांवरील पंडितांच्या चर्चेमध्ये सहभागी होत आहेत. राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय चर्चा-परिषदा यांत ठाम मते मांडत आहेत. तत्सबंधी लेखन करत आहेत. अर्थात त्यांचा म्हाळगी प्रबोधिनीपर्यंतचा प्रवासदेखील सर्वसामान्य नाही, तो कष्टाचा आहे, नियोजनपूर्वक आहे.

अच्युत पालव - सुलेखनाची पालखी


अच्युत पालव याने भारतात सर्वत्र आणि इतर अनेक देशांत देवनागरी सुलेखनाची पालखी नेऊन पोचवली आहे. अच्युतचा ध्यास भारतीय अक्षरलेखन कला भौगोलिक सीमा ओलांडून विश्वव्यापी व्हावी हा आहे. तो केवळ दौरे करून थांबत नाही; तो आपल्या कलेच्या विकासासाठी सर्वकाळ गर्क असतो. त्याचे कलेतील प्रयोग सतत चालू असतात.

अच्युतच्या कलाकारकिर्दीला पंचवीस वर्षे झाली तेव्हा त्याने भारतभर ‘कॅलिग्राफी रोडवेज’ हा उपक्रम राबवला. तो यशस्वी झाला. त्याचे वेगवेगळ्या राज्यांतील कलाकारांशी वैचारिक आदानप्रदान झाले. तो अनुभवसमृध्द झाला. त्याच्या कलेची व्याप्ती वाढली. त्याच्या ह्या भ्रमंतीमध्ये, काही राज्यांत सुलेखनकलेविषयी बिलकुल ज्ञान नाही ही बाब उघडकीस आली. अच्युतमुळे तिथे जागृती निर्माण झाली. त्यामुळेच सुलेखनाबद्दल जागृती हा अच्युतचा ध्यास बनला.

अच्युतला ‘पेंण्टिमेंट इंटरनॅशनल अॅकॅडमी फॉर आर्ट अॅण्ड डिझाइन’ ह्या हॅम्बुर्ग (जर्मनी) येथील संस्थेने प्रथम 1991मध्ये निमंत्रित केले. त्यांनतर त्याची जर्मनीला फेरी जवळजवळ प्रत्येक वर्षी असते. सुलेखनाविषयी कार्यशाळा हा प्रमुख उद्देश. तेथील उपक्रमात ज्येष्ठ नागरिकही उत्साहाने सहभागी होतात. त्याच्या 1991मधील पहिल्या दौर्‍यात त्र्याहत्तर वर्षांची महिला देवनागरी हस्ताक्षरकला शिकायला येत होती! असा उत्साह!

डॉ. दामोदर खडसे

प्रतिनिधी 27/09/2011

इंग्रजीचा भडिमार असणार्‍या आणि विद्यापीठांमधील भाषाविभाग ओस पडत असलेल्या काळातही खडसेसर हिंदी भाषेच्या भवितव्याबद्दल आशावादी आहेत. त्यांच्याकडे भाषासंवर्धनासाठी ‘लँग्वेज इंजिनीयरिंग’ चा भक्कम पर्याय आहे. कालौघात आपली भाषा जिवंत, रसरशीत ठेवायची असेल, तर तिचं रूपही काळानुसार बदलत राहिलं पाहिजे आणि हे बदल खुलेपणानं स्वीकारले पाहिजेत असं खडसेसरांचं म्हणणं आहे. टीव्ही, जाहिराती, सिनेमा, इंटरनेट, पत्रकारिता अशा अनेक माध्यमांना हिंदी भाषातज्ज्ञांची व लेखकांची गरज सतत असते. भाषेचं क्षेत्र हे अनुवाद ही पूर्णवेळ करिअर करता येण्याइतकं विस्तारलेलं आहे. ‘सी डॅक’ सारख्या माहिती तंत्रज्ञान कंपनीत दीड हजारांहून अधिक हिंदी भाषा व्यावसयिक आहेत. वेगवेगळ्या भाषांसाठी खास सॉफ्टवेअर बनवली जात आहेत. अशा परिस्थितीत भाषेचं काय होणार ही चिंता करण्यापेक्षा भाषांमधील उत्तम करिअरची माहिती अधिकाधिक लोकांपर्यत पोचली पाहिजे असं खडसेसर आवर्जून नमूद करतात.

भाषेच्या सद्यस्थितीबद्दल भाष्य करण्याचा अधिकार खडसेसरांना आहे. खडसेसरांचा जन्म छ्त्तीसगडमध्ये असलेल्या सरगुजा संस्थानात 11 नोव्‍हेंबर 1948 रोजी झाला. तिथंच शालेय शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी अकोल्यात म्हणजे त्यांच्या मूळ गावी एम.ए.पर्यंत शिक्षण पूर्ण केलं. त्यानंतर शिक्षकी पेशात असताना. नागपूरातून बी.एड., एम.एड. ह्या पदव्या आणि हिंदी भाषेतील डॉक्टरेट संपादन केली

वैदिक गणित आणि बरेच काही.....


विलास सुतावणे   चाकोरीबाहेर डोकावून पाहणार्‍यांना नवनवीन वाटा खुणावत असतात. डोंबिवलीकर विलास सुतावणे यांच्याभोवती अशा वाटाच वाटा आहेत! त्यांनी त्या सर्वांवरून मार्गक्रमणा केलेली आहे. सुतावणे ह्यांच्या आयुष्यात मित्रामुळे ट्रेकिंग आले. त्यात त्यांनी स्वत:बरोबर लहान मुलांना सहभागी करून घेतले. त्याच ओघात लहान-थोरांबरोबर ट्रेकिंग, ऐतिहासिक स्थलदर्शन, पुस्तक-वाचन, कथाकथन अशा वेगवेगळ्या वाटांनी ते रमत गेले आणि सभोवतालच्यांना रमवत राहिले. ह्यातल्या विशेष उल्लेखनीय गोष्टी अशा: ते दरवर्षी मनाली इथे मुलांना घेऊन ट्रेकला जातात. ‘एक होता कार्व्हर’ ह्या पुस्तकाचे वाचन करतात, शं.ना.नवरे ह्यांच्याबरोबर त्यांच्या कथाचे अभिवाचन करतात, त्यांनी ‘किल्ले रायगड- एक देखणे दालन’ हा प्रयोग बसवला आहे..... आणि ते हे सारे नोकरी करून साधतात! ते कॉलेज-शिक्षण संपवून अंबरनाथच्या धरमसी मोरारजी कंपनीत नोकरी करू लागले. पण शनिवार-रविवारी आपल्याला आवडेल तेपण करत राहिले... त्यांनी त्या काळात मुशाफिरी केलेल्या क्षेत्रांची व छंदाची नोंद इथे विस्तृतपणे करणे शक्य नाही. पण थोडक्यात सांगायचे तर त्यांनी फोटोफ्रेमची लायब्ररी चालवली. ते आविष्कार नाट्यचळवळीत सहभागी झाले.