शिक्षणपद्धत ही जीवनदृष्टी – नयी तालीम


_Nai_Talim_1.png‘नयी तालीम’ हे सर्वोदयी व अहिंसक समाजनिर्मितीसाठी साधन आहे अशी महात्मा गांधी यांची भूमिका होती. गांधी यांनी ती पद्धत प्रथम दक्षिण आफ्रिकेत असताना तेथील आश्रमातील मुलांच्या शिक्षणासाठी वापरली. त्यातून त्यांचे चिंतन विकसित झाले. काँग्रेस प्रांतिक सरकारे भारतात 1937 साली स्थापन झाली. तेव्हा गांधी यांनी बुनियादी शिक्षणाची सविस्तर मांडणी वर्धा येथील शिक्षण संमेलनात केली. विदेशात उच्च पदवी घेतलेले व रविंद्रनाथ टागोर यांच्यासोबत काम केलेले आर्यनायकम पतिपत्नी यांनी शाळेची जबाबदारी घेतली. त्यानुसार वर्धा येथे आणि भारतात बिहार, ओरिसा, आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू, काश्मीर या राज्यांत शाळा सुरू झाल्या. ‘नयी तालीम’ पद्धतीच्या शाळा 1956 साली एकोणतीस राज्यांत अठ्ठेचाळीस हजार होत्या आणि त्यात पन्नास लाख मुले शिकत होती. गांधी यांच्या शिक्षणविचाराचा प्रसार इतक्या मोठ्या प्रमाणावर झाला होता. शासनाने मात्र, गांधी यांची ती शिक्षणपद्धत स्वीकारली नाही. शासनाने तो शिक्षणविचार सोडून दिला. त्यामुळे शाळा बंद पडत गेल्या. भारतात केवळ त्या प्रकारच्या पाचशे शाळा सुरू आहेत.

ओबीसी जनगणनेचा निर्णय राष्ट्रहिताचा


_OBC_Cencus.pngकेंद्र सरकारने ओबीसींची जनगणना स्वतंत्र करण्याचा निर्णय घेतलेला आहे. त्याचा अंमल 2021 च्या सार्वत्रिक जनगणनेत होईल. ओबीसी मतदार गेल्या काही वर्षांत जागा झाला आहे. त्या वर्गाची मतपेढी अस्तित्वात येऊ लागलेली आहे. भाजप नेतृत्वाला आणि त्यांच्या ‘थिंक टँक’ला याची जाणीव झाली असणार! दरम्यानच्या काळात, काही जाती आरक्षणाची मागणी घेऊन पुढे सरसावल्या आहेत. त्या वेगवगेळ्या राज्यांमध्ये प्रबळ आणि सत्ताधारी राहिलेल्या आहेत हे लक्षात ठेवले पाहिजे. त्यातून मूळचे ओबीसी आणि ओबीसीमध्ये त्यांचा समावेश करा अशी मागणी करणारे नवे समाजघटक यांच्यामध्ये राजकीय ध्रुवीकरण घडून येत आहे. मतपेढीचे हे ध्रुवीकरण 2019 च्या निवडणुकीत कोण सत्तेवर येईल हे ठरवण्यासाठी निर्णायक ठरणार आहे. ओबीसी हा हिंदू धर्मातील दलित व आदिवासी वगळता 75 ते 80 टक्के लोकसंख्येचा श्रमिक समुदाय आहे. काँग्रेसने त्यांची उपेक्षा केली अशी धारणा त्या घटकात प्रबळ झालेली आहे. भाजप धार्मिक आणि मध्यमवर्गीय असलेली हिंदू व्होटबँक स्वतःकडे वळवण्यासाठी सक्रिय झालेला आहे. त्यातून हा निर्णय होत असला तरी त्या निर्णयाचे स्वागत स्वतंत्रपणेही करण्यास हवे.

आजचे नाटक – माणसाच्या आतड्याच्या आत शिरून लिहिलेले...


_aajache_natak_1.jpgतरुण पिढी ही नेहमीच पाथब्रेकर असते; नवीन गोष्टी निर्माण करणारी असते. पण सध्या, या पिढीतील लोकांना उसंत नाही; बंडखोरी करण्यासाठी उसंत मिळू नये याची संपूर्ण तरतूद केली गेली आहे. कॉलसेंटर्स, मॉल्स आणि चटकन मिळणारा पैसा - तो टिकवण्यासाठी करावी लागणारी मेहनत. कॉण्ट्रॅक्ट बेसिसवरील नोकऱ्या, पेन्शन नाही - रिटायरमेंटची त्यांची सोय त्यांनीच करून ठेवायची! आता, काही तुम्हाला मिळणार नाही हे सांगणाऱ्या जाहिराती... यामुळे आजच्या पिढीतील राग त्यांना थकवून टाकून संपवला जात आहे.

आमची आजची पिढी, त्यामुळे, बंडखोर असण्याच्या नुसत्या कल्पनेवर भाळते. आमची बंडखोरीचे गवेराचे प्रिंट्स असलेले टीशर्ट्स घालून किंवा कबीर आणि मीराचे दोहे ‘कोट’ करून कधीकधी संपते. ज्या गोष्टीला विरोध करायचा आहे ते नेमके काय आहे हेच कळेनासे झाले आहे. ती कदाचित आणि सर्रास ‘रूट्स’कडे जाणे म्हणजे ‘ट्रॅडिशनल’ किंवा ‘कन्वेन्शनल’ होणे असेही मानते. अभिजाततावाद वेगळा आणि अंधपणे ‘ट्रॅडिशन्स’ना पुनरुज्जीवित करणे वेगळे; आणि आम्ही नेमके तेच करतो! लग्नात खर्च करून सप्तपदी, कन्यादान, मंगळसूत्र, सोने करणे, घरात गणपती बसवणे, जेथे मागील पिढी चुकली आहे तेथे तिला न टोकणे, मागील पिढीवर टीका न करणे इत्यादी.

आणि मग हेच कलेतही खूप वेळा उतरते. कशालाच विरोध न करता सगळ्यांना भावेल, आवडेल, रुचेल असे लोकाभिमुख काम करत राहायचे! काहीतरी नवीन विषय आणि फॉर्म घेतल्याचा दावा करून अत्यंत ‘कन्वेन्शनल’, मागील पिढीचे कौतुक करणे किंवा चुका पदरात घालणे, री पुढे ओढणे. तसे आजच्या बऱ्याच प्रायोगिक नाटकांतही दिसते, जाणवते.

लाला लजपत राय महात्मा गांधींबद्दल लिहिताना...

प्रतिनिधी 24/10/2018

_Lala_Lajpat_Rai_Gandhi_1.jpgमहात्मा गांधी आणि त्यांनी सुरू केलेली असहकराची चळवळ यांबद्दल भलभलती विधाने आणि वस्तुविपर्यास करून विलायतेतील पत्रांनी त्या दोहोंवर इतके तोंडसुख घेतले आहे, की त्यातील खऱ्या प्रकारची माहिती विलायतेतील लोकांस पटवणे बहुधा दुरापास्त आहे असे मला वाटू लागले होते. त्यांनी महात्मा गांधी यांजवर शिव्यांची लाखोली वाहिली. त्यांनी गांधी यांची नालस्ती करण्याचा कोणताही प्रकार बाकी ठेवला नाही. एखाद्या प्रसंगी, गांधी यांस पाहून अथवा त्यांचा एखादा लेख वाचून आणि तेवढ्या तुटपुंज्या माहितीवरून, त्याच्या मनाचा हवा तसा समज करून घेऊन, वाटेल तो गृहस्थ गांधी यांजवर तुटून पडू लागला. लेखकांच्या त्या झुंडीत बहुतेक लोक अशा प्रकारचे होते, की खुद्द गांधी यांस त्यांनी जन्मात कधी पाहिले नव्हते आणि गांधी यांच्या मताबद्दलची त्यांची माहिती म्हटली, तर इतकीच की त्यांनी त्यांच्याच पंक्तीच्या इतर लोकांनी लिहिलेले लेख वाचले होते. मला आंधळ्या मागे आंधळ्यांनी जावे; तसाच प्रकार त्याबाबतीत बहुधा सर्वत्र आढळून आला. ज्या दुसऱ्या कित्येकांनी स्वतः त्यांची भेट घेतली आणि त्यांच्याशी संभाषण केले, त्यांपैकी बहुतेकांना गांधी यांच्या मतांचा उमज बरोबर पडलेला नाही.

रावणाची पूजा की त्याचे दहन?


_Ravan_1.jpgरावणाच्या पुतळ्याचे दहन दसऱ्याला करावे की नाही याबाबत, रावणचरित्रावर आधारित गाजत असलेली ‘रावण - राजा राक्षसांचा’ ही कादंबरी लिहिणारे शरद तांदळे यांचे म्हणणे असे आहे, की “हजारो वर्षांपूर्वीच्या गोष्टीचा संदर्भ देऊन रावणाचा पुतळा जाळणे हे पर्यावरणाच्या; तसेच, भारतीय संस्कृतीच्या दृष्टीने अनुचित आहे. मेलेल्या व्यक्तीचा पुतळा जाळणे ही विकृती आहे. व्यक्तीला कोणी शत्रू असेल तरीही तो मेल्यावर वाईट वाटते. ती शत्रुता राम-रावण यांच्यातील होती आणि रामाने रावणाला शेवटच्या क्षणी माफही केले होते! रावण हा विद्वान पंडित असल्यामुळे, रामाने लक्ष्मणाला रावणाकडे जाऊन काही उपदेश प्राप्त करण्यासदेखील सुचवले होते. रावणदहनाचा मागील काही वर्षांपासून अतिरेक होत आहे. भारत देश बुद्धाच्या, गांधीजींच्या शांततेच्या मार्गाने चालणारा आहे. अशा ठिकाणी या प्रकारची हिंसा घडते हे चुकीचे आहे. तसेच, रावणाची पूजा करणे हेही चुकीचे आहे. रावण हा रामायणातील खलनायक नसून नायक होता.”

यांत्रिक सुधारणांचे खोटे व रंजक जग


_yantrik_sudharnanche_1_0.jpgस्मार्ट फोनने सगळ्यांच्या आयुष्यावर जसजसे अतिक्रमण केले आहे अथवा अॅमेझॉन, फ्लिप कार्ट, बिग बास्केट, स्नॅप डील वगैरेंसारख्या ऑनलाईन खरेदीची जी प्रचंड लाट आली आहे, त्यामुळे पैसे टाकले की वस्तू दारात हजर हे वास्तव टळटळीतपणे समाजात दिसत आहे. मी माझ्या महाविद्यालयात विद्यार्थ्यांशी बोलताना याला ‘स्मार्टनेस’ म्हणावे, की अपंगत्व असा विषय काढला. त्या वस्तू येतात कोठून? तयार कशा होतात? त्यासाठीची सामग्री काय असते - ती कोठे मिळते? ते करणारे हात कोणाचे? असे असंख्य प्रश्न कोणाच्या मनात तरी येतात का? माझ्या मनात विद्यार्थ्यांशी बोलल्यानंतर तसे प्रश्न उभे राहिले.

आणि तशातच, मी आदिवासी लोकांचे पुण्यात भरलेले प्रदर्शन पाहण्यास गेले होते, तेव्हा मी तेथील छोटी, तरुण मुले-मुली समरसून सुंदर सुंदर वस्तू तयार करण्यात गढून गेलेली पाहिली. मग माझ्या मनात आले, की ‘रिसोर्सफुल’, हिकमती, कुशल आणि हुशार खरे तर तीच! मुलेमुली शिकल्या-सवरलेल्या शहरातील मुलामुलींना कितीतरी मूलभूत गोष्टी माहीतच नसतात.

गुजराती श्रीमंत का असतात?


_Gujarati_Shrimant_1.jpgगुजराती श्रीमंत का असतात या प्रश्नाचे उत्तर सोपे आहे. ते दुकानदार-व्यापारी असतात, सकाळी नऊ ते रात्री नऊ काम करतात. म्हणजे सर्वसामान्य नोकरदार-कामगार यांच्यापेक्षा चार तास अधिक काम करतात. त्याचा त्यांना मोबदला मिळणारच. व्यापारी-उद्योजक बचत करून भांडवल निर्मिती करतो. त्या भांडवलाची जास्त गुंतवणूक करतो. त्या गुंतवणुकीचा फायदा त्याला मिळतो. तो व्यसनमुक्त असतो, कुटुंबप्रेमी असतो. त्याची धोका पत्करण्याची तयारी असते. तो पैसे कमावण्यासाठी कोठेही स्थलांतर करण्यासही तयार असतो. तो या सगळ्या गुणांमुळे गरीब राहूच शकत नाही.

व्यवस्थेत परिवर्तन कोणते हवे आहे?


_vyavasthet_Parivartan_1.jpgकायदा आणि सुव्यवस्था हा शब्दप्रयोग भारतात गेल्या सत्तर वर्षांत लोकमानसात पक्का बसून गेला आहे. लोकशाहीमधील विष्णुसहस्त्र नामावलीसारखी जी यादी आहे त्यात कायदा आणि सुव्यवस्था ही संज्ञा फार महत्त्वाची. त्यातून देशात शांतता आहे, नियमानुसार कारभार चालू आहे असे आश्वासन मिळते. स्वातंत्र्योत्तर काळात छोटे-मोठे लोकक्षोभ सततच घडत आलेले आहेत. तेथे लगेच पोलिस हस्तक्षेप करतात आणि ते काही वेळात जाहीर करतात, की सर्वत्र शांतता प्रस्थापित झालेली आहे. कायदा आणि सुव्यवस्था स्थिती आटोक्यात आहे! कायदा म्हणजे कायद्याचे राज्य. ते सार्वजनिक ठिकाणी पोलिसांच्या हाती असते आणि पोलिस कायद्याच्या आणि नियमांच्या तसूभरही बाहेर जात नाही. किंबहुना, तो गुण साऱ्या सरकारी यंत्रणेच्या अंगी लागलेला असतो आणि त्यामुळे लाल फितीचे राज्य सरकारी खात्यांमध्ये नांदत असते. कायद्यामध्ये थोडी माणुसकी आली आणि पोलिस व सरकारी नोकर मानवी जिव्हाळ्याने वावरू लागले तर चमत्कार होऊन जाईल. परंतु तो मुद्दा वेगळा आहे.

मराठा आंदोलन आणि व्यवस्था परिवर्तन


_Maratha_Aandolan_1.jpgमराठा मोर्चेकरी आक्रमक झाले त्यावेळची गोष्ट. एका बाजूला महाराष्ट्रभर विविध ठिकाणी पसरलेल्या आंदोलनाची अवस्था निर्नायकी होती. मुख्य कार्यकर्ते जे माध्यमांतून व्यक्त होत होते ते ठामपणे व संयमाने बोलत होते. त्यांचा निर्धार, मागणी मान्य करून घेतल्याखेरीज शांत व्हायचे नाही असाही दिसत होता. परळीच्या ठिय्या आंदोलनाने त्या सर्व घडामोडींना निर्णायक वळण आणण्याच्या दिशेने त्याची बाजू पकडून ठेवली होती. मात्र एकूण काबू कोणाचाच कोणावर राहिला नव्हता.

दुसऱ्या बाजूला सरकारही हतबल जाणवत होते. त्यांच्याकडे कोणत्याही प्रकारचा इनिशिएटिव्ह राहिला नव्हता. किंबहुना, फडणवीस सरकारची ती दुबळी बाजू आहे. ते नुसती आश्वासनांची खैरात करतात असे दिसते. सरकारने शेतकऱ्यांचे कर्जमाफी आंदोलन आणि त्यांचे दूधभाववाढ आंदोलन आश्वासने देऊनच संपवले. त्यामागे विचार, धोरण असावे असे काही जाणवले नाही. त्यामुळे अशा छोट्यामोठ्या आंदोलनांमध्ये नागरिकांचे हाल अपरिमित होतात. ते असंघटित असल्याने त्यांच्यावर जो अन्याय होतो त्याकडे कोणाचेच लक्ष जात नाही. विशेषत:, तशा काळात सर्वच नागरिकांना होणारा मनस्ताप अतिशय जाचक असतो. परंतु ना सरकारला, ना मोर्चेकऱ्यांना त्याबद्दलची जाणीव; नागरिकांच्या हालअपेष्टा दूर करणे हे फार दूरचे काम!

हा तर गणेशोत्सवाचा बाजार!


_HaTar_GaneshotsvachaBajar__1.jpgभाद्रपदात सर्वत्र जो होतो त्याला गणेश उत्सव म्हणायचे काय? प्रश्न खराच महत्त्वाचा आहे, पण त्याचे उत्तर मिळणे कठीण आहे. गणेश उत्सवाच्या दरम्यान जे काही बघण्यास मिळते; मग उत्सव घरगुती असो किंवा सार्वजनिक, तेव्हा खरेच असे वाटू लागते, की याला गणेश उत्सव म्हणायचे का?

गणेश उत्सवाला सुरुवात केव्हा आणि कशी झाली त्याला काही इतिहास नाही;  पण त्या उत्सवाला सार्वजनिक रूप छत्रपती शिवाजीराजे यांनी पुणे येथे दिले. त्यांच्या काळात, 1630 ते 1680 पर्यंत उत्सव सार्वजनिक पद्धतीने साजरा केला गेला. त्या मागील त्यांचा उद्देश स्वराज्य संस्कृती लोकांना कळावी व त्यांच्यात देशभक्ती जागवावी हा होता. पेशव्यांनी शिवाजीराजांच्या पश्चात बंद पडलेली सार्वजनिक गणेशपूजा 1718 पासून पुन्हा सुरू केली. ती प्रथा 1818 पर्यंत कायम राखली गेली. पण सार्वजनिक गणपती पूजा पेशव्यांच्या पतनानंतर 1818 ते 1892 मध्ये बंद झाली. त्या काळात ती पूजा घरोघरी सुरू झाली. दहाव्या दिवशी गणेशाची उत्तरपूजा झाल्यानंतर गणेश मूर्तीचे त्या काळात काय करत असत त्याचा काही उल्लेख नाही.