साहित्य संमेलनाध्यक्ष नवी निवडपद्धत : सफल – संपूर्ण?


_Aruna_Dhere_4.jpgसाहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षांची निवडणूक ही छटाकभर मतदारांची लोकशाही प्रक्रिया होऊन गेली आहे. ती मुठभरांची लोकशाही 2017 सालापर्यंत होती- म्हणजे वेगवेगळ्या प्रादेशिक साहित्यसंस्थांनी निवडलेल्या सुमारे आठशे लोकांना त्यात मताधिकार होता. पण त्यासाठी लोकशाही पद्धतीच्या निवडणुकीचा सारा सरंजाम करावा लागे. त्यात ज्यांनी अध्यक्षपदाकरता अर्ज भरले अशा उमेदवारांची दमछाक होई. त्यांच्या वेळोवेळच्या विधानांतून उद्भवलेल्या आणि साहित्यविषयक उथळ भूमिकेला माध्यमे बरीच फोडणी देत. त्यातून चहाच्या पेल्यातील वादळे होत. आरोप-प्रत्यारोप, साहित्य संस्थांची दादागिरी, मतपत्रिकांची जमवाजमव असे सारे खेळ चालत. दुय्यम लेखकांची उमेदवारी. साराच सावळा गोंधळ. त्यावर महामंडळाची घटनादुरुस्ती होऊन नवीन निवडपद्धत आली. अरुणा ढेरे यांची निवड त्या पद्धतीने फारच शांततेने जाहीर झाली. मजा नाही आली! काही निवडणूक लढवू म्हणणाऱ्यांची नव्या व्यवस्थेने स्वप्ने करपली. प्रगतिशील नागपूरकर महामंडळ अध्यक्षाने निवडणूक नाट्य घडू न दिल्याने महाराष्ट्रीयांची बिनपैशांची करमणूक थांबली, ते फारच वाईट झाले. पुन्हा छटाकभरांचे लोकशाही हक्क हिरावले गेल्याने तेही बिच्चारे नाराज झाले. विदर्भाचे लॉबिंग चालू असल्याने ती संशयाची सुई अनेकांना टोचली. ‘मराठवाडा साहित्य परिषदे’ने त्यांची नावे आयत्या वेळी मागे घेतली. यवतमाळ येथे संमेलन होणार असल्याने ‘विदर्भ साहित्य संघा’ने सुचवलेला उमेदवार गादीवर बसणार असल्याची आवई उठवली गेली. अरुणा ढेरे यांचे नाव पुणेकरांनी सुचवलेले होते. मात्र त्यांचे ते एकमेव नाव नव्हते.

तरुण आणि साहित्य संमेलन


_Aruna_Dhere_3_0.jpg‘साहित्यकलांचा जमाना हरवत आहे’ हे खरेच आहे. या वर्षीच्या बदललेल्या निवड प्रक्रियेमुळे आणि त्यातून झालेल्या सुयोग्य निवडीमुळे चिखलात रुतून बसलेला पाणघोडा किंचितसा हलला हे चित्र माझ्या डोळ्यांसमोर उभे राहते आणि तो केवळ किंचित हलला आहे, त्याला उठवून बाहेर आणणे अपेक्षित आहे, हे आणिक सत्य आहे. 'उठेल हो.. निदान हलला तरी' म्हणणाऱ्या भंपक optimistic जनांना मला काही सांगावेसे वाटते. मुळात खोल पोटात झालेल्या आजाराला या प्रक्रिया बदलण, अध्यक्ष निवडीवरून बोलून बोलून दात झिजवणे, नव्याने कोणी 'सर्वमान्य' अध्यक्ष निवडणे हे म्हणजे वरून पोटाला थंडावा मिळण्यासाठी लावलेल्या तेलाचा फील देते आणि म्हणूनच, सुरुवातीला ‘साहित्यकलांचा जमाना हरवत आहे’ या मताला मी दुजोरा दिला. हे मी रोज अनुभवत आहे. समोर जो वर्गात विद्यार्थी बसतो तो साहित्यापासून सोडाच, भाषेपासूनही नाही, तर मराठीपासूनही कोसो मैल दूर आहे. त्याला मनापेक्षा पोट महत्त्वाचे आहे. समाजात वाढत चाललेला ‘उपभोक्तावाद’ हा त्याला कारणीभूत आहे. तळागाळापर्यंत साहित्य पोचत नसेलही, परंतु आज गाळच इतका साचला आहे, की त्यावर सुपीक जमीन समजून शेती करणाऱ्या किसानांना विषाचीच फळे खावी लागणार आहेत. नुकताच निसटून गेलेला, आज हातात आलेला आणि उद्या येऊ घातलेला तरुण जोपर्यंत या साहित्य संमेलनाचा मध्यबिंदू होत नाही, त्याच्याकरता जोपर्यंत हे साहित्यसंमेलन भरत नाही तोपर्यंत काही खरे नाही.

संमेलन अध्यक्षांवर अवास्तव अपेक्षांचे ओझे


_Aruna_Dhere_1.jpgएका वृत्तवाहिनीवर डॉ. अरुणा ढेरे यांची मुलाखत पाहिली (२ नोव्हेंबर २०१८). त्यातील प्रश्नाचे स्वरूप हे नवनिर्वाचित साहित्य संमेलन अध्यक्ष या मुख्यत्वे कवयत्री आहेत आणि मग ललित लेखक, कथाकार, संशोधक वगैरे... हे लक्षात घेऊन ठेवले नव्हते.

संशोधन हा त्यांच्या साहित्यिक वाटचालीचा मूळ गाभा नव्हे. साहित्यिक प्रगल्भता आणि प्रकांडता या गोष्टी वेगवेगळ्या आहेत, याची जाणीव ठेवून त्यांच्याकडून अपेक्षा कराव्यात.

एकाच लेखकाकडून तो/ती अध्यक्ष झाले, की त्याच्या/तिच्याकडून सर्वच रोगांवर अक्सर इलाज अशा ‘कैलास जीवनी’ अपेक्षा ठेवल्या की हाती काही लागत नाही.

मराठी साहित्याचे काय होणार? बालसाहित्य मागे का? आपण पाश्चात्य साहित्याच्या तुलनेत कोठे आहोत? मराठी अभिजात भाषा आहे का/होणार का? असले अवघड प्रश्न विचारू नयेत. त्याची उत्तरे शोधण्यासाठी हाडाची काडे करावी लागतात. शेवटी, एका माणसांत य.दि. फडके/ग्रेस /श्री.ना. पेंडसे/नरहर कुरुंदकर थोडेच सापडणार आहेत?

- शुभा परांजपे, पुणे

अरुणा ढेरे – अभिजात परंपरेतील शेवटच्या संमेलनाध्यक्ष?


‘थिंक महाराष्ट्र डॉट कॉम’चे लेखक, नाशिकचे मराठीचे प्राध्यापक शंकर बोऱ्हाडे यांनी अरुणा ढेरे यांची साहित्य संमेलनाध्यक्ष म्हणून निवड झाल्यानंतर ‘फेसबुक’वर खट्याळ टिकाटिप्पणी केली आहे. तशाच पद्धतीने भाष्य वेगवेगळ्या माध्यमांमध्ये साहित्य संमेलनाध्यक्षांच्या नव्या निवडपद्धतीबद्दल केले गेले आहे. अशा लेखनाचे मूल्य प्रासंगिक असते. ते तेवढ्यापुरते खमंग चर्चेसाठी म्हणून स्वीकारायचे. तथापी, त्यातून काही सूत्रे ध्यानी येतात. त्यांतील एक महत्त्वाचे म्हणजे अपरिचित वाटणाऱ्या अध्यक्षांची जी मालिका गेली काही वर्षें लागली होती ती अरुणा ढेरे यांच्या निवडीने खंडित झाली. खरोखरीच, गेल्या काही वर्षांतील अध्यक्ष साहित्यिकदृष्ट्या हिणकस होते का? तर अगदी गेल्या वर्षीचेच लक्ष्मीकांत देशमुख. त्यांची साहित्यसंपदा मोठी आहे. ते अजूनही लिहीत असतात. त्यांच्या साहित्यातील विविधता व अभ्यासूपणा थक्क करणारा आहे. त्यांना मराठी भाषेची कळकळ आहे आणि नव्या विचारांची दिशा आहे. त्यांच्या अध्यक्षीय भाषणातील मुद्दे अनेकांना विचारार्ह वाटले होते. परंतु त्यांची निवड जेव्हा झाली (ते रवींद्र शोभणे यांना पराभूत करून दणदणीत मताधिक्याने विजयी झाले), तेव्हा आम साहित्यप्रेमींनी हे कोण नवे अध्यक्ष असेच आश्चर्य व्यक्त केले होते! खरे तर, त्यांचे प्रतिस्पर्धी शोभणे हे खंदे व मान्यवर लेखक आहेत. त्यांच्या कादंबऱ्या म्हणजे मोठी कथावस्तू. त्यांची योजनाबद्ध मांडणी, पण त्यांच्या पराभवाचीही चिकित्सा कोणी केली नाही. त्या आधी प्रवीण दवणे यांची हालत तशीच झाली होती.

साहित्य संमेलनाच्या अलिकडे - पलिकडे


_SahitySamelanachya_AlikadePalikade_1.jpgबडोद्याचे 91 वे संमेलन यथास्थित पार पडले. अध्यक्ष लक्ष्मीकांत देशमुख प्रागतिक बोलले. संमेलन संयोजनाला सरकारकडून दरवर्षी पंचवीस लाखांऐवजी पन्नास लाखांची कमाई हे बडोदा संमेलनातील मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या उपस्थितीचे यश मानले जाईल! ‘इव्हेंटवर असे खर्च करावे की स्थायी स्वरूपाच्या सांस्कृतिक कार्यावर’ अशा चर्चा झडत राहतील. अध्यक्षांची निवडणूक नववर्षासाठी पुन्हा जाहीर झाल्यावर मंद वाहणाऱ्या साहित्यप्रवाहात पाण्यात दगड फेकल्यावर उठतो तसा खंगळा उठेल! अध्यक्ष निवडणुकीची प्रक्रिया, संमेलन माफियांनी हायजॅक केलेली निवडणूक, महामंडळाच्या सलग्न संस्थांची दादागिरी अशा मुद्यांवर चर्चा होईल. दरम्यानच्या काळात नेमाडे यांना एखादा पत्रकार पुन्हा तोच प्रश्न ‘लाईव्ह’ विचारील आणि नेमाडे तेच ते तडकफडक उत्तर देतील किंवा.... तेही ज्ञानपीठानंतर शांतावले आहेत. शो मस्ट गो ऑन. ती माणसाची सांस्कृतिक प्रकृती.

जलसाक्षरतेच्या जाणिवा तीक्ष्ण करणारे जल साहित्य संमेलन


धुळे म्हणजे खानदेशची सांस्कृतिक राजधानी. लगतच्या जळगाव आणि नाशिक या शहरांमध्ये आर्थिक संपन्नता व भौतिक साधनांची रेलचेल आढळते. धुळ्याच्या वाट्याला त्या शहरांना लाभलेली समृद्धीची झळाळी कधी आली नाही. मात्र शहरात साधना झाली ती ज्ञानप्राप्तीची, निर्मिती झाली ती संशोधन संस्थांची आणि उभारणी झाली ती दुर्मीळ ग्रंथांनी समृद्ध असलेल्या संग्रहालये व ग्रंथालये यांची. स्वाभाविकच, धुळ्याची ओळख संशोधक, धर्मचिकित्सक, शिक्षणप्रेमी, अभ्यासक, स्वातंत्र्यसेनानी, आंदोलक, साहित्यिक यांच्या पसंतीचे शहर अशी होत गेली आहे. ती परंपरा क्षीण झाली. शहर जातीय दंगली आणि गुन्हेगारी टोळ्यांमधील रक्तरंजित संघर्ष यांमुळे मधल्या काळात सतत चर्चेत राहिले. त्या घटनांमधील वारंवारता शहराचा सांस्कृतिक चेहरा काळवंडण्यास कारणीभूत ठरली.

अकरावे जलसाहित्य संमेलन त्या पार्श्वभूमीवर 20  व 21 जानेवारी 2018 रोजी शहरात भरले होते. त्याआधी, 1944 मध्ये मामा वरेरकर यांच्या अध्यक्षतेखाली अखिल भारतीय मराठी संमेलन धुळ्यात झाले! त्यानंतर तब्बल त्र्याहत्तर वर्षांनी राज्यस्तरीय व्याप्ती असलेले साहित्य संमेलन धुळयात झाले!

साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष - नाण्याची दुसरी बाजू


_SahityaSamelanAdhyaksha_NanyachiDusriBaju_1.jpgनामवंत लेखकांना अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदापासून दूर का ठेवले जाते? यावर दोन प्रकारच्या प्रतिक्रिया दिसून येतात. पहिला वर्गाचे मत साहित्य संस्थांच्या राजकारणातून ते घडते असे आहे. दुसरे निरीक्षण पुढे असे आले, की नामवंत लेखक स्वतःच उदासीन असल्याने ते लोकशाही प्रक्रियेला सामोरे जात नाहीत. निवडणूक लोकशाही पद्धतीने होत असताना नामवंत लेखक दूर का राहतात? इंदिरा संत यांचा ज्या पद्धतीने पराभव झाला तेव्हापासून तर लोकशाही प्रक्रियेचा नामवंतानी धसकाच घेतला आहे. अध्यक्षपद निवडणुकीच्या धामधुमीत दया पवार, शिवाजी सावंत यांच्यासारखे लेखकही गमावले गेले आहेत. म्हणून काही लोकांचा तोडगा असा, की नामवंतांना अध्यक्षपद सन्मानाने दिले जावे. विश्व साहित्य संमेलन आणि प्रादेशिक स्तरावर होणारी साहित्य संस्थांची संमेलने यांच्या अध्यक्षांची निवडणूक होत नाही तर त्यांची निवड सन्मानाने होते. मग अखिल भारतीय स्तरावर होणा-या संमेलनाध्यक्षांची सर्व साहित्य संस्थांच्या सहमतीने निवड व्हायला काय हरकत आहे? असे मत पुढे येते. त्यासाठी साहित्य महामंडळाच्या घटनेत बदल करायला हवेत, घटना दुरुस्ती अशक्य नाही असा दुजोरा दिला जातो.

नामवंत लेखकांना अध्यक्षपदापासून दूर का ठेवले जाते?


लक्ष्मीकांत देशमुख यांची बडोदा येथे होणा-या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी निवड झाली आहे. काहींना ती निवड अनपेक्षित वाटली तर काहींना तेच होणार होते असे वाटले. लक्ष्मीकांत देशमुख हा फार वाचला न गेलेला लेखक आहे. साहित्य संस्थांच्या भक्कम पाठिंब्यामुळे आणि सनदी अधिकारी म्हणून केलेल्या कामामुळे, उत्तम जनसंपर्कामुळे ते निवडून आले असा काहींचा कयास आहे. लक्ष्मीकांत देशमुख यांच्या लेखनविषयांत वैविध्य आहे. त्यांनी कथा, कादंबरी, नाटक, ललित; तसेच, प्रशासनातील अनुभवावर आधारित ललित लेखन व स्तंभलेखन असेवेगवेगळे फॉर्मदेखील हाताळले आहेत. ‘प्रशासननामा’, ‘बखर भारतीय प्रशासनाची’ या प्रकारची पुस्तके मराठी साहित्यात न आढळणारी आहेत. ते ‘इन्कलाब विरुध्द जिहाद’ मधून अफगाणमधील अनुभवकथन कादंबरी फॉर्ममधून मांडतात. ‘मधुबाला ते गांधी’ हे पुस्तक त्यांच्या विषयाचे वेगळेपण स्पष्ट करते. त्यांचा ‘सावित्रीच्या गर्भात मारलेल्या लेकी’ हा कथासंग्रह स्त्रीभ्रूणहत्येसारख्या समस्येवर लिहिलेल्या कथांचा आहे. ‘अंधेरनगरी’, ‘ऑक्टोपस’, ‘पाणी पाणी’, ‘अग्निपथ’ हे त्यांचे अन्य कथासंग्रह. देशमुख यांनी अमरजा निंबाळकर, संदेश भंडारे यांच्यासह ‘अविस्मरणीय कोल्हापूर’ हा ग्रंथ संपादितही केला आहे. डॉ. रणधीर शिंदे यांनी त्यांच्या निवडक साहित्याचे संपादन केले आहे. असे असले तरी मराठी समीक्षकांचे त्यांच्या साहित्याकडे दुर्लक्षच झाले. त्यांच्या वा‍‍ड़मयीन अवकाशाची सखोल चर्चा कोणी केलेली नाही. ते निवडणुकीत वादांची वादळे न होता निवडून आले आहेत. साहित्य महामंडळातील घटक संस्थांच्या अरेरावीची चर्चा मात्र होऊ लागली आहे. त्याची नोंद घेणे आवश्यक ठरते.

साहित्यसंमेलनाच्या व्यासपीठावर मंत्री आणि अध्यक्ष


_SahityaSamelachya_Vyaspitha_1.jpgसाहित्यसंमेलनाच्या व्यासपीठावर सत्ताधारी मंत्री आणि संमेलनाचे अध्यक्ष यांना एकत्र बसलेले जेव्हा लेखक बघेल तेव्हा त्याच्या मनात प्रश्न उभा राहील : आपण राजकारणी होऊन मंत्र्यांसारखा इतमाम मिरवण्याची आकांक्षा धरावी की मोठा लेखक होऊन लोकप्रिय व्हावे? त्याचे तरुण मन बहुधा तात्कालिक लाभाचा मोह पडून ‘राजकारणीच होणे बरे!’ असे म्हणेल. पण मंत्री पाच-पाच वर्षांनी येतात आणि जातात; थोर लेखकाने लोकमानसात एकदा प्रवेश केला, की त्याला पिढ्याच्या पिढ्या त्यांच्या मनावर राज्य करू देतात; विजयनगरचे साम्राज्य आणि सम्राट इतिहासजमा झाले, पण ज्ञानेश्वरी अजून लोकांच्या मनावर अधिराज्य करत आहे!

स्त्री सखी रेखा मेश्राम


रेखा मेश्राम यांनी स्त्रीप्रश्नांना वाचा फोडण्यासाठी ‘रमाई फाऊंडेशन’ या संस्थेची स्थापना ७ फेब्रुवारी २०१० रोजी केली. रेखा मेश्राम यांचे वडील फुले-शाहू-आंबेडकरांच्या परिवर्तनवादी विचारांचे असल्यामुळे त्या लहानपणापासून मुक्त वातावरणात वाढल्या. त्यांच्या वडिलांचा प्रभाव त्यांच्यावर पडला अन् तसे संस्कारही त्यांच्यावर घडले. त्यांनी ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठा’तून एम.फिल.ची पदवी मिळवली. त्या आधी त्या मराठी विषयात एम.ए. झाल्या. त्या पीएच.डी.साठी ‘दलित कवयित्रींच्या कवितेतून व्यक्त होणा-या आंबेडकरवादी स्त्री-जाणिवा’ या विषयावर प्रबंध लिहीत आहेत. त्यांचे बालपण व शिक्षण औरंगाबाद येथेच झाले. रेखा मेश्राम औरंगाबादजवळील पाथ्री (ता. फुलंब्री) येथील ‘राजर्षी शाहूमहाराज कला, वाणिज्य व विज्ञान महाविद्यालया’त मराठी विषयाच्या प्राध्यापक आहेत.