अद्भूत शिल्पकृतींचे भुलेश्वर मंदिर


पुण्यापासून पन्नांस किलोमीटर अंतरावर असलेले भुलेश्वर हे ठिकाण तेथे तेराव्या शतकात बांधण्यात आलेल्या शंकराच्या प्राचीन मंदिरासाठी ओळखले जाते. देवगिरी राजांच्या कालखंडात हेमाडपंथी मंदिरे मोठ्या संख्‍येने बांधण्यात आली होती. भुलेश्वरचे मंदिर इ.स. 1230 मध्ये निर्माण करण्यात आले असे मानले जाते. त्या मंदिरातील शिल्पे हा शिल्पसौंदर्याचा उत्तम आविष्कार आहे. भुलेश्‍वरच्‍या मंदिरात स्त्रीरुपातील गणेशमूर्तीचे दुर्मिळ शिल्प पाहता येते.

मैत्रेयी नामजोशी - तिचा कॅनव्हासच वेगळा!

प्रतिनिधी 03/08/2015

‘जे जे स्कूल ऑफ आर्ट’मधून चित्रकलेचे शिक्षण घेतेलेली मैत्रेयी नामजोशी जेव्हा ‘आयआयटी’मध्ये थिसिस प्रोजेक्ट करत होती तेव्हा, तिला तिने कागदाची चौकट मोडून खुल्या दिलाने तिची कला मांडली पाहिजे असे वाटले आणि मग चहाच्या एका कट्ट्याचा कायापालट झाला!

मैत्रेयी सांगते, “जेव्हा मी प्रोजेक्ट सुरू केले तेव्हा फार विचार न करता मोठ्या भिंतीवर माझ्या ब्रशला करामत करू द्यायची इतकेच डोक्यात होते, पण हळुहळू चित्र आकार घेऊ लागले. तेव्हा जाणवले, की यामागे काही विचार असला, काही संकल्पना असली तर गंमत आहे … चित्र पूर्ण झाले तेव्हा त्या जागेशी लोक वेगळा संवाद साधू लागले … वेगळा आनंद आणि अनुभव घेऊ लागले तेव्हा एक डिझायनर म्हणून मला समाधान मिळाले.”

दीपक कलढोणे यांची संगीत मुशाफिरी


सोलापूर जिल्ह्यातील आणि राज्यातील नावाजलेल्या व्यासपीठांवर कला, संगीत, साहित्य अशा नानाविध क्षेत्रात सहजी मुशाफिरी करणारा दीपक कलढोणे हा कलाकार वयाच्या तिसऱ्या वर्षापासून पोलिओच्या कारणाने एका पायाने अपंग आहे. एका पायावर ताण आल्याने वावरण्यात होणारा त्रास, तासन् तास चाललेल्या बैठकीतही एकाच पायावर होणाऱ्या वेदना सांभाळत रसिकांच्या हृदयात पांडुरंगाचे दर्शन घडवणाऱ्या या भल्या माणसाने गंभीर शारीरिक त्रासाचे ना कधी भांडवल केले, ना कधी कमीपणा वा न्यूनगंड ठेवला!

फँड्रीतील जब्या - सोमनाथ अवघडे


बोलक्या डोळ्यांचा, निरागस चेह-याचा सोमनाथ अवघडे भारतातच नाही तर परदेशातही प्रसिद्ध झाला तो ‘फँड्री’ चित्रपटामुळे. अभिनयाची पार्श्वभूमी नसलेला सोमनाथ मूळचा सोलापूरच्या  करमाळा तालुक्यातील केम या छोट्याशा गावचा. आई जयश्री, वडील लक्ष्मण, मोठा भाऊ रवी आणि बहीण अंबिका असे त्याचे पाच जणांचे कुटुंब. सोमनाथचे वडील पोतराज. तो त्यांचा पिढीजात व्यवसाय. ते हलगीही वाजवत. त्याची आई शेतात मोलमजुरी करत असे.

सोमनाथ म्हणतो, ''मला कळू लागल्यापासून मी देखील शाळेतून घरी आल्यावर वडिलांसोबत हलगी वाजवायला जायचो. मी, माझं कुटुंब आणि माझे मित्र एवढ्याच लोकांचा माझा गोतावळा. गावातल्या ‘मोठ्या’ लोकांशी आमचा संबंधच नसायचा. कोणी हलगी वाजवायला बोलावले तर जायचे. आपले काम करायचे. बिदागी घ्यायची आणि यायचे. बस्स! पण 'फँड्री'मुळे सगळेच बदलले.''

सुनीलची अपंगत्वावर मूर्तिकलेद्वारे मात!


रत्नागिरीच्या गुहागर तालुक्यातील सुनील मुकनाक या तरुणाने त्याच्या अपंगत्वामुळे खचून न जाता, त्याशी धैर्याने सामना करत ‘गणेशमूर्ती बनवण्याची कार्यशाळा’ उभारली आहे. त्याची जिद्द व परिश्रम हे सुदृढ व्यक्तिमत्त्वाला लाजवणारे आहेत. त्याचे जीवन त्याने त्याला पोलिओ झाल्याचा बाऊ न करता जिद्दीने सुखी केले आहे. सुनील त्या कार्यशाळेत फक्त सुबक गणेशमूर्तींना नव्हे तर त्याच्या स्वततःच्या आयुष्यालाही आकार देत आहे.

सुनील मुकनाकचे वास्तव्य गुहागरमधील काळसुर कौंढर जोयसेवाडी येथील दुर्गम भागात आहे. सुनीलचा जन्म गरीब कुटुंबात झाला. त्याने जन्मानंतर फक्त एक वर्ष मोकळा श्वास घेतला. तो एक वर्षाचा असताना त्याला पोलिओचा आजार झाला आणि त्यााला अपंगत्व आले. त्याचे दोन्ही पाय विकलांग झाले. मात्र कुटुंबातील सदस्यांनी सुनीलला आधार देत त्याची जगण्याची उमेद वाढवली. सुनील दोन्ही  पायांनी अधू आहे. तो हातांवर अथवा कुबड्या घेऊन चालतो.

रंगीत लाकडी खेळण्यांची सावंतवाडीतील परंपरा

प्रतिनिधी 19/06/2015

सावंतवाडी हे साडेतीनशे वर्षांची परंपरा असणारे कोकण विभागातील एकेकाळचे लहानसे संस्थान. तेथील सावंत भोसले राजघराण्याने सदैव अध्यात्म, कला आणि शिक्षण या क्षेत्रांना राजाश्रय दिला. त्यामुळे ते संस्थान अभिजात सांस्कृतिक वारसा जोपासत जागतिक स्तरावर पोचले. तेथील कलावस्तू या केवळ सुंदर व आकर्षक नव्हत्या तर जीवनव्यवहारातही त्यांचा वापर होई. त्यामुळे त्या वस्तू सातत्याने निर्माण झाल्या व त्याबरोबर त्यांचे देखणे व आकर्षक रूप जोपासले गेले. सावंतवाडीच्या कलावंतांच्या हातात जणू जादुई कौशल्य होते. त्या कलावस्तू परंपरागत पद्धतीने उत्पादित करणारी काही नामवंत घराणी होती. सुतार, चितारी, मयपांचाळ, पुराणिक, जिनगर या कुटुंबपरंपरेतून, त्या त्या कलाकार समुहाच्या कौटुंबिक वारशाने संबंधित कला जोपासली गेली होती. त्यात काही वेळा, कौटुंबिक वारशाचा हट्ट व दुराग्रहही असे, पण त्यामुळेच त्या कलावस्तू मूळ रूपात टिकून राहिल्या.

तालवेड्यांचे ‘रिधम इव्होल्युशन’: ढोलाची नवी ओळख



ढोल-ताश्यांची पारंपरिक ओळख बदलून त्याला वेगळी उंची मिळवून देण्यासाठी पुण्यातील पंधरा तालवेडे ‘रिधम इव्होल्युशन’ या प्लॅटफॉर्मवर एकत्र आले आहेत. ढोल-ताश्यांच्या सर्व भागांचा पुरेपूर वापर करत ते इतर चर्मवाद्यांतील नाद आणि ठेके ढोल-ताश्यांवर वाजवून पाहत आहेत. त्यांना त्यांच्या या प्रयोगशीलतेतून आणि नावीन्याच्या ध्यासातून संगीतातील नवे दालन खुले होण्याची शक्यता वाटते.

पूर्णतावादी चतुरस्र व्यासंगी द. ग. गोडसे


दत्तात्रय गणेश गोडसे किंवा द. ग. गोडसे म्हटले तरी ज्यांना त्यांची अपुरी, चुकतमाकत ओळख पटेल, त्यांना चित्रकार गोडसे म्हटले तरी पुरी, पक्की ओळख पटल्यासारखे वाटेल! त्यासाठी त्यांची चित्रे पाहिलेली असावीत असे मुळीच नाही. ती तशी दुर्लभच. गोडसे हा चित्रे प्रदर्शनात न मांडणारा चित्रकार. पुस्तकांच्या मुखपृष्ठांतून त्यांच्या चित्रकलेची चुणूक वाचकांपर्यंत पोचलेली असते. त्यांची इतर चित्रकारिता ही मानून घेण्याची गोष्ट समजत असावेत, किंवा कुण्या एका काळची!

अफलातून चित्रकार शशिकांत धोत्रे


शशिकांत धोत्रेवर तयार करण्यात आलेली शोर्ट डॉक्युमेंटरी पहा

चित्र म्हटले म्हणजे कॅनव्हास व वॉटर, अॅक्रलिक किंवा तत्सम रंगांचे माध्यम... मात्र शशिकांत धोत्रे याची गट्टी जमली ती पेन्सिलशी. त्याने पेन्सिलच लहानपणापासून हाती धरल्याने त्याच्या चित्रांचे प्रमुख साधन ते बनले. त्याला वॉटर कलरसारख्या 'नव्या' माध्यमाची ओळख होऊ लागली असली तरी त्याची स्वतःची ओळख कायम झाली ती मात्र, कागद आणि पेन्सिल यांच्यामुळेच. चित्रे काढण्याची त्याची ती शैली कलारसिकांत परिचित आहे. शशिकांतला चित्रकलेची पार्श्वभूमी नाही वा त्याने औपचारिक कलाशिक्षणदेखील घेतलेले नाही. ब्लॅक पेपर व कलर पेन्सिल हाच त्याचा कलाप्राण राहिला आहे.

धनंजय पारखे - चित्रकलेतील सामाजिक कार्यकर्ता


सोलापूर जिल्ह्यात कुर्डूवाडी येथे राहणारे धनंजय व सुनीता पारखे हे कुटूंब सर्वसामान्य जीवनात स्वत:मधील असामान्यत्व जपणारे, प्रतिकूल परिस्थितीतही त्यांच्यापुरते न पाहता आजुबाजूच्या समाजालाही कवटाळू बघणारे आहे.

धनंजय अरुण पारखे यांचा जन्म 28 मे 1976 चा. कुर्डूवाडी इथला. त्‍यांच्‍या वडिलांचे नाव अरुण बाबुराव पारखे. वय चौ-याहत्तर वर्षे. ते रेल्वे वर्कशॉप, कुर्डुवाडीमधून सर्व्हिस पूर्ण करून निवृत्त झाले. आई निर्मलाबाई ही गृहिणी.

धनंजय पारखे यांचे शिक्षण अकरावीनंतर चित्रकलेच्या ए.टी.डी या दोन वर्षांच्या कोर्सचे एक वर्ष पूर्ण, दुसरे वर्षं अपूर्ण. सध्या व्यवसाय वॉलपेंटिंग. पत्नी सुनीता आणि दोन अपत्ये - धनश्री आणि ओम हे कुटुंब. धनंजय पारखे यांची व्यावहारिक ओळख एवढीच. पण त्यांच्या व्यक्तित्त्वाला काही अनोखे पैलू आहेत. म.म. देशपांडे यांच्या कवितेप्रमाणे,