सुवर्ण महोत्सव महाराष्ट्राचा

प्रतिनिधी 30/04/2010

महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीनंतरच्या पन्नास वर्षांचा आढावा घेण्यासाठी, आपण पहिली पंचवीस वर्षे आणि त्यापुढील पंचवीस वर्षे, असे दोन भाग करू. गेल्या पन्नास वर्षांत महाराष्ट्राच्या राजकारणात, समाजकारणात, सांस्कृतिक जडणघडणीत अनेक स्थित्यंतरे आली. पहिल्या पंचवीस वर्षांत महाराष्ट्र समृध्द, संपन्न झाला. कला, संस्कृती बहरली. राजकारणात बदलाचे वारे वाहू लागले. समाजकारणाची बैठक व्यापक झाली. विचारवंत, सुधारक आणि पत्रकार यांनी केलेल्या चळवळींनी महाराष्ट्र जागृत झाला, पेटून उठला, शिक्षणाचा प्रसार झाला. समाज सुशिक्षित झाला. महाराष्ट्राची धारणाशक्ती विस्तृत झाली. लेखक-साहित्यिकांनी महाराष्ट्रशारदेला अन् रसिकांना संपन्न केले. औद्योगिकीकरणाचा जोर वाढला. महाराष्ट्र प्रगतिपथावर होता.

परंतु पुढील पंचवीस वर्षे म्हणजे 1985 नंतरचा काळ महाराष्ट्रासाठी यशदायी ठरले नाही. 1985 नंतर बदलाचे वारे वाहू लागले आणि हे बदल इतके परिणामकारक होते, की त्यामुळे अवघा महाराष्ट्र पाश्चात्य संस्कृतीच्या स्वाधीन झाला. राजकारणात गटबाजी, भ्रष्टाचार बोकाळला. राजकारण्यांनी केलेल्या चळवळी या जनतेच्या भावनांचा, प्रादेशिक अस्मितेचा वापर करून भावनिक स्तरावर घडवून आणल्या. या चळवळींना व्यापक वैचारिक अधिष्ठान नव्हते. म्हणूनच त्यातून झालेले निर्णय हे अन्याय्य ठरले.) राजकारण्यांच्या दबावाखाली पत्रकार, विचारवंत दबले. वैचारिक चळवळी मंदावल्या. समाजाचा वैचारिकतेवरचा विश्वास उडाला. कृतिशून्य अन् उदासीन असा हा समाज भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेच्या अधीन झाला अन् परिणामी मूल्यांचा -हास सुरू झाला. नैतिकता ढासळली आणि या सा-याचा मोठा परिणाम म्हणजे व्यक्ती आत्मकेंद्री होऊन समाजापासून दूर गेली!

महाराष्ट्राचा सुवर्ण महोत्सव

प्रतिनिधी 30/04/2010

‘महाराष्ट्र’ शब्द उच्चारला की, शाळेमध्ये असल्यापासून ऐकत आलेल्या ‘जय जय महाराष्ट्र माझा. गर्जा महाराष्ट्र माझा’ या ओळी आठवतात. अशा या ‘माझ्या’ महाराष्ट्राच्या सुवर्ण महोत्सवी वर्षांमध्ये या ओळींची प्रासंगिकता तपासून पाहण्याची गरज वाटते. मागील 50 वर्षांत महाराष्ट्राने काय काय पाहिले-अनुभवले आहे याचा लेखाजोखा यानिमित्ताने अनेक जाणकार मंडळी घेतीलच खरेतर 50 वर्षं हा काळ एखाद्या राज्य-राष्ट्राच्या दृष्टीने एक महत्वाचा मैलाचा दगड ठरु शकतो. अर्थात त्यासाठी उत्सवी मोड मधून आत्मपरिक्षण मोड मध्ये यावे लागेल. नाहीतर आजकाल बहुतेक कार्यक्रम हे सांकेतिक व उत्सवी स्वरुपाचे होतात. त्यात सिंहावलोकनाचा भाग कमीच असतो. महाराष्ट्राच्या सुवर्ण महोत्सवी वर्षानिमित्त पण असे होऊ नये यासाठी आढावा, पुढची वाटचाल व दिशादिग्दर्शन यासंदर्भात विचारमंथन होणे गरजेचे वाटते. प्रांतिक दुराभिंमान टाळून, पण मराठी भाषा व महाराष्ट्राचे मोठेपण जपण्यासाठी नेमकेपणाने काय करायला हवे याचा शोध घेण्याची प्रक्रिया या सुवर्णमहोत्सवी वर्षात सुरु व्हावी. आजच्या महाराष्ट्रापुढील विविध सामाजिक-आर्थिक-सांस्कृतिक प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी एकत्र येऊन सामूहिक प्रयत्नांची पण आवश्यकता आहे.

प्रांत, भाषा, संस्कृती, अस्मिता असे जे काही म्हणतात त्या सर्वांची प्रासंगिकता वरचेवर तपासून पाहण्यासाची गरज वाटते. नाहीतर त्यांचे ओझे व्हायला लागते व ते झुगारुन देण्याकडे माणसाचा कल होतो. असे होऊ नये यासाठी, बदल हा निसर्गाचा मूलभूत नियम आहे व त्याला अनूसरून सर्व काही नव्याने मांडणी करुन घेण्याची तयारी ठेवावी लागणार.

सासवडपुढे सगळं जग फुक्काट....!


सासवड हे गाव पुण्यापासून पंचवीस ते तीस किलोमीटर अंतरावर आहे. पुण्याहून जेजुरीला जाताना, दिव्याचा घाट ओलांडून गेले की आपण सासवडला पोचतो. सासवड गावात पुरंदरे वाड्यात 13 ऑगस्ट 1899 या दिवशी आचार्य अत्रे यांचा जन्म झाला.

सासवडचा इतिहास खूप जुना आहे. संतशिरोमणी ज्ञानेश्वर माऊलींचे धाकटे बंधू संत सोपान यांनी क-हेच्या काठी संजीवन समाधी घेतली. थोडक्यात सासवड हे सातशे वर्षांहून अधिक काळ अस्तित्वात आहे. ते पुण्याहून जेजुरीला जाणा-या रस्त्यावर आहे. त्यामुळे खंडोबाच्या दर्शनाला जाणा-या भाविकांच्या परिचयाचे आहे. शिवाजी महाराजांचा पुरंदर किल्ला तिथून जवळच आहे.

बाळाजी विश्र्वनाथ पेशवे यांनी बांधलेला वाडा  व बाळाजी विश्वनाथांची समाधी सासवडला आहे. शिवाजी महाराजांच्या गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक हे सासवड पंचक्रोशीतल्या हिवरे गावचे!

अफजल खानाशी सल्लामसलत करून, त्याला आपल्या मुत्सद्देगिरीच्या जोरावर प्रताप गडाच्या पायथ्याशी घेऊन येणारे शिवाजी महाराजांचे वकील पंताजी गोपिनाथ यांचा वाडा सासवडलाच आहे. त्यांचे आडनाव बोकील! हे बोकील घराणे मराठी दौलतीच्या सेवेतच राहिले. पेशव्यांचे मुत्सद्दी सखारामबापु बोकील हे पंताजी गोपिनाथांच्या घराण्यातले.

सासवड या गावाबद्दल माझे मत पूर्वी फारसे चांगले नव्हते. मी आईबरोबर तीन साडेतीन वर्षांचा असताना गेलो होतो. त्यावेळी तिथे पाहिलेली डुकरांची पलटण माझ्या मनात बरीच वर्ष होती. त्यामुळे सासवड म्हणजे डुकरे! हे समीकरण मनात घट्ट रुतून बसले होते.

पण नंतर जेव्हा सासवडला गेलो तेव्हा तिथली मंदिरे पाहिली, आजूबाजूचा परिसर पाहिला आणि माझे मत बदलले! आचार्य अत्रे यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा जसजसा परिचय होत गेला तसतसा मी सासवडच्या प्रेमात पडलो. इतका की कधी कधी सासवडची आठवण अनावर झाली की मी तडक सासवडला जातो, तिथल्या गल्लीबोळांतून हिंडतो. सासवडची माती कपाळावर लावण्यातले समाधान तर मी प्रत्येक वेळी मिळवतो. कारण बाबू अत्रे या उपद्व्यापी मुलाचा आचार्य अत्रे होण्याचा पाया या सासवडमध्येच घातला गेला आहे.

अत्र्यांचा पिंड तिथल्या मातीवर पोसला गेला. अत्र्यांना घरातल्या संस्कारांबरोबरच घराबाहेर झालेल्या संस्कारांच्या शिदोरीची सोबत जन्मभर लाभली. त्यांची प्रतिभा तिथल्या वातावरणात फुलली आणि त्यांची लेखणीही प्रवाही राहिली ती
क-हेच्या प्रवाहाप्रमाणे. म्हणूनच संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत आचार्य अत्रे यांनी जे कार्य केले किंबहुना मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र आचार्य अत्रे या एकाच व्यक्तीमुळे झाला. त्याला स्मरून प्रत्येक 'महाराष्ट्रीयन' माणसाने सासवडला तीर्थक्षेत्रच मानले पाहिजे.

प्रत्येकाला आपले गाव प्रिय असते, आपल्या गावावर प्रत्येकाचे प्रेम असते. मग त्या गावात काही पिको किंवा न पिको; आचार्य अत्र्यांचेसुध्दा आपल्या सासवड गावावर असेच प्रेम होते. पण ते वाजवीपेक्षा जास्त असावे असे वाटते हे नक्की. अत्र्यांच्या सासवड प्रेमाची सुरूवात होते ती दिवेघाटापासून! ते साहजिकही आहे, कारण अत्र्यांचे आजोबा विनायकबुवा अत्रे यांनी दिवेघाट बांधणीच्या वेळी त्या कामावर  काही काळ नोकरी केली होती. त्यांच्या त्या नोकरीचे कौतुक का?  तर अत्रे घराण्यात नोकरी करणारे विनायकबुवा अत्रे हे पहिले! कारण त्यांच्या पूर्वी कोणीही नोकरी करत नव्हते, कारण शेती आणि पिढीजात जोशीपण आणि कुलकर्णीपण हाच व्यवसाय.

दिवेघाट हा घाटासारखा घाट आहे, पण त्याच्याबद्दल बोलतानासुध्दा ''दिव्याच्या घाटा इतका अवघड घाट, पश्चिम महाराष्ट्रात दुसरा क्वचितच असेल'' अशा शब्दांत अत्रे आपले प्रेम व्यक्त करतात.

दिवेघाटाचे सौंदर्य पहिला पाऊस पडून गेल्यावर खुलते हे मात्र निश्चित. त्यातूनसुध्दा पंढरपूरला जाताना ज्ञानेश्वर माऊलींची पालखी जेव्हा दिव्याचा घाट चढते ते दृश्य शब्दांनी वर्णन करता न येण्यासारखेच आहे. त्याची प्रचीती दिवेघाटाच्या वरच्या टोकाला जाऊन प्रत्यक्ष पाहावी हेच खरे!

एके दिवशी अत्रे त्यांच्या स्नेह्यांच्याकडे गेले. त्या स्नेह्यांचे चिरंजीव नुकतेच युरोपच्या दौ-यावरून परत आले. अत्र्यांनी लंडनचे टिचर्स डिप्लोमा केले तेव्हा ते तिकडे जाऊन राहिले होते. अर्थात तो काळ दुस-या महायुध्दापूर्वीचा होता.

स्नेह्यांच्या चिरंजीवांनी लंडन-पॅरिसचे भरभरून वर्णन केल्यावर अत्र्यांनी विचारले,

''लंडन-पॅरिस सोड, तू सासवड पाहिलेस का?''
''नाही का?''
''तू जर अजुन सासवड पाहिले नाहीस तर जग पाहून आलास तरी ते फुक्काट आहे!''

 

गाजलेले जळगाव अधिवेशन !

प्रतिनिधी 15/04/2010

संयुक्त महाराष्ट्र परिषदेच्या प्रतिनिधी सभेचे अधिवेशन 13 व 14 एप्रिल 1947 रोजी जळगाव इथे भरले. त्या अधिवेशनात व-हाडचा मुद्दा खूप गाजला. अधिवेशन महाराष्ट्रातली तीन संस्थाने गुजरातमधील संस्थानांच्या गटात समाविष्ट करण्याच्या मुंबई सरकारच्या निषेधानेही गाजले.

या अधिवेशनाच्या सुमारास व-हाड प्रांत निजामाला परत देण्याच्या गुप्त वाटाघाटी ब्रिटिश सरकार व हैदराबादचा निजाम यांच्यात सुरू असल्याच्या बातम्या सर्वत्र पसरल्या. त्यामुळे सगळे वातावरण ढवळून निघाले. संयुक्त महाराष्ट्र परिषदेचे कार्यकर्ते आणि पुरस्कर्ते अस्वस्थ झाले.

नागपूर उच्च न्यायालयाचे सरन्याधीश (तत्कालीन) फ्रेडरिक गिल यांनी 'व-हाड निजामाच्या ताब्यात दिला जाण्याचा संभव अधिक आहे' असे मत व्यक्त केले, त्यामुळे चर्चेत अजूनच भर पडली. तशात, निजाम पंजाबराव देशमुखांनी अमरावतीत सुरू केलेल्या महाविद्यालयाला दोन लाखांची देणगी देणार असून, त्यांची कोनशिला बसवण्यासाठी दिवाण सर मिर्झा इस्माईल येणार असल्याच्या बातम्या वृत्तपत्रांत प्रसिध्द झाल्या.

या घटनाक्रमामुळे जळगाव अधिवेशनात व-हाडचा प्रश्न महत्त्वाचा ठरणे हे क्रमप्राप्त होते.

व-हाडच्या मुद्यावर बोलताना स्वागताध्यक्ष ह.वि.पाटसकर यांनी 'व-हाड परत मिळवण्याचे निजामाचे सारे प्रयत्न हाणून पाडले जातील' असे स्वच्छ व स्पष्ट शब्दांत सुनावले.

शंकरराव देव यांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणात, सर मिर्झा इस्माईलच्या विधानाचा खरपूस समाचार घेतला. 'व-हाडात आमचे निशाण, आमचा कायदा आणि आमचं राज्य सुरू झाले पाहिजे' ही मिर्झांची मागणी फेटाळून लावली. आणि व-हाड किंवा विदर्भ हा महाराष्ट्राचा अवयव असल्याचे जाहीर केले.

महाविदर्भ सभेची स्थापना !

प्रतिनिधी 08/04/2010

महाविदर्भाची स्थापना ही संयुक्त महाराष्ट्राच्या स्थापनेचे पहिले पाऊल ठरेल हा विचार त्या वेळच्या नेत्यांना तत्त्वत: मान्य होता. तरी पण संयुक्त महाराष्ट्र निर्माण झाला तर त्यात पश्चिम महाराष्ट्राचे वर्चस्व असेल अशी भीती विदर्भातल्या नेत्यांना त्या वेळेपासून वाटली असावी. त्याकाळी तीन तुकड्यांत विभागलेल्या महाराष्ट्रातल्या प्रांतांवर भिन्न भिन्न शक्तींचे वर्चस्व होते. मराठवाडयावर निजामाचे वर्चस्व होते, त्यामुळे मराठवाड्याचा किंवा मध्यप्रांतात असलेल्या विदर्भावर हिंदी भाषिक नेत्यांचा वरचष्मा होता. म्हणून मराठवाड्याचा व विदर्भाचा विकास पश्चिम महाराष्ट्राच्या तुलनेत तोकडा होता. त्यामुळे संयुक्त महाराष्ट्रात विदर्भाची गळचेपी होईल असे वैदर्भियांना वाटणे स्वाभाविक होते.

अशा स्थितीत, महाविदर्भाच्या हितसंबंधांच्या रक्षणासाठी व संवर्धनासाठी 1940 च्या ऑगस्टमध्ये, वर्धा येथे बॅ. रामराव देशमुख यांच्या अध्यक्षतेखाली महाविदर्भ सभेची स्थापना करण्यात आली. तिचे सूत्रधार बापुजी अणे हेच होते. महाविदर्भ सभेच्या चिटणीसपदाची जबाबदारी ग.त्र्यं. माडखोलकर यांनी स्वीकारावी अशी अणे यांची इच्छा होती, पण माडखोलकरांनी त्यास नकार दिला. मात्र महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर महाविदर्भ सभेचे विसर्जन होईपर्यंत, म्हणजे जवळ जवळ वीस वर्षे माडखोलकर महाविदर्भ सभेचे काम करत होते.

पाटसकरांचा बारगळलेला ठराव!

प्रतिनिधी 04/03/2010

स्वातंत्र्योत्तर दंगली, काश्मीर प्रश्न युनोमध्ये अशा सगळ्या घडामोडी घडत असताना, भाषावार प्रांतरचनेचा प्रश्न सोडवण्यापेक्षा लांबणीवर टाकण्याचा काँग्रेस नेत्यांचा विचार अधिक बळकट झाला. त्याला अनुसरुन, संघराज्याच्या जडणघडणीविषयीच्या समितीची आणि प्रांताच्या घटनेबद्दलच्या समितीची संयुक्त बैठक होऊन, त्या बैठकीत भाषिक आणि सांस्कृतिक आधारावर नवे प्रांत निर्माण करण्याच्या प्रश्नाचा विचार करण्यासाठी भारत सरकारने आयोग नेमावा अशी शिफारस करण्यात आली. त्याच सुमारास, हरिभाऊ पाटसकरांनी 'आपण पाच नवे भाषावांर प्रांत निर्माण करण्याबाबतचा ठराव घटना परिषदेत मांडणार असल्याचे' जाहीर केले, आणि ठरावाच्या मसुद्याला पूर्व प्रसिध्दी दिली. पाटसकरांच्या ठरावावर 27 नोव्हेंबर 1947 रोजी चर्चा होईल असे सर्वांना वाटत होते.

''आज मुंबई प्रांतात गुजरातचा जो भाग आहे त्याच्या प्रांतिक असेंब्लीतील प्रतिनिधींनी तो भाग नव्या संयुक्त महाराष्ट्र प्रांतात सामील करुन घ्यावा अशी इच्छा जर व्यक्त केली तरच त्यांचा अंर्तभाव महाराष्ट्रात करुन घ्यावा ही पाटसकरांच्या ठरावातली तरतूद मंजूर होणे म्हणजे द्विभाषिक मुंबई राज्याच्या निर्मितीला पाठिंबा देण्यासारखे होते. पाटसकरांच्या ठरावातला हा मुद्दा भाषावार प्रांतरचनेच्या तत्त्वाशी मूलत: विसंगत होता व व्यावहारिक दृष्टीने महागुजरातची मागणी करणा-या गुजराती भाषिकांनाही पटण्यासारखा नव्हता.

मोरारजींचा वाढदिवस…

प्रतिनिधी 04/03/2010

अत्रे टीका करताना विरोधकांची सालडी सोलत असले तरी त्यांच्या स्वभावात दीर्घ द्वेष नव्हता. संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनात पंडित नेहरूंची रेवडी उडवणारे अत्रे, नेहरूंच्या निधनानंतर अग्रलेखांची मालिका लिहितात, ज्यातून 'सूर्यास्त' सारखे ह्रदयस्पर्शी पुस्तक तयार झाले, पण अत्र्यांचा शेवटपर्यंत राग राहिला तो मोरारजी देसाईंवर.

संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनात आचार्य अत्रे यांना तुरुंगवास घडला. ते अडीच महिने तुरूंगात होते. 29 फेब्रुवारी हा मोरारजींचा वाढदिवस. मोरारजींचा साठावा वाढदिवस 1956 साली होता. 29 फेब्रुवारी ही तारीख दर चार वर्षांनी येते. त्यामुळे साठ वर्षांच्या आयुष्यात मोरारजींचे पंधरा वेळा वाढदिवस झाले. त्याचा अर्थ अत्र्यांनी काढला तो अफलातून. मोरारजींचे शरीर जरी साठ वर्षांचे असले, तरी बौध्दिक वय पंधरा वर्षोंचे आहे! तेंव्हा त्यांचा वाढदिवस साजरा केलाच पाहिजे' असे अत्र्यांनी ठरवले. पण त्या वेळी ते ठाण्याच्या तुरुंगात होते. म्हणून अत्र्यांनी आणि त्यांच्या सहका-यांनी कावळ्यांना जिलबी खायला घालून वाढदिवस साजरा करायचे ठरवले!

त्याप्रमाणे तुरुंगाच्या कँटिनमधून ताटभर जिलेबी विकत आणली, त्यानंतर अत्र्यांनी त्या कावळयांसमोर जे भाषण केले ते वाचण्यासारखे आहे. (काव!काव!!, किलकिलटासह) त्या नंतर कावळ्यांच्या दिशेने जिलेब्या फेकल्या गेल्या. ताटभर जिलेबी त्या काक मंडळींनी फस्त करून टाकली.

Last Updated On - 1 May 2016

अकोला करार - 1 प्रगट, 2 गुप्त !

प्रतिनिधी 19/02/2010

पश्चिम महाराष्ट्र आणि विदर्भातल्या सोळा नेत्यांनी 8 ऑगस्ट 1947 रोजी अकोल्यात वाटाघाटी करुन एका करारावर सह्या केल्या. तोच हा अकोला करार. शंकरराव देव, शेषराव वानखेडे, मा.श्री.तथा बापुजी अणे, पंढरीनाथ पाटील, पंजाबराव देशमुख, पुनमचंद रांका, श्रीमन्नारायण अग्रवाल, रामराव देशमुख, दा.वि. गोखले, ध.रा.गाडगीळ, ब्रिजलाल बियाणी, गोपाळराव खेडकर, द.वा.पोतदार, प्रमिला ओक, ग.त्र्यं.माडखोलकर, आणि जी.आर. कुलकर्णी हे ते सोळा नेते.तो करार धनंजयराव गाडगीळांनी सुचवलेल्या उपप्रांताबाबत आणि त्यांच्या अधिकारांबाबतच्या योजनेवर आधारित आहे.

संयुक्त महाराष्ट्राच्या एका प्रांतात पश्चिम महाराष्ट्र आणि महाविदर्भ असे दोन प्रांत असावेत, त्यांना स्वतंत्र कायदेमंडळे आणि मंत्रिमंडळे द्यावीत, उपप्रांतांसाठी दोन वरिष्ठ न्यायालये स्थापन करावीत, उपप्रांतांच्या कायदे मंडळांच्या निवडणुका स्वतंत्रपणे घ्याव्यात, त्याच बरोबर सबंध प्रांतासाठी एक गव्हर्नर असावा; तसेच, एक लोकसेवा आयोग असावा आणि विशिष्ट बाबींपुरते एक सामाजिक न्यायमंडळ स्थापन करावे, अशी तरतूद 'अकोला करारा'त करण्यात आली होती.

अकोला करार कशासाठी?

प्रतिनिधी 11/02/2010

संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनात अकोला कराराला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत विदर्भातले नेते सहभागी झाले असले तरी त्यांना महाविदर्भाच्या मागणीबाबत विशेष प्रेम वाटत होते. ते स्वाभाविकही होते. त्यामुळेच त्यांची संयुक्त महाराष्ट्राच्या मागणीला नि:संदिग्ध शब्दांत नि:संकोच पाठिंबा द्यायची तयारी नव्हती.

शंकरराव देवांच्या दिल्लीतील निवासस्थानी देव, न.वि.तथा काकासाहेब गाडगीळ, दा.वि.गोखले या पुण्यातल्या मंडळींची आणि रामराव देशमुख, दादा धर्माधिकारी, गोपाळराव काळे, ह.वि.कामथ आणि ग.त्र्यं.माडखोलकर या महाविदर्भातल्या नेत्यांची खाजगी बैठक 11 जुलै 1947 रोजी झाली. त्यात उभय पक्षांमध्ये काही वाटाघाटी झाल्या.

‘व-हाड’वर निजामाची स्वारी होत नाही आणि व-हाड निजामाच्या हातात दिला जात नाही अशी खात्रीलायक बातमी शंकरराव देवांनी या बैठकीत दिली.

संयुक्त महाराष्ट्र निश्चित होणार असे वाटल्यामुळे महाविदर्भाचा उठाव इतक्या जोराने व एकाएकी घडून आला आणि नागपूर प्रांतातील आपल्यासारखे शेकडा पाच कार्यकर्ते सोडल्यास लोकमत संयुक्त महाराष्ट्राला अनुकूल दिसत नाही असे दादा धर्माधिकारीनी सांगितले. त्याचा खुलासा करताना ते म्हणाले,'' मी स्वत: महाविदर्भाच्या विरूध्द आहे. झाला तर संयुक्त महाराष्ट्र नाही तर आज आहे तोच मध्यप्रांत - व-हाड अशी माझी भूमिका आहे.'' दादांच्या या मुद्यावर गोपाळराव काळे आणि ह.वि. कामथ सहमत झाले.

महाराष्ट्रात ज्या प्रमाणे ब्राह्मणांनी ब्राह्मणेतरांशी समेट करून परप्रांतीयांचे वर्चस्व नाहीसे केले त्याप्रमाणे व-हाडात झाल्याशिवाय महाराष्ट्र एकीकरण होणे शक्य नाही असे आपण बापुजी अण्यांना स्पष्ट सांगितले असल्याचे काकासाहेब गाडगीळांनी नमूद केले.

संयुक्त महाराष्ट्रात जातींचे प्रश्न !

प्रतिनिधी 22/01/2010

'संयुक्त महाराष्ट्र हे मराठी भाविकांचे राज्य होणार की मराठ्यांचे राज्य होणार?' याबाबत एकीकरण चळवळीची भूमिका स्पष्ट करताना माडखोलकरांनी 5 जून 1946 च्या अग्रलेखात लिहिले, ''संयुक्त महाराष्ट्र निर्माण झाल्यामुळे महाराष्ट्रात मराठयांचे वर्चस्व होईल अशी भीतिगर्भ शंका कुठे कुठे बोलून दाखवली जात आहे, ती लोकशाही तत्त्वाला सर्वथैव विसंगत व म्हणून निषेधार्ह आहे. अडीच कोटी लोकसंख्येच्या संयुक्त महाराष्ट्रात मराठा आणि तत्सम जाती यांचं प्रमाण सव्वा कोटीहून जास्त पडते हे लक्षात घेतले असता संयुक्त महाराष्ट्रात ज्या दिवशी खरेखुरे लोकराज्य सुरु होईल, त्या दिवशी मराठयांचे राजकीय प्राबल्य महाराष्ट्रात होईल हे उघड आहे; पण त्याबद्दल भीती किंवा विषाद का वाटावा? पावणेदोन कोटी लोकसंख्येच्या मध्यप्रांत-व-हाडातील चाळीस लक्ष मराठे राजकीय दृष्ट्या अल्पसंख्य ठरतात. नागपूर-व-हाडातील बहुजन समाजाच्या पुढा-यांनी महाराष्ट्र एकीकरणाचा प्रश्न ईर्ष्येने हाती घेऊन संयुक्त महाराष्ट्र स्थापनेच्या उद्योगाला लागावे अशी आमची त्यांना प्रार्थना आहे.''

व-हाडातील चार प्रमुख मराठा नेत्यांचा संयुक्त महाराष्ट्राला आंरभापासून पाठिंबा होता.

'मराठी राज्य की मराठा राज्य?' हा प्रश्न माडखोलकरांनी पुढे, 1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाल्यावर मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाणांना विचारला होता आणि मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांना उत्तर द्यावे लागले.