बाबुराव अर्नाळकरांच्या रहस्यकथांचे गारुड


_Baburao_Arnalkar_1.jpgकाही लेखक-कवींनी मराठी साहित्यविश्वात चमत्कार वाटावा असे काम करून, त्यांचे नाव त्या त्या साहित्यप्रकाराशी कायमचे जोडून ठेवले आहे. तसे, रहस्यकथाकार म्हटले की बाबुराव अर्नाळकर यांचे नाव तोंडात येते. बाबुरावांनी मराठी आद्य रहस्यकथा-कादंबरी लिहिली. त्यांनी उण्यापुऱ्या चाळीस वर्षांत एक हजार चारशेसत्तरच्या वर रहस्यकथा लिहिल्या! त्यांनी इंग्रजी पुस्तकांवरून स्फूर्ती घेऊन, त्यावर मराठी मातीत/संस्कृतीत रूजणाऱ्या रहस्यकथा लिहिल्या. त्यांनी ‘झुंजारराव’, ‘काळा पहाड’, ‘धनंजय’ अशी काल्पनिक पात्रे निर्माण केली. ती लोकांना इतकी आवडली, की प्रसिद्ध चित्रपट निर्माते व्ही. शांताराम यांनी ‘धनंजय’ नावाचा चित्रपट बनवण्याचा प्रयत्न केला, तर प्रसिद्ध संगीतकार सी. रामचंद्र (चितळकर) यांनी बाबुरावांच्या ‘धनंजय’वर चित्रपट निर्माण केला व त्यामध्ये स्वत:च काम केले. मात्र तो चित्रपट सपशेल आपटला.

बाबुरावांचे निधन १९९६च्या जुलैमध्ये झाले. ते आजारपणाची शेवटची काही वर्षें सोडली तर सतत लिहीत होते. त्यांनी रहस्यकथांव्यतिरिक्त मराठी नाटके, ललित कथा, निबंध वगैरे प्रकार हाताळले. पण ते फार कोणाला माहीत नाही; ना कोणी त्यांचे ते साहित्य वाचले. त्यामुळे त्यांच्या लिखित पुस्तकांची संख्या आणखी वाढते.

मराठी मुले साधारणपणे १९५०च्या आजुबाजूची दोन-तीन दशके या काळात शाळेत शिकून वाचू लागली, की बाबुरावांच्या न्यूजप्रिंटवर छापलेल्या रहस्यकथांत रमून जात आणि ‘धनंजय’, ‘काळा पहाड’ या काल्पनिक हेर-नायकांच्या गूढ, अद्भुत जगात हरवून जात. त्यांना गुन्हेगारी मनाचा परिचय होई व चांगल्या मूल्यांचा संस्कार होई. त्या कथांची मुलांकडून पारायणे होत. मग ती पुस्तके त्यांच्या मित्रांमध्ये फिरू लागत.

मराठी वाङ्मयात रहस्यकथांना मान व किंमत नव्हती, वि.स. खांडेकरांनी तर तशा प्रकाराला साहित्य म्हणण्यालाच विरोध केला होता. पण आचार्य अत्र्यांनी बाबुरावांचे कौतुक केले आहे. त्यांनी असा माणूस साहित्यसंमेलनाचा अध्यक्ष व्हावा असे उद्गार काढले होते.

मराठवाड्याची पहिली महार, मांग, वतनदार परिषद

अज्ञात 29/12/2016

लातूर जिल्हा उस्मानाबाद जिल्ह्याचे १९८२ मध्ये विभाजन होऊन स्थापन झाला. सोलापूर जिल्ह्यातील जी गावे उस्मानाबाद जिल्ह्याला जोडण्यात आली, त्यांपैकी येडशी आणि कसबे-तडवळे ही दोनच मोठी होती. कसबे-तडवळे हे येडशी ते ढोकी या रस्त्यावरील गाव. त्या गावाची वस्ती १९४०-५० च्या काळात शंभर घरांची असेल. त्यात ब्राह्मण समाजाची घरे अधिक होती. तेथील श्रीरामाचे मंदिर पुरातन आणि परिसरात प्रख्यात असे आहे. त्यामानाने लहान अशा त्या गावात १९४१ साली हैदराबाद संस्थानाच्या ताब्यातील इलाख्यामधील महार, मांग आणि वतनदार परिषद झाली होती व त्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वत: उपस्थित झाले होते. परिषदेच्या निमित्ताने, सोलापूर जिल्हा आणि मराठवाडा विभाग यांमधील दलित समाजाचे जणू पहिले अधिवेशनच घडून आले!

राजवट निजामी असल्याने महार, मांग आणि वतनदार परिषद तर घ्यायची पण त्याचबरोबर त्या राजवटीचे बाबासाहेब आंबेडकर आणि अन्य राष्ट्रीय नेते यांच्यावर जी भाषणबंदी घातलेली होती ती लक्षात घेता परिषद शक्यतो मुंबई आणि हैदराबाद राज्यांच्या सरहद्दीवर असलेल्या गावात घ्यायची असा हेतू संयोजकांचा होता. त्यासाठी कसबे-तडवळे  हे गाव मराठवाड्यातील जास्तीत जास्त लोकांना सोयीचे होते. परिषद तडवळ्याला घेण्याची सूचना हरिभाऊ तोरणे यांनी पुण्यात १९४० साली झालेल्या बैठकीत केली होती. तोरणे यांनी  कसबे- तडवळ्यांच्या शाळेत १९१४ ते १९२१ या काळात शिक्षक म्हणून काम केले होते. त्यामुळे त्यांना त्या भागातील कार्यकर्त्यांची जिद्द माहीत होती. त्याशिवाय त्या काळात ‘दलित शेड्यूल्ड कास्ट फेडरेशन’चे अध्यक्ष आमदार जिवाप्पा ऐकाळे यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना समक्ष भेटून विनंती केल्यामुळे २२ आणि २३ फेब्रुवारी १९४१ रोजी पहिली महार, मांग आणि वतनदार परिषद आंग्लाई आणि मोगलाई यांसाठी घेण्याचे ठरले. २२ फेब्रुवारी रोजी उद्घाटन आणि २३ फेब्रुवारी रोजी खुले अधिवेशन असा कार्यक्रमही ठरला.

सिन्नरचा क्रांतिकारक जलसा


जेथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची सभा आहे तेथे ‘जलसा’ नाही असे क्वचित कधी घडले असेल. सिन्नरच्या ‘क्रांतिकारक जलसा’चा त्याच कालखंडात उदय झाला. ते सिन्नर तालुक्याचे भूषण ठरले. सिन्नर तालुका हा आंबेडकरांच्या चळवळीतील एक बालेकिल्ला होता. आंबेडकरांनी सिन्नरला तीनदा भेटी दिल्या आहेत. महसूल ‘जादा जुडी आकारणी’ (ब्रिटीश सरकारने महसूलावर केलेली जादा आकारणी.) विरुद्धच्या चळवळीची सुरुवात सिन्नरच्याच सभेत १६ ऑगस्ट १९४१ रोजी झाली. आंबेडकरांनी सिन्नरमधील ‘जाधव विरुद्ध देशमुख’ ही केस खास लोकाग्रहास्तव लढवली होती. लोकांनी आंबेडकरांना बघण्यास त्यावेळी इतकी गर्दी केली होती, की सिन्नरच्या जुन्या कोर्टाच्या (नृसिंह मंदिराजवळ) काचेचे तावदान फोडले गेले होते. बाबासाहेब आंबेडकर सिन्नर येथे मनमाडच्या सभेला जाताना थांबले होते. लोककवी वामनदादा कर्डक हेही सिन्नर तालुक्यातील देसवंडी या गावचे. असा हा ऐतिहासिक वारसा लाभलेला हा सिन्नर तालुका आणि सिन्नरचा क्रांतिकारक जलसा.

सिन्नरच्या ‘क्रांतिकारक जलसा मंडळा’त जे कलावंत होते त्यातील एक नोकरी करणारा, एक-दोन अक्षरओळख असलेले आणि बाकीचे अक्षरशत्रू होते, पण सर्वांना कलेची जबरदस्त ओढ आणि आंबेडकरांच्या विचारांवरील पक्की निष्ठा. सुंदर लयबद्ध आवाजाची देणगी असलेला तो जलसा संच थोड्या अवधीत लोकप्रिय झाला. त्यांनी काव्य, संवाद, फार्स यांच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन केले.

सोलापूरातील बुद्धविहार


सोलापूरातील मिलिंदनगर येथे हा बुद्धविहार आहे. बुद्धविहाराने पूर्ण तळमजला व्यापला आहे. तेथे वॉलपेपरवर मोठा वृक्ष व त्याखाली बुद्ध बसलेले आहेत. बाजूला आंबेडकरांचा अर्धपुतळा आहे व दोन्ही बाजूंस दोन बौद्ध भिक्षूक (कार्डबोर्डवर) आहेत. दर पौर्णिमेला तेथे विशेष पूजा करतात व प्रसाद म्हणून गव्हाची खीर वाटतात. तेथे रोज पूजाही होते. लोकांच्या वर्गणीतून नाश्ता दिला जातो. बुद्ध विहार बांधून दहा वर्षे झाली आहेत.

- प्रमोद शेंडे

सोलापूरातील प्रेरणाभूमी


सोलापूरमधील ‘प्रेरणाभूमी’ म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या अस्थींचा कलश ठेवलेली जागा! ती दुमजली सुंदर इमारत असून तळमजला व पहिला मजला अशी ती वास्तू! दोन्ही मजल्यांवर मोठी सभागृहे आहेत. तळमजल्यावर बुद्धाचा व डॉ. आंबेडकरांचा पुतळा आहे. वरच्या मजल्यावर चांदीचा अस्थिकलश व बाबासाहेबांचा अर्धपुतळा आहे. समोरील सभागृहात बुद्धपौर्णिमेला मोठ्या प्रमाणात कार्यक्रम होतो, तर दर पौर्णिमेला एखादे व्याख्यान असते. अस्थिकलशाच्या वरच्या घुमटावर दोन मोठे लाऊडस्पीकर आढळले. त्यावर रोज सकाळी बाबासाहेबांची गाणी ऐकवली जातात.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या अस्थी महाराष्ट्रात तीन ठिकाणी आहेत. नागपूरमध्ये दीक्षाभूमी, मुंबईत चैत्यभूमी तर सोलापुरात प्रेरणाभूमी येथे!

- प्रमोद शेंडे