अकलूजचा दूध व्यवसाय


अकलुजचे आद्य विकासक शंकरराव मोहिते-पाटील यांनी 1970-72 मध्ये बंगळूरहून संकरीत गायी आणल्या. त्यांनी त्या शेतकऱ-यांच्या दारात बांधून प्रत्यक्षात संकरीत गायीचे दूध काढून दाखवले. त्यामुळे शेतकरी शेतीला जोड व्यवसाय म्हणून दुग्ध व्यवसायाकडे वळला. त्यांच्या दारात संकरीत गायी दिसू लागल्या. शेतकरी खाजगी सावकारीतून मुक्त होऊ लागला आणि ‘शिवामृत दूध संघा’ची स्थापना झाली. तो व्यवसाय भरभराटीला आला. दररोज दोन लाख लिटर दूध संकलन होते. त्या माध्यमातून पनीर, दुधपिशवी, आम्रखंड, पेढे, मसाला दूध, खवा, श्रीखंड, तूप यांची निर्मिती केली जाते.

अकलूजचे कृषी प्रदर्शन


शंकरनगर, अकलुज येथे 1970 सालापासून महाशिवरात्री यात्रेबरोबरच कृषी प्रदर्शन भरवले जाते. वावरातून सोने पिकवण्यास शिकवणारे प्रदर्शन म्हणजे ते कृषी प्रदर्शन असे म्हटले जाते. ते दर महाशिवरात्रीला 23 ते 28 फेब्रुवारी दरम्यान विजयसिंह मोहिते-पाटील यांच्या पुढाकाराने भरवले जाते. महाराष्ट्र शासनाचा कृषी विभाग, शिवामृत दूध संघ, रत्नाई कृषी महाविद्यालय, अकलुजची कृषी उत्पन्न बाजार समिती यांच्यामार्फत प्रदर्शनाचे आयोजन करण्यात येते. प्रदर्शनामध्ये राज्यभरातील लाखो शेतक-यांचा सहभाग नोंदवला गेला आहे.

प्रदर्शनामध्ये खते, औषधे, बी-बियाणे, औजारे, यंत्रसामग्री, ट्रॅक्टर्स, इक्विपमेंट्स, सिंचन साधने, फलोत्पादन, पॅकेजिंग, साठवणूक, शासकीय विविध विभाग, टिश्यू कल्चर, पाणी व्यवस्थापन, सौर ऊर्जा, पशुखाद्य व औषधे, पोल्ट्री सोल्युशन, कृषी अर्थसाहाय्य, कृषीविषयक पुस्तके, नियतकालिके यांची माहिती सखोल प्रमाणात दिली जाते.

प्रदर्शनामध्ये स्पर्धा घेतल्या जातात. त्यामध्ये कोंबड्यांची झुंज, सर्वांत जास्त दूध देणाऱ-या गायी-म्हशी, सर्वांत जास्त वजनाची, चांगल्या प्रकारांच्या फळे-भाजीपाला यांच्या स्पर्धा असतात.

-गणेश पोळ

अकलुजमधील कुस्ती स्पर्धा


सोलापूर जिल्ह्याच्या माळशिरस तालुक्यातील अकलुजमध्ये त्रिमूर्ती केसरी कुस्ती स्पर्धांचे आयोजन केले जाते. ती सहकार महर्षी शंकरराव मोहिते पाटील, कर्मवीर नानासाहेब पाटील व धर्मवीर सदाशिव माने-पाटील या तीन बंधूंच्या स्मरणार्थ आहे.

कुंडलिकचे मोहोरदार तबलाबोल!


कुंडलिक मोहोरकरचा जन्म अकलूजचा. कुटुंब पाच जणांचे. आई, वडील, कुंडलिक-त्याचे दोन भाऊ आणि बहीण. त्याचे वडील पांडुरंग ढोल, तबला बेंजो पथकात आणि लावण्यांच्या फडात वाजवायचे. आई सुमन घरकाम करायची. घरी दारिद्र्य, वडिलांना दारू पिण्याचा नाद. त्यामुळे दोन वेळचे जेवण मिळणे मुश्किल असायचे. कुंडलिकला शाळेत घातले होते, पण फी-गणवेश-पुस्तकांसाठी पैसे नसायचे.

कुंडलिकने तो सात वर्षांचा असताना बेंजो पथकात हजेरी लावली. त्यासाठी त्याला शाळा सोडावी लागली. कुंडलिक म्हणतो, “दोन पैसे घरात आले तर घर सावरले जाणार होते. शाळा सोडून बेंजो पथकात हजेरी लावण्याचा निर्णय घेतला तेव्हा आईला बरे वाटले. घरात मीच मोठा; मला ती जबाबदारी उचलणे गरजेचेच होते.”

कुंडलिकला बेंजो पथकात दिवसाचे पाच रुपये मिळायचे. तो पथकात खुळखुळा वाजवायचा. तो पथकाबरोबर इतर गावांमध्येही जायचा. तो इतर वाद्ये वाजवण्यास शिकला. कुंडलिक सांगतो, “माझ्या वडिलांनी वा मी देखील वाद्य वाजवण्याचे शिक्षण घेतले नाही. पथकात दाखल झालो नि ही कला म्हणजे त्याल्या स्वत:ला लाभलेली नैसर्गिक देणगीच असल्याची जाणीव झाली. ढोल वाजवण्याचे ज्ञान अवगत झाल्यानंतर मी जागरण-गोंधळ पार्टीत प्रवेश केला. तेथे शंभर-दोनशे रुपये मिळू लागले.”

अकलूजमध्ये सुरेखा पुणेकरांचा फड आला होता. कुंडलिकचा पाहुणा त्या फडात काम करत होता. त्याने कुंडलिकला तबला वाजवण्यास सांगितले. कुंडलिकने तेथे तबला वाजवला. सुरेखा पुणेकर यांना त्याचे तबला वादन आवडले. त्यांनी कुंडलिकची कामाप्रती असलेली तळमळ व प्रामाणिकपणा यांची साक्ष पटल्यावर त्याला कार्यक्रमात तबला वाजवण्यास सांगितले. त्या कार्यक्रमात कुंडलिकच्या तबलावादनाला प्रेक्षकांची दाद मिळाली आणि पुणेकरांच्या पार्टीत कुंडलिकची वर्णी लागली!

अकलूजची ग्रामदेवता अकलाई देवी


अकलूज गाव सोलापूर जिल्ह्यातून वाहणा-या नीरा नदीकाठी वसलेले आहे. गावाचे नाव ग्रामदेवता 'श्री अकलाई देवी'च्या नावावरून पडले आहे. ते गाव मोगल काळामध्ये अदसपूर या नावाने ओळखले जाई. गावामध्ये तेराव्या शतकातील यादवकालीन भुईकोट किल्ला आहे. दिलेरखान आणि संभाजी महाराज त्या किल्ल्यामध्ये १६७९ मध्ये चार महिन्यांसाठी वास्तव्यास होते असे सांगितले जाते. दुसरे बाजीराव पेशवे त्यांचे पेशवेपद बरखास्त झाल्यानंतर तीन त्या ठिकाणी वास्तव्यास होते.

सुरुवातीला गावक-यांनी नीरा नदीच्या काठावर मंदिराची प्रतिष्ठापना केली. त्यानंतर कै. सहकार महर्षी शंकरराव मोहिते-पाटील, कै. बाबासाहेब माने-पाटील, कै. सदाशिवराव माने पाटील या तीन बंधूंनी आणि गावातील काही प्रतिष्ठित नागरिकांनी मिळून देवीचे लहानसे मंदिर बांधले.

सुहास मस्केची लावणी चहाच्या ठेल्यावर


सुहास मस्के यांचा जन्म उस्मानाबाद जिल्ह्यातील परंडा गावचा. त्यांचे वडील संभाजी तहसीलदार कार्यालयात लिपीक म्हणून काम करत, तर आई गृहिणी. सुहास यांना दोन भाऊ -सुधीर आणि सुनील. पाच जणांचे मध्यमवर्गीय कुटुंब. घरात शिक्षणाला पोषक वातावरण. सुहास यांनी कलाशाखेतून पदवी शिक्षण पूर्ण केले.

सुहास म्हणतात, "वडिलांच्या बदली होत. माझे दहावीपर्यंतचे शिक्षण भूम तालुक्यात झाले. पुढे बारावी बार्शीत केली आणि पदवी शिक्षण परांड्यात केले. आमच्या वडिलांना आणि आईला वाटायचे, मुलांनी खूप शिकावे. चांगली नोकरी करावी. पदवी मिळाली पण नोकरीचा पत्ता नाही."

त्यामुळे सुहास व्यवसायाकडे वळला. त्याने चहाचे दुकान थाटले. त्याला साहित्यात रुची होती. त्याला जगदीश खेबूडकरांची गीते, कविता वाचायला-ऐकायला आवडायच्या. त्याने 1990 नंतर कविता लिहिण्यास सुरुवात केली. सुहास यांनी पहिली कविता तेरावी-चौदावीत असताना केली. त्या कवितेला मित्रांकडून दाद मिळाली. त्यामुळे ते कविता लिहितच गेले. त्यांनी एखाददुसरी लावणीही लिहिली. अकलूजमध्ये लावणी स्पर्धा आयोजित केली जाते. सुहास सोलापुरातील 'दैनिक सुराज्य'मध्ये मुक्त पत्रकार म्हणून काम करत होते. ते अकलूजला गेले. सुहास त्या कार्यक्रमांना सलग दोन-तीन वर्षे जाऊ लागले. ते स्पर्धेविषयी 'सुराज्य'मध्ये लिहू लागले.

बाळासाहेब माने यांची संगीतसाधना


बाळासाहेब माने यांचा जन्म मोहोळ तालुक्यातील कुळे या गावचा. त्यांचे वडील मजुरी करत. त्यामुळे घरात गाठीला पैसा उरताना मुश्किल असे. तशा परिस्थितीत बाळासाहेब जिद्दीने शिकले. पण पुरेसा पैसा नव्हता. त्यामुळे शिक्षण अर्ध्यावरच सुटले असते. पण मोलमजुरी करून त्यांनी शिक्षण साधले. त्यांना संगीताची आवड उपजत होती.

बाळासाहेबांनी चौथीपर्यंतचे शिक्षण गावात पूर्ण केले. मोठे भाऊ लातूरला टेलिफोन डिपार्टमेंटमध्ये काम करत होते. त्यांनी सर्वांना लातूरला नेले. बाळासाहेब तेथे हॉटेलमध्ये काम करू लागले. पुढे, त्यांनी शिकण्यासाठी पंढरपूर गाठले. पंढरपूरचे नगराध्यक्ष कै. गणपतराव अभंगराव यांच्याशी एका सहकाऱ्याने ओळख करून दिली. अभंगराव यांचे पंढरपुरात लॉज होते. त्यांनी लॉजवर काम कर, तेथेच राहा आणि शाळापण कर अशी बाळासाहेबांची सोय करून दिली.

बाळासाहेब ‘कवठेकर हायस्कूल’मध्ये शिकू लागले. तेथे त्यांची मैत्री फिरोज बाह्याणे यांच्याशी झाली. त्याला संगीताची आवड होती. तो बाळासाहेबांना पंढरपुरात कार्यरत असलेल्या ‘रसिक मंडळा’त नेऊ लागला. तेथे पंडित भीमसेन जोशी, किराणा घराण्यातील गायिका प्रभा अत्रे, पंडित जितेंद्र अभिषेकी यांचे कार्यक्रम होत. बाळासाहेबांची संगीतातील रूची त्या कार्यक्रमांमुळे वाढली.

एका जिद्दीचा जलप्रवास - उमेश गोडसे


अंध विश्वासापोटी लहानपणीच हात गमावला जाऊनदेखील उमेद न हारता अकलूजच्या उमेश गोडसे यांनी जलतरण स्पर्धेत काही विक्रम केले व अनेक पुरस्कार मिळवले. उमेश गोडसे यांचा जन्म अकलूजच्या यशवंतनगरमधील. वडील श्रीमंत गोडसे यांचा व्यवसाय शेती. आई अंजना. त्या घर सांभाळून वडिलांना शेत कामात मदत करत. उमेश यांना एक भाऊ व एक बहीण असे पाच जणांचे कुटुंब. केवळ शेतीच्या उत्पन्नावर अवलंबून.

उमेश पहिलीत असतानाची गोष्ट. घरात ज्वारीबाजरीची पोती रचून ठेवलेली होती. ते पोत्यांवर खेळताना पोत्यावरून खाली पडले. त्यांच्या डाव्या हाताला दुखापत झाली. हात हलवता येईना. वडील-आजोबा त्यांना घेऊन अकलूजला डॉक्टरांकडे निघाले. स्टँडवर एसटीची वाट पाहत थांबले होते. तेव्हा ओळखीची एक व्यक्ती तेथे आली. एवढ्यासाठी डॉक्टरकडे जायची गरज काय, म्हणत त्यांनीच गावठी उपचार करायची तयारी दर्शवली. हात बांबूच्या काटक्या नि कसलासा लेप लावून कापडाने बांधला. आठ दिवसांनी हाताला बांधलेले कापड काढले. हात पूर्ण खराब झाला होता. घरच्यांना काही सुचेना. उमेशना डॉक्टरांकडे नेण्यात आले. डॉक्टरांनी त्यावर काहीच उपचार शक्य नसल्याचे सांगितले.

घरातील मंडळी हताश झाली. उमेश म्हणतात, मला तेव्हा कधी मी अधू असल्याचे जाणवले नाही आणि आताही कधी जाणवत नाही. मी स्वतःला अपंग मानतच नाही. कारण एक हात नसल्याने माझे कोणतेच काम कधी अडलेले नाही. अगदी स्वतःला आरशात पाहतो, तेव्हाही त्याची जाणीव होत नाही.

त्यांचे शालेय जीवन मित्रांबरोबर खेळणे, अभ्यास करणे, खोड्या काढणे, चिडवणे असेच गेले. सुरूवातीला त्यांना पोहण्याची विशेष अशी आवड नव्हती. ते आजोबांकडून पोहायला शिकले. मात्र त्यावेळी स्पर्धा वगैरे काही त्यांच्या मनात नव्हते.

त्यांनी दहावीनंतर पदवी पूर्ण करण्यासाठी कला शाखेतून कॉलेजला प्रवेश घेतला. कॉलेजमधलाच एक मित्र उमेशना म्हणाला, चल, स्पर्धेत भाग घेऊ. उमेश यांना स्विमर म्हणून करिअर करण्यासाठी ती स्पर्धा निमित्त ठरली. उमेश यांचा त्या स्पर्धेत तिसरा क्रमांक आला. तेथेच उमेश यांनी निर्धार केला. पोहायचे, पोहायचे आणि पोहायचे!