अरुण देशपांडे यांची सोला(र)पूरची प्रयोगशाळा

Tanmay Kanitkar 12/05/2015

जूनचा पहिला आठवडा. मान्सूनचा पत्ता नाही. उन्हाळा संपत आलेला, नद्या-नाले कोरडे ठणठणीत. भगभगीत उजाड माळरान. एखाद्या गावाजवळ थोडीफार दिसणारी हिरवी शेती. बाकी सगळीकडे पिवळ्या रंगाचे निर्विवाद वर्चस्व. अशा रस्त्यावरून जात असताना मध्ये जंगलच म्हणावे इतकी घनदाट झाडी असलेला पट्टा… हीच ती सोला(र)पूरच्या अरुण देशपांडे नामक खटपट्या माणसाची प्रयोगशाळा!

सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यात अंकोली गावाच्या अलिकडे अरुण देशपांडे यांचे विज्ञानग्राम दिसते. झाडांनी गच्च भरलेली अशी ती एकमेव जागा. आत असंख्य पाट्या. शेतकऱ्याला त्याच्या उत्पादनाला मिळणारा भाव, 1971मध्ये एक किलो धान्याच्या किमतीत किती लिटर डिझेल मिळत होते - किती साखर मिळत होती आणि आता काय परिस्थिती आहे? मुंबई, ठाणे, पुणे, नाशिक अशी शहरे ग्रामीण भागातील विनाशाला कशी कारणीभूत आहेत वगैरे मुद्दयांच्या पाटया तेथे आहेत. अशीच एक पाटी – तीवर ‘मुक्काम पोस्ट अंकोली, सोला(र)पूर जिल्हा’ असे लिहिलेले आहे!

मोहोळचे भैरवनाथ मंदिर


सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यातील अंकोली गावामध्ये सातशे वर्षापूर्वीचे भैरवनाथांचे मंदिर आहे. मोहोळ-मंगळवेढा मार्गावर अंकोली स्टॉप आहे. अंकोली पंढरपूर-सोलापूर (ति-हेमार्गे) पंढरपूरपासून एकोणिसाव्या मैलावर आहे. रस्ता डांबरी व नित्य रहदारीचा आहे. कोणत्याही मार्गाने अंकोली गावी येताच समोर मंदिराचा भव्य तट नजरेत भरतो. देवालयाचे उंचच उंच डेरेदार शिखर पाहून मन प्रफुल्लित होते.

भैरवनाथ मंदिराच्या प्रवेशासाठी महाद्वार आहे. मंदिरात चौकोनी आकारातील विहीर आहे. मंदिरात सातशे वर्षापूर्वीची पालखी आहे. मंदिराची स्थापना त्याअगोदर झालेली आहे.

भैरवनाथ हे महाराष्ट्र व कर्नाटक राज्यातील असंख्य भक्तांचे कुलदैवत आहे. मंदिरात  लिंग (पिंड) आहे. ते दिवसातून एकदाच, पूजेच्या वेळेस पाहायला मिळते. ज्या ठिकाणी  पिंड आहे त्यावर छोटा गाभारा बांधलेला असून तेथे पिंडीवर चांदीची दोनशे भार वजनाची सुंदर, सुबक कोरीवकाम केलेली दैदिप्यमान अशी मूर्ती ठेवलेली आहे. तिची दररोज सकाळ-संध्याकाळ पूजा व आरती केली जाते. पूजेच्या वेळी त्यावर पितळेचा नागफडा बसवतात. गाभाऱ्याच्या पुढील भागात चार दगडी खांबांवर उभारलेली संपूर्ण दगडी इमारत आहे. त्यातच जोगेश्वरी व काळभैरव या दोन दैवतांसाठी दोन खोल्याही तयार केलेल्या आहेत. त्यापुढील भागात भव्य असा उंच सभामंडप आहे.  

मंदिराचा परिसर मोठा आहे. पूर्वी तेथे मोठी शाळा होती. विद्यार्थी संख्या सतराशे होती. शाळेचे स्थलांतर चार वर्षापूर्वी दुसऱ्या ठिकाणी झाले. शाळेच्या‍ रिकाम्या खोल्यांचा उपयोग मंदिरातील वस्तू ठेवण्यासाठी केला जातो. मंदिरासंदर्भात पौराणिक कथा सांगितली जाते ती अशी –