इगतपुरीचा नवरा-नवरीचा डोंगर


नाशिक जिल्ह्याच्या इगतपुरी तालुक्यातील कुशेगावजवळ नवरा-नवरीचा डोंगर प्रसिद्ध आहे. गिर्यारोहणासाठी लोकांना आवडेल असे ते ठिकाण आहे. ‘डोंगराच्या कुशीत वसलेले’ म्हणून त्या गावाचे नाव कुशेगाव. नाशिकहून वाडीवऱ्हे फाटा येथून वळले, की पश्चिमेकडे वीस किलोमीटर अंतरावर कुशेगाव लागते. गाडी कुशेगावला पार्क करून डोंगराच्या दिशेने पायी जावे लागते. डोंगर दुरून विलोभनीय दिसतो.

कुशेगावाच्या उत्तरेला पूर्व-पश्चिम पसरलेली डोंगररांग आहे. त्या डोंगररांगेच्या पूर्व टोकावर दोन सुळके आहेत. ते सुळके म्हणजे जणू नवरा-नवरी जोडीने उभे आहेत असे वाटते. म्‍हणून त्या सुळक्यांना ‘नवरा-नवरी’ असे म्हटले जाते.

महाराष्‍ट्रातील आगळीवेगळी शिवमंदिरे अज्ञात 24/02/2017

महाराष्‍ट्रातील शिवशंकराची मंदिरे गावोगावी आढळतात. शिवमंदिरांसोबत वास्‍तूकला आणि शिल्‍पकला यांचा झालेला संगम जागोजागी आढळतो. नाशिकचे त्र्यंबकेश्‍वराचे शिवमंदिर हे त्‍याचे प्रसिद्ध उदाहरण. महाराष्‍ट्राच्‍या गावागावांमध्‍ये तशी अज्ञात शिवमंदिरे अनेक आहेत. त्‍यापैकी काहींची ही ओळख...

1)  खिद्रापूरचे कोपेश्वर शिवमंदिर – शिल्पकृतींचा साक्षात्कार - कोल्हापूरनजीकचे खिद्रापूर येथील कोपेश्वर शिवमंदिर म्हणजे भारतातील श्रद्धा व शिल्प संस्कृतीचा उत्तम नमूना आहे. रामायण, महाभारत, भौगोलिक विश्वसंस्कृती, प्रेम, साहित्य, पर्यावरण, वन्यजीव, स्थापत्य शास्त्र अशा बहुअंगी विषयांना स्पर्श केलेली शिल्पे मंदिरात बघायला मिळतात... - लेख वाचा

2) उस्‍मानाबादचे माणकेश्‍वर मंदिर - उस्मानाबाद जिल्ह्याच्या बार्शी – भूम रस्त्यावरील माणकेश्‍वर गावचे 'माणकेश्‍वरा'चे, अर्थात शंकराचे मंदिर त्‍याच्‍या शिल्‍पकलेसाठी आणि शेजारी वसलेल्या सटवाई देवीसाठी प्रसिद्ध आहे. मंदिराच्‍या गर्भगृहाच्या मध्यभागी सुंदर असे शिवलिंग असून ते आठ फूट खोल गाभाऱ्यात आहे. शिवाजी महाराजांना पकडण्‍यासाठी अफझलखान महाराष्‍ट्रावर स्‍वारी करून आला. वाटेत त्‍याने अनेक हिंदू मंदिरे उध्‍वस्‍त केली. माणकेश्‍वरचे मंदिर त्या मंदिरांपैकी एक होते, असे स्‍थानिकांचे मानणे आहे... - लेख वाचा

3) वाडेश्‍वरोदय - कोकणातील प्राचीन देवस्‍थान - ‘वाडेश्वर’ किंवा ‘व्याडेश्वर’ नावाचे प्राचीन देवस्‍थान कोकणात रत्‍नागिरी जिल्‍ह्यातील गुहागर येथे आहे. संपूर्ण काळ्या पाषाणाचे ते भव्य मंदिर पुरातन आहे. वाडेश्वर हा अनेक कुटुंबांचे कुलदैवत मानला जातो. मुख्य शिवमंदिर मधोमध असून चार कोपऱ्यांत सूर्य, गणपती, दुर्गादेवी आणि लक्ष्मीनारायण यांची मंदिरे आहेत. मंदिराच्या समोर नंदीचे गंडकी शिळेचे भव्य शिल्प आहे. नंदी ऐटबाज आहे. त्याच्या गळ्यातील घंटा, घुंगूरमाळा सजीव वाटतात. तो कोणत्याही क्षणी उठून चालू लागेल अशी सचेतनता त्या पाषाणात कलाकाराने ओतली आहे... - लेख वाचा

कल्याणचा वझे यांचा ‘खिडकीवडा’!


‘खिडकी’ संदर्भात आलेली, लिहिलेली वर्णने खूप आहेत. त्यात काव्यरचनांचाही समावेशही आहे. जसे, की शांता शेळके यांच्या ‘खिडकीबाहेर निळे आभाळ, पाखरांचे किलबिल सूर, अर्धकच्ची तुरट स्वप्ने, क्षितिज दूर’ या ओळी किंवा सोपानदेव चौधरी  यांच्या ‘खिडकीपाशी एक मुलगी... स्वत:मध्येच गढलेली’ इत्यादी. ‘खिडकी’बाहेरील दृश्यांची ललित वर्णने तर अनेक आहेत. कथांमध्येही खिडकी डोकावते. हिचकॉकचा सिनेमा ‘रिअर विंडो’ फारच प्रसिद्ध आहे. घराचा अविभाज्य घटक म्हणजे खिडक्या आणि दरवाजे. दरवाज्याशी असणारे नाते हे आत-बाहेर येण्या-जाण्याचे, पण ‘खिडकी’पाशी मात्र मनुष्यप्राण्याचे, पशुपक्ष्यांचे, झाडावेलींचे भावनिक नाते असते. रुसूनफुगून बसण्यासाठी किंवा एखादी खास वाट बघत बसण्याची जागा म्हणजे खिडकी. ब्राँझ शिल्पकार नागेंद्रराज भंडारी यांनी तर केवळ ‘खिडकी’ हा विषय घेऊन अनेक शिल्पे तयार केली आहेत.

... आणि मग चोरून चिठ्ठ्याचपाट्या देण्यास मदत करणारी ही खिडकी, जेव्हा जिभेचे चोचले पुरवणारे, चमचमीत, झणझणीत, कुरकुरीत असे ‘बटाटेवडे’ अगदी मानाने विकते तेव्हा मात्र त्या ‘वास्तुघटकाला’ वेगळीच प्रसिद्धी मिळते आणि प्रमाणित असे नाव मिळते... ‘खिडकी वडा’!

प्रगती प्रतिष्ठान - आदिवासी विकासासाठी प्रयत्‍नशील


‘प्रगती प्रतिष्ठान’ ही संस्था पालघर जिल्ह्यामध्ये जव्हार व मोखाडा तालुक्यांत आदिवासींच्या विकासासाठी काम करते. त्या संस्थेने शिक्षण, अपंगांचे पुनर्वसन, स्वयंरोजगार व ग्रामविकास यांच्या माध्यमातून आदिवासी लोकांचे जीवनमान उंचावण्यात मोलाचे कार्य साधले आहे. संस्थेने गावातील लोकांच्या गरजेनुसार विकास आराखडा बनवून ग्रामविकासाला चालना दिली. त्यामध्ये नळपाणी योजना, जलसंवर्धन, शेती विकास, सौरऊर्जा, शेतीला सौर पंपाने पाणी देण्याचे नियोजन या मुख्य गोष्टींना प्राधान्य आहे. तसेच, कौशल्याधारित प्रशिक्षणाद्वारे स्वयंरोजगाराची कवाडे आदिवासींसाठी खुली केली गेली आहेत.

झोडगे गावचे माणकेश्वर मंदिर आशुतोष बापट 10/02/2017

यादव घराण्याचे राज्य महाराष्ट्रदेशी नवव्या शतकापासून ते चौदाव्या शतकापर्यंत होते. तो काळ संपन्न, समृद्ध आणि कलाप्रेमी असा मानला जातो. राजांनी त्यांच्या राजवटीत देखणी, शिल्पसमृद्ध मंदिरे बांधली. तसेच, एक सुंदर माणकेश्वर मंदिर उभे आहे मुंबई-आग्रा महामार्गावर असलेल्या झोडगे या गावी. ते गाव नाशकातील मालेगावपासून तीस किलोमीटर अंतरावर आहे. माणकेश्‍वरचे ते मंदिर सुंदर असूनसुद्धा दुर्लक्षित राहिले आहे. माणकेश्वर मंदिराची रचना ही बरीचशी सिन्नर शहरातील गोंदेश्वर मंदिरासारखी आहे.

झोडगे येथील मंदिर त्रिदल म्हणजे तीन गाभारे असलेले आहे. ते पश्चिमाभिमुख आहे. मंदिराची रचना मुखमंडप, खांब नसलेला मुख्य मंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी आहे. मंदिराच्या समोर चौथरा असून त्यावर नंदीची मूर्ती पाहण्यास मिळते. मंदिराचे शिखर पाहिले, की रतनवाडी येथील अमृतेश्वर मंदिराची आठवण होते. शिविपडीचा वारीमार्ग हा नेहेमी उत्तर दिशेकडे असतो. वाटसरूंना दिशा समजण्यासाठी त्याचा उपयोग होत असावा. मंदिर पश्चिमाभिमुख असल्यामुळे मंदिरातील शिविपडीचा वारीमार्ग उत्तर दिशेकडे जाणारा म्हणजेच पर्यटकाच्या डाव्या हाताला दिसतो.

कल्‍याण तालुका संस्‍कृतिवेध

अज्ञात 24/01/2017

'थिंक महाराष्‍ट्र डॉट कॉम' या वेबपोर्टलकडून कल्‍याण तालुक्‍यातील वर्तमान कर्तृत्‍व, सेवाभावी कामे आणि गावागावांना लाभलेला सांस्‍कृतिक वारसा अशा माहितीचे संकलन करण्‍याकरता 'कल्‍याण तालुका संस्‍कृतिवेध' या मोहिमेचे आयोजन करण्‍यात आले आहे. ती मोहिम २६ जानेवारी २०१७ ते २९ जानेवारी २०१७ या कालावधीत राबवली जाणार आहे. मोहिमेत मुंबई, ठाणे, कल्‍याण, डोंबिवली, पनवेल आणि नाशिक अशा परिसरांतून विविध व्‍यक्‍ती आणि गोवेली महाविद्यालयाचे विद्यार्थी 'माहिती संकलक कार्यकर्ते' म्‍हणून सहभागी होत आहेत.

कल्‍याणचा विचार करताना चटकन डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो त्‍याचा इतिहास. कल्याण शहराचे उल्लेख इतिहासात मौर्य काळापासून दिसतात. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याच्या आरमाराची सुरुवात कल्याण बंदरात केली होती. कल्‍याणच्‍या सुभेदाराच्‍या सुनेची कथा, पेशवा बाजीरावाचा विवाह, शंबरिका खरोलिकाचे निर्माते पटवर्धन किंवा पहिल्‍या महिला डॉक्‍टर आनंदीबाई जोशी... विविध घटना आणि थोर व्‍यक्‍तींचे अस्तित्‍व यांमुळे कल्‍याणला गौरवशाली इतिहास लाभला आहे. दुर्गाडी किल्‍ला, अंबरनाथचे शिवमंदिर, काळा तलाव अशा अनेक वास्‍तू-ठिकाणे त्या इतिहासाची आठवण करून देतात. मात्र कल्याणचा वर्तमानसुद्धा तेवढाच जागृत आहे. तेथे सुरू असलेल्‍या 'सुभेदार वाडा कट्टा'सारखे उपक्रम, 'कल्‍याण सार्वजनिक वाचनालय', 'कल्‍याण गायन समाज' यांसारख्‍या विविध संस्‍था, काका हरदास, सदाशिवभाऊ साठे, कल्‍पना सरोज, चित्रकार राम जोशी, श्रीनिवास साठे अशा कित्‍येक व्‍यक्‍ती आणि जागोजागी आढळणारी स्‍थानिक वैशिष्‍ट्ये हा सारा कल्‍याणचा वर्तमान! त्‍या परिसरातील माणसांचे कर्तृत्व आणि तेथील सामाजिक कार्यातून व्‍यक्‍त होणारा माणसांचा चांगुलपणा हेच तर कल्याणचे वैशिष्‍ट्य! तेथील वर्तमान धगधगता आहे म्‍हणूनच कल्‍याणच्‍या इतिहासाला झळाळी प्राप्‍त होते.

'कल्‍याण तालुका संस्‍कृतिवेध' ही मोहिम म्‍हणजे, कल्‍याण परिसराच्‍या ढोबळ नोंदींपलिकडे जाऊन तेथील गावागावांमध्‍ये काय घडले-घडते हे समजून घेण्‍याचा, इतिहासाच्‍या थोरवीसोबत कल्‍याणच्‍या वर्तमान श्रेष्‍ठतेचा आढावा घेण्‍याचा प्रयत्‍न आहे.

विवेक सबनीस - जुन्या पुण्याच्या शोधात


'स्मरणरम्य पुणे' किंवा 'पुणे नॉस्टॅल्जिया' हे कॅलेंडर मराठी आणि इंग्रजी अशा दोन भाषांत तयार केले गेले आहे. पुणे शहर काळाच्या ओघात बदलत गेले. ते कॅलेंडर जुन्या काळच्या आठवणी जागवण्याचे काम करते. त्यावेळी पुणे शहर बकाल नव्हते, तेथे रहदारी नव्हती, स्वच्छता आणि शांतता नांदत होती. विवेक सबनीस यांची ती निर्मिती. सबनीस म्हणतात, की “पुस्तकांपेक्षा कॅलेंडर सर्वसामान्य माणसांपर्यंत चांगल्या रीतीने पोचते. ते भिंतीवर सतत डोळ्यांपुढे राहते.”

सबनीसांचे कॅलेंडर म्हणजे केवळ जुने फोटो नव्हेत तर ते जुन्या पुण्याची भेट शब्दांमधूनही घडवून देते. सबनीस यांनी 'ते क्षण त्या आठवणी' या सदरातून दुर्मीळ छायाचित्रांच्या सोबतीने पुण्याची रंजक, मजेदार माहिती मांडली आहे.

कॅलेंडरची निर्मितीकथा सुरू होते सबनीसांच्या छंदातून. छंद आनंददायी असतो. त्यात सातत्य असले, की त्यातून संग्रह निर्माण होतो, एखाद्या गोष्टीचा शोध सुरू होतो, त्या ओघात अभ्यासाचे वेड लागते. एखादा धडपड्या त्यातून निर्मितीही करतो. विवेक सबनीस तसेच धडपडे. त्यांना तीनेक दशकांपूर्वी पुणे शहराची जुनी छायाचित्रे जमा करण्याचा छंद जडला. त्यांनी त्या छंदातून पुणे शहराच्या गतवैभवाला उजाळा देणारे 'स्मरणरम्य पुणे' नावाचे कॅलेंडर तीस वर्षांनंतर निर्माण केले आहे.

भरत कावळे - पाणी जपून वापरण्‍यासाठी प्रयत्‍नशील


नाशिक जिल्ह्यातील ओझरचे भरत कावळे पाण्याच्या वितरणाचे प्रश्न समाधानकारक पद्धतीने सोडवण्यासाठी गेल्या पस्तीस वर्षांपासून झटत आहेत. हे पाणी धरणाचे. त्याचे वाटप शेती, उद्योग व घरगुती वापर यासाठी प्रथम होत असते. शेतीच्या वाट्याला आलेले पाणी कळले, की कावळे यांचे काम सुरू होते. त्यासाठी त्यांनी शेतकऱ्यांच्या ‘पाणी वापर’ संस्था निर्माण केल्या आहेत. तशी तरतूद कायद्यात आहे. कावळे त्या कामामध्ये योग्यता आणण्यासाठी प्रयत्नशील असतात. पाणी वितरण करण्याचे नियोजन व ते प्रत्यक्ष वितरीत करण्याची पद्धत योग्य नसल्यामुळे महाराष्ट्रामध्ये त्या पाण्याची खूप हानी व चोरी होत आहे. ती टाळणे व शेतकऱ्यांच्या वाट्याला येणारे पाणी ते लाभदायी पद्धतीने वापरतील यासाठी त्यांच्यामध्ये शिस्त आणणे हे कावळे यांचे कार्य आहे. कावळे पाणी वितरणाच्या क्षेत्रात भरीव कार्य करत आहेत. पाणीवापर संस्थेचे उद्दिष्ट सुयोग्य, सुनियंत्रित व काटेकोरपणे पाण्याचे नियोजन करणे हे आहे. त्यासाठी संस्थेमध्ये शिस्त, संयम व सातत्य या गुणांची जोपासना करणे महत्त्वाचे आहे. कावळे तेच विचार शेतकऱ्यांमध्ये रूजवण्याचा प्रयत्न करत असतात.

भरत कावळे राष्ट्रसेवादल आणि समाजवादी चळवळ यांच्यासोबत १९६७-६८ पासून जोडले गेले होते. तेव्‍हापासूनच त्‍यांच्‍या कार्यास सुरूवात झाली. त्‍यांनी पुढे ‘समाजपरिवर्तन केंद्र’ या संस्थेसोबत काम करण्‍यास १९८०च्‍या सुमारास सुरूवात केली. सध्या ‘परिवर्तन केंद्रा’चे एकूण पन्नास सभासद आहेत, पण सतत कार्यरत असलेल्‍या सभासदांची संख्‍या पाच ते सहा आहे.

माणकेश्वराची शिव-सटवाई – उत्सव, स्वरूप आणि आख्यायिका बाळासाहेब दास 05/01/2017

मराठवाड्यातील माणकेश्वर गावठाणामध्ये विविध ग्रामदैवतांची मंदिरे आहेत. ती उस्मानाबाद जिल्ह्यातील भूम आणि परांडा या दोन तालुक्यांतील भौगोलिक प्रदेशात आढळतात. माणकेश्वरची निजामाच्या राजवटीचे शेवटचे टोक अशीही ओळख आहे.

शिव-सटवाई ह्या ग्रामदैवताची हेमाडपंथी मंदिरे विश्वरूपा नदीच्या डाव्या तीरावर, माणकेश्वर गावापासून पूर्वेस, एक-दीड किलोमीटर अंतरावर आहेत. शिव आणि सटवाई या दोन देवतांच्या उत्सवप्रसंगी धार्मिक विधी सामुहिक स्वरूपात पार पाडले जातात. ग्रामस्थांमध्ये त्या निमित्ताने ऐक्य व सामंजस्य या भावनांचा सागर ओसंडून वाहताना दिसतो. माणकेश्वरची ख्याती महाराष्ट्रात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर कर्नाटक – आंध्रापर्यंत पसरलेली दिसून येते.

नदीतीरावर उगमापासून अस्तापर्यंत अनेक शिवालये आहेत. मात्र शिवालयांसंदर्भात आणि तेथे सुरू असणाऱ्या सण-उत्सवासंदर्भात व तेथील देव-देवता यांच्या संदर्भात लिखित स्वरूपाची माहिती उपलब्ध नाही. जी माहिती समोर येते ती तेथील पुजाऱ्यांनी मौखिक स्वरूपात सांगितलेल्या आख्यायिकांवरून.

सुयश गुरूकूल - सोलापूरचे आगळे विद्यामंदिर


मुले विद्यालयाच्या प्रांगणात आनंदाने बागडत आहेत, वर्गात बसलेल्या मुलांच्या मुद्रांवर कुतूहल आहे- ती शिकवणाऱ्या शिक्षकाकडे आदराने पाहत आहेत. कोणाच्याही चेहऱ्यावर कंटाळा नाही. सर्वत्र आनंद, उत्साह भरून राहिलेला आहे...  हे दृश्य आहे सोलापूरच्या 'सुयश' विद्यालयातील. चाळीस वर्षें शिक्षक म्हणून काम केलेल्या मलासुद्धा स्वप्ननगरीत गेल्यासारखे वाटले. प्रत्येक वर्गात तीस-पस्तीस मुले आहेत, ती एका बाकावर दोघे अशी बसलेली आहेत. शिक्षक आनंदाने शिकवत आहेत. मुले नि:संकोचपणे शंका विचारत आहेत, शिक्षकांना उत्तरे देत आहेत आणि शिक्षक त्यांना शंका विचारण्यास उत्तेजन देत आहेत असे दृश्य सोलापूरच्‍या 'सुयश गुरूकूल'मध्ये पाहण्यास मिळाले.

'सुयश गुरूकूल'ची कथा ही चकित व आनंदित करणारी आहे. केशव शिंदे हे या आगळ्या 'विद्यापीठा'चे निर्माते आहेत. त्यांची स्वत:चीही एक हृद्य कथा आहे. त्यांचा जन्म गरीब कुटुंबात झाला. त्यांची आर्थिक कुवत शिक्षण घेण्याची नव्हती. सोलापूरचे श्रीराम पुजारी या प्राध्यापकाचा मदतीचा हात अनेक मंडळींना लाभला, तसा तो केशव यांना मिळाला. केशव बी.एस्सी.पर्यंत शिकू शकले. अर्थार्जन ही त्यांच्या कुटुंबाची गरज होती, पण त्यांना नोकरी मिळण्याची शक्यता दिसत नव्हती आणि त्यांना शिकवण्याची आवड होती. म्हणून शिंदेसरांनी १९८२ साली क्लास सुरू केला. शिकवण्यातील कौशल्य व विद्यार्थ्यांविषयी प्रेम यांमुळे विद्यार्थीप्रिय शिक्षक असा त्यांचा लौकिक झाला.

इंग्रजी माध्यमाची शाळा ही समाजाची गरज आहे.  ती चांगल्या प्रकारे पूर्ण करावी असे शिंदेसरांना वाटे. त्यांनी तशी शाळा १९९२ साली शहरात सुरू केली. तो व्याप सांभाळता सांभाळता सरांनी बी.एड. व एलएल.बी. पूर्ण केले. शाळा व संस्था उभी करताना त्यांना त्याचा फायदा झाला. शहरातील शाळा छान चालली होती -अजूनही चालू आहे. पण शिंदेसरांच्या मनात 'गुरुकुल' होते, एक 'शांतिनिकेतन' होते. निसर्गाच्या सान्निध्यात सर्व सोयीसुविधांनी सुसज्ज असे विद्यालय!