हिंगणगाव


हिंगणगाव एकेकाळी सुजलाम सुफलाम होते. अग्रणी नदीला बाराही महिने पाणी असायचे. वाळूत हातभर उकरले, की झरा पडायचा. बायका नारळाच्या कवटीतून पाण्याने घागर भरायच्या. गावात मारुतीच्या देवळासमोर व बौद्ध वस्तीत असे दोन आड आहेत, पण त्यांचे पाणी सवाळ लागत असे. म्हणून ते वापरासाठी ठेवत. ज्वारी, बाजरी, भुईमूग, मटकी, तूर, तीळ शेतात तर ऊस, मका, हळद, मिरची, कापूस मळ्यात पिकायचे. गावात सुखसमृद्धी होती. लोक आनंदात राहायचे.

कोणे एकेकाळी गावात कोणी साधू पुरुष आला होता म्हणे; त्याने चार घरी जाऊन भिक्षा मागितली. कोणी भाकर दिली तर कोणी भाजी. तो पाटावर बसून जेवला. नंतर त्याने हातात कमंडलू घेऊन एका घरात पाणी प्यायला मागितले. घरातील पुरुष मग्रुरीने बोलला. ‘साधुबाबा, अग्रणी नदीला मायंदाळ पाणी हाय, तकडं जा की!’ त्याच्या त्या बोलण्यावर साधुबाबा संतापला आणि त्याने शाप दिला, की ‘तुम्हाला पाणी पाणी म्हणावं लागेल!’ अग्रणी नदीचे पाणी नंतरच्या काळात खरोखरीच आटले! नदीचे पाणी विहिरीइतके खोलवर गेले. पाण्याची टंचाई गावपरिसरात झाली. त्या दंतकथेचे तात्पर्य माणसाच्या मग्रुरीकडे बोट दाखवते. हे लक्षात घेतले पाहिजे.

मुणगे गावचा आध्यात्मिक वारसा!


मुणगे हे मालवण आणि देवगड तालुक्याच्या सीमेवरील गाव. ते मोडते देवगड तालुक्यात. गावाच्या एका बाजूस अथांग अरबी समुद्र असून सागरी महामार्गावरून आचरे ते कुणकेश्वर असा प्रवास करताना भाविक, पर्यटक मुणगे गावात क्षणभर थांबतात आणि ग्रामदैवत भगवतीदेवीचे दर्शन घेतात. भगवती मंदिर अगदी मार्गालगत आहे.

मुणगे गाव आडबंदरवाडी, देऊळवाडी, बांबरवाडी, सावंतवाडी, बौद्धवाडी, सडेवाडी, भंडारवाडी, लब्देवाडी, आडवळवाडी, आपईवाडी, कारिवणेवाडी, वाघोळीवाडी अशा वाड्यांनी बनलेले आहे. ते आंबा बागांसाठी प्रसिद्ध आहे. मुंबई विद्यापीठाचे माजी कुलगुरू व खासदार भालचंद्र मुणगेकर यांची ती जन्मभूमी.

कुंकवाची गोष्ट


सोलापूर जिल्ह्यात करमाळा तालुक्यात केम नावाचे गाव आहे. रेल्वे स्टेशन असले तरी ते गाव तसे आडवळणाचे. अरुंद रस्ते आणि राज्य परिवहन मंडळाची बस दिवसातून तीन वेळा गावात येते. बाकी केमबाहेर जायचे तर खासगी वाहनाचा वापर करावा लागतो. साधारण पंधरा हजार लोकसंख्या. गावात सतरा सदस्यांची ग्रामपंचायत आहे.

गावात कुंकू बनवण्याचा खूप जुना उद्योग आहे. केमचे कुंकू बैलगाडीतून पंढरपूरच्या बाजारात नेले जाई. स्वातंत्र्यानंतर काही काळ भारतीय रेल्वेच्या वॅगन केमला उभ्या राहत आणि साऱ्या देशभर केमचे कुंकू पोचवत असत. केम गावात लहानमोठे पंचवीस कारखाने आहेत. काही ठिकाणी ‘आगे दुकान पिछे मकान’ अशी अवस्था आहे.  दीडशे-दोनशे वर्षांची परंपरा असणारे काही कुंकू उत्पादक केममध्ये आहेत. केमचे कुंकू म्हणजे हळदीपासून तयार केलेले कुंकू अशी ग्राहकांची खात्री होती.

माझं गाव मोडनिंब!


पांढरी नावाची छोटी वाडी होती. लोक गुण्यागोविंदाने राहत होते. परंतु प्लेगची साथ आली आणि लोकांनी गाव सोडले. जवळच ओढा होता. ओढ्याच्या पलीकडे लिंबाची भरपूर झाडे होती. ती झाडे मोडून लोकांनी तेथे वस्ती केली आणि त्यामुळे गावाला नाव पडले मोडनिंब! काही लोक त्यास मोडलिंब असे म्हणतात.

गावाजवळच्या ओढ्यामध्ये श्री वेताळसाहेबांचा पार आहे, तर गावच्या पूर्वेला श्री सिद्धेश्वराची पावननगरी असे शेटफळ नावाचे खेडे आहे. पश्चिमेला भक्तीचा मळा फुलवणारे संत सावता माळी यांचे अरण. उत्तरेस जाधववाडी, बैरागवाडी तर दक्षिणेस सोलंकरवाडी. त्यांच्या मधोमध मोडनिंब!

कनाशी - शाकाहार जपणारे गाव

प्रतिनिधी 13/01/2015

चकधर स्‍वामींनी कनाशी गावाला भेट दिल्‍यापासून गेली सातशे वर्षे गावाने शाकाहाराची परंपरा पाळली आहे.कनाशी हे खानदेशातील दोन हजार लोकवस्तीचे, महानुभव पंथाचे छोटेसे गाव. महानुभव पंथाची उपासनापद्धत आणि शिकवण यांचे तेथे प्राबल्य असल्यामुळे शेकडो वर्षांपासून तेथे मांसाहारावर अघोषित बंदी आहे! भिन्न विचार अन् भिन्न रुची अशी माणसे एका गावात नांदत असतानाही त्यांचे शाकाहारावर मात्र एकमत आहे.

खानदेशात जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार या तीन जिल्ह्यांचा समावेश होतो. रूढी, परंपरा आणि त्यांचा इतिहास यांमुळे त्या जिल्ह्यांची सांस्कृतिक, सामाजिक अशी स्वतंत्र ओळख आहे. तेथील कृषिसंस्कृती, खाद्यसंस्कृती वेगळी आहे. तेथील बोलीभाषा, अहिराणीचा गोडवा वेगळाच आहे. तेथील धार्मिक स्थळेही जगप्रसिद्ध आहेत. पाटणादेवी, उपनदेव, शहादा-प्रकाशा, ऋषिपांथा, कनाशी, म्हसदी, शेगाव आदी ठिकाणांना पर्यटक सतत भेटी देत असतात.

शिंगडगाव


शिंगडगाव सोलापूर जिल्ह्याच्या दक्षिण सोलापूर तालुक्यात त्या गावापासून बावीस किलोमीटर अंतरावर आहे. शिंगडगाव हे नाव गावात पूर्वी शिंधीची झाडे जास्त प्रमाणात असल्यामुळे रूढ झाले. गावाची लोकसंख्या तीन हजारांच्या आसपास आहे. गावात अनेक मंदिरे आहेत. धुळीमहाकलेश्वर हे ग्रामदैवत आहे. गावात महालिंगेश्वर, भवानीमाता, विठ्ठल, हनुमान, बिरोबा, लक्ष्मी अशी मंदिरे आहेत. गावाची वार्षिक यात्रा हनुमान जयंतीला असते. यात्रेत रथातून मिरवणूक काढली जाते. संध्याकाळच्या वेळी मनोरंजनासाठी नाटक ठेवले जाते. गावातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती आहे. गावात शेतीपूरक जोडव्यवसाय केले जातात. गावाची बोलीभाषा मराठी व कन्नड आहे.

गावामध्ये ग्रामपंचायत आहे. प्राथमिक व उच्च प्राथमिक शाळा आहे. त्या शाळेत पहिली ते दहावी पर्यंत शिक्षणाची सोय आहे. पुढील शिक्षणासाठी सोलापूरला जावे लागते. गावामध्ये खरीप व रब्बी हंगामानुसार पिके घेतली जातात. पावसाचे प्रमाण कमी आहे. गावात ओढा व तलाव आहेत, पण त्यामध्ये फक्त पावसाळ्यात पाणी असते. दर बुधवारी आठवडी बाजार भरतो. गाव मिरचीसाठी प्रसिध्द आहे.

श्रीसातेरी

प्रतिनिधी 11/07/2014

गोव्यातील प्रत्येक गावामध्ये एक देवी मंदिर असते. त्या मंदिरातील देवता मुख्य करून ‘श्री सातेरी’ या नावाने सर्वत्र ओळखली जाते. काही गावांतून मात्र तिला भूमिका, भगवती, माउली, वनदेवी या नावांनीही संबोधले जाते. गावाचे रक्षण करणारी जागृत देवता म्हणून तिची पूजा प्रत्येक गावी केली जाते.

प्रत्येक देवळामध्ये असलेले वारूळ हेच श्रीसातेरीचे प्रतीकात्मक स्वरूप मानले जाते व वारुळांची पूजाअर्चाही नित्यनेमाने करण्यात येते. त्या देवतेचा उत्सव प्रतिवर्षी मोठ्या उत्साहाने साजरा करण्यात येतो. ज्या ठिकाणी श्रीसातेरीची मूर्ती (कळस) असेल त्या ठिकाणी मूर्तीची (कळसाची) मिरवणूक काढण्यात येते. त्या ग्रामदेवतेची मंदिरे साधीसुधी, निर्मळ व आकर्षक आहेत.

या स्त्रीस्वरूपी देवतेबरोबर ग्रामदेव म्हणून पुरूष स्वरूपातील वेताळ, रवळनाथ, भूतनाथ, भैरव, काळभैरव ह्यांचीदेखील उपासना काही गावांतून होते.

(कुलदैवत)

पुणतांबा

प्रतिनिधी 11/07/2014

पुणतांबा हे गाव अहमदनगर जिल्ह्यात आहे. गाव कोपरगावपासून आग्नेये बारा मैलांवर आहे. गावची लोकसंख्या 1981च्या जनगणनेनुसार पाच हजार सातशे सत्याऐंशी आहे. गाव मोठ्या बाजारपेठेचे आहे. तेथे दौंड-मनमाड रेल्वेचे स्थानक आहे. बहुसंख्य व्यापारी मारवाडी व ब्राम्हण समाजाचे असून त्यांची संपत्ती रूपये साठ हजारपर्यंत आहे.

पुणतांबा येथे चौदा मंदिरे आधुनिक काळात बांधलेली असून तेथील गोदावरी नदीवर अहिल्याबाई होळकरांनी व कोणा एका शिवराम धुमाळ यांनी घाट बांधलेला आहे. तेथील प्रमुख चांगदेव महाराजांना एक हजार चारशे शिष्य होते असे म्हणतात. त्याशिवाय तेथे अन्नपूर्णा, बालाजी, भद्रकाली, शंकर, गोपाळकृष्ण, जगदंबा, कालभैरव, काशिविश्वेश्वर, केशवराज, महारूद्राशंकर, रामचंद्र, रामेश्वर आणि त्रिंबकेश्वर आदी मंदिरे आहेत.

पुणतांबा हे गाव शिर्डीपासून जवळच आहे.

('असे होते कोपरगांव' या पुस्तकातून)

पंढरपुरी म्हैस दुधाला खास! म्हशीची दुग्ध व्यवसायातील विशेषता!

प्रतिनिधी 17/06/2014

पंढरपूर हे देशातील प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र. त्या नगरीमध्ये स्वत:चा चरितार्थ छोटे-मोठे व्यवसाय करून चालवणारी अनेक कुटुंबे गेल्या अनेक पिढ्यांपासून राहत आहेत. त्यांपैकी एक आहेत कृष्णाजी पाराजी औसेकर व गोविंद पाराजी औसेकर हे दोघे बंधू. वडिलांपासून त्यांच्याकडे जातिवंत पंढरपुरी म्हशींचे संगोपन चांगल्या पद्धतीने केले जाते. त्यांनी स्वतःचे वेगळे स्थान दूधविक्रीचा व्यवसाय करून सचोटीने निर्माण केले आहे. कृष्णाजी औसेकर यांचा मुलगा अप्पा याने व्यवसायात पुढचे पाऊल टाकले आहे.

औसेकर बंधू पंढरपूर शहरात लोकांच्या घरासमोर म्हैस घेऊन जात आणि लोकांच्या नजरेसमोर म्हशीचे दूध काढून देत. तेथपासून त्या कुटुंबाची व्यावसायायिक यशाची कहाणी आहे. त्यांच्याकडील दूध आता प्लॅस्टिक पिशव्यांत उपलब्ध असते. त्यांची व्यावसायिक इमारत संत तनपुरे महाराज मठाजवळ आहे. त्या इमारतीच्या गाळ्यात दूधविक्री सुरू केली.

अप्पा औसेकर म्हणाले, की पंढरपुरी म्हशींचे व्यवस्थापन म्हशींच्या इतर जातींपेक्षा सोपे आहे. पंढरपुरी म्हशींची रोगप्रतिकार शक्ती चांगली आहे. त्यांचे संगोपन सुक्या तसेच दुय्यम प्रतीच्या चाऱ्यावरही शक्‍य आहे. त्यांच्या दुधाची गुणवत्ता चांगली आहे.