रंग अवधूत महाराज

अज्ञात 09/06/2017

_Rang_Avadhoot_Maharaj_1.jpgगुजरात राज्यात रंग अवधूत महाराज म्हणून एक संत होऊन गेले. ते मूळ महाराष्ट्रातील. रत्नागिरी जिल्ह्यात संगमेश्वर तालुक्यात देवळे नावाचे लहान गाव आहे. ते त्यांचे मूळ गाव. त्यांच्या घरात विठ्ठलभक्ती होती. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव पांडुरंग विठ्ठल वळामे. मातापिता देवळ्याहून गुजरातेत गोधरा येथे गेले आणि तेथे एका विठ्ठलमंदिरात पुजारी म्हणून राहू लागले. अवधूत महाराजांचा जन्म गोधरा या गावी झाला. बाळाचे नाव पांडुरंग असे ठेवले गेले.

पांडुरंग यांना एक लहान बंधूही होता. त्याचे नाव नारायण होते. त्यांचे पितृछत्र बालपणीच हरपले. माता रुक्मांबा दोन्ही मुलांच्या उपनयन संस्कारासाठी गोधऱ्याहून त्यांच्या मूळ देवळे गावी आल्या होत्या. सर्वजण उपनयनाचा कार्यक्रम आटोपून परत गोधरा येथे जात असताना श्रीक्षेत्र नरसोबाच्या वाडीस दत्तदर्शनासाठी गेले. त्या वेळी वासुदेवानंद सरस्वती यांचा वाडी येथे मुक्काम होता. तेव्हा स्वामींची व पांडुरंगाची दोन-चार मिनिटेच भेट झाली. स्वामी म्हणाले, “बाळ, तू कोणाचा?” पांडुरंग म्हणाला, ‘तुमचाच’. पुढे ‘तुमचा व आमचा’ हाच पांडुरंगासाठी महान मंत्र ठरला. स्वामींनी त्यांच्यावर पूर्ण कृपा केली व त्यांना पूर्ण वैराग्य प्राप्त झाले. त्यांचे शिक्षण एम.ए.पर्यंत झाले होते. त्यांचे प्रभुत्व मराठी, हिंदी, गुजराती व संस्कृत भाषांवर होते.

थोरल्या महाराजांनी त्यांना दत्त पुराणाची एकशेआठ पारायणे करण्याचा आदेश दिला. त्यासाठी त्यांना ‘नारेश्वर’ची भूमी सुचवण्यात आली. नारेश्वर गावाजवळ दहा गावांची स्मशानभूमी होती. तेथे नारेश्वर महादेवाचे मंदिर होते. ते गाव नर्मदेच्या काठावर असून तेथे पूर्वी श्री गणेशाने तपश्चर्या केली होती अशी श्रद्धा आहे. त्याच ठिकाणी पांडुरंगाने उग्र तपश्चर्या केली. नंतर त्याने श्री गुरूंच्या आदेशाप्रमाणे नर्मदा परिक्रमा केली. तपश्चर्येनंतर त्यांना दिव्य शक्ती प्राप्त झाली. सिद्धी त्यांच्या पायाशी लोळण घेत होत्या. भक्त त्यांच्याकडे येऊ लागले. त्यांनी लोकांच्या इच्छा पूर्ण करण्याचे व्रत घेतले.

साने गुरुजींच्या आईची स्मृतिदिन शताब्दी

अज्ञात 30/01/2017

साने गुरुजींच्या आई यशोदा सदाशिव साने यांचे स्मृतिदिन शताब्दी वर्ष २ नोव्हेंबर २०१६ या दिवशी सुरू झाले. साने गुरुजींनी त्यांच्या आईच्या स्मृती ‘श्यामची आई’मध्ये शब्दबद्ध केल्या आहेत. ‘श्यामची आई’मधील श्याम म्हणजे स्वत: सानेगुरुजी.

महाराष्ट्रातील विसाव्या शतकातील एका पिढीवर साने गुरुजींचा फार मोठा प्रभाव आहे. त्यांचे ‘श्यामची आई’, ‘सुंदर पत्रे’, ‘भारतीय संस्कृती’ यांसारखे ग्रंथ, ‘साधना’ मासिक आणि ‘राष्ट्रसेवा दल’ यांमधून महाराष्ट्रात एक पिढी घडवली गेली. स्वत: सानेगुरुजींना घडवण्याचे कार्य त्यांच्या आईने केले. त्याबद्दल ‘श्यामची आई’मध्ये सानेगुरुजी लिहितात :

‘आई देह देते व मनही देते, जन्मास घालणारी ती व ज्ञान देणारीही तीच. लहानपणी मुलावर जे परिणाम होतात, ते दृढतम असतात. लहानपणी मुलाचे मन रिकामे असते. भिकाऱ्याला, चार दिवसांच्या उपाश्याला, ज्याप्रमाणे मिळते तो बरावाईट घास घेण्याची धडपड करावीशी वाटते, त्याप्रमाणेच बालकाचे रिकामे मन जे जे आजुबाजूला असेल, त्याची निवडानिवड न करता अधाश्यासारखे भराभर त्याचा संग्रह करत असते...

‘माझ्यात जे काही चांगले आहे, ते माझ्या आईचे आहे. आई माझा गुरू, आई माझा कल्पतरू, तिने मला काय काय दिले! तिने मला काय दिले नाही? सारे काही दिले! प्रेमळपणे बघावयास, प्रेमळपणे बोलावयास तिनेच मला शिकवले. मनुष्यावरच नव्हे तर गाईगुरांवर, फुलपाखरांवर, झाडाझाडांवर प्रेम करण्यास शिकवले. अत्यंत कष्ट असतानाही तोंडातून ब्र न काढता शक्य तो आपले काम उत्कृष्टपणे करत राहणे, हे मला तिनेच शिकवले. कोंड्याचा मांडा करून कसा खावा व दारिद्र्यातही स्वत्व न गमावता कसे राहवे, हे तिनेच मला शिकवले. आईने जे शिकवले, त्याचा पराधीशही माझ्या जीवनात मला प्रकट करता आला नाही. अजून माझ्या मनोभूमीत बीज फुगत आहे. त्यातून भरदार, जोमदार अंकुर केव्हा बाहेर येईल तो येवो. माझ्या आईनेच माझ्या जीवनात अत्तर ओतले.’

साने गुरुजींची आई कोकणातील दापोलीमधील एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात एका ब्राह्मण कुटुंबात जन्मास येऊन विसाव्या शतकाचा पूर्वार्ध पाहिलेली मध्यमवर्गीय गृहिणी.

यशवंतराव चव्हाण यांच्या कार्यकर्तृत्वाचा परिचय

अज्ञात 23/01/2017

आधुनिक महाराष्ट्राचे शिल्पकार, थोर नेते श्री. यशवंतराव चव्हाण यांचा जन्म १२ मार्च १९१३ रोजी झाला. सातारा जिल्‍ह्यातील देवराष्ट्र हे एक हजार वस्तीचे खेडे त्‍यांचे जन्‍मस्‍थान. त्यांचे वडील यशवंतराव लहान बालपणी वारले. त्यांच्या आई विठाबाई, त्यांचे बंधू ज्ञानदेव यांनी कष्ट करून घर चालवले. यशवंतराव या पुत्राने खूप शिकावे ही त्या माऊलीची इच्छा. यशवंतरावांनी शालेय जीवनात वक्तृत्व स्पर्धेत पारितोषिके पटकावली. त्यांनी संगीत, भजन-कीर्तन यांचाही स्वाद घेतला; कऱ्हाड येथे तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी, लोकमान्‍य टिळक, ना. गोखले यांची भाषणे ऐकली. त्यांनी सालसेत असताना सत्याग्रहात भाग घेतला म्हणून त्यांना अठरा महिन्यांची शिक्षा झाली. ते येरवडा तुरुंगात असताना आचार्य भागवत, एस.एम. जोशी यांच्यासारखे नेते तेथे होते. तुरुंगामध्ये राजकीय, सामाजिक विषयांवर चर्चा होत. यशवंतरावांना त्या वयातच विचारवंत, साहित्यिक यांच्या ग्रंथांसंबंधी आकर्षण वाटू लागले. त्यांनी कोल्हापुरातील राजाराम महाविद्यालयामध्ये असताना त्यांचा व्यासंग वाढवला. ना.सी. फडके यांच्यासारखे नामवंत साहित्यिक प्राध्यापक होते. त्यांनी ते बी.ए., एल्.एल्. बी. या परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर १९४२ मध्ये स्वातंत्र्यलढ्यात भूमिगत होऊन कार्य केले. त्यांनी १९४७ नंतर मंत्री, मुख्यमंत्री आणि नंतर देशाचे संरक्षण, गृह, परराष्ट्र आणि वित्तमंत्री ही पदे समर्थपणे सांभाळली. त्यांनी केंद्र सरकारमध्ये पं. नेहरू यांच्या नेतृत्वाखाली कार्य केले. यशवंतराव चव्हाण यांनी २५ नोव्हेंबर १९८४ रोजी जगाचा निरोप घेतला.

यशवंतराव ब्राह्मण ब्राह्मणेतर चळवळींपासून अलिप्त राहिले. त्यांनी महाराष्ट्राच्या सर्वांगीण विकासाला प्राधान्य दिले.

‘यशवंतराव चव्हाण, जडणघडण’ या ग्रंथाचे संपादन अरुण साधू, मधु मंगेश कर्णिक आणि मी पु.द. कोडोलीकर यांनी केले आहे.

बहुगुणी सिनेमावाले नानासाहेब सरपोतदार


नरहर दामोदर ऊर्फ नानासाहेब सरपोतदार हे भारतीय चित्रपटसृष्टीचे आरंभकाळातील एक शिल्पकार होते. नानासाहेबांचा जन्म ११ फेब्रुवारी १८९६ मध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यातील नांदवली गावात एका सर्वसामान्य कुटुंबात झाला. त्यांच्या घरची परिस्थिती बेताची असल्यामुळे ते नोकरी करत शिक्षण घेण्यासाठी मुंबईला गेले, पण त्यांचे मन शिक्षणात रमले नाही. ते वाचनाची व अभिनयाची आवड असल्यामुळे ‘महाराष्ट्र नाटक मंडळी’त जाऊन राहिले. त्यावेळी त्यांचे वय तेरा वर्षांचे होते. त्यांनी तेथे ‘वत्सलाहरण’, ‘सैरंध्री’, ‘दामाजी’ या नाटकांमध्ये छोट्यामोठ्या भूमिका केल्या. ते आईच्या आग्रहाखातर इंदूरला एका नातेवाईकाकडे गेले. तेथेही अभ्यासात त्यांचे लक्ष लागेना. ते २१ ऑक्टोबर १९१९ रोजी, नव्यानेच स्थापन झालेल्या बाबुराव पेंटर यांच्या ‘महाराष्ट्र फिल्म कंपनी’त दाखल झाले. तेथे त्यांनी ‘सैरंध्री’ हा पहिला चित्रपट लिहिला. ‘सैरंध्री’ने चांगले यश संपादन केले. नानांनी ‘महाराष्ट्र फिल्म कंपनी’साठी ‘वत्सलाहरण’, ‘सिंहगड’, ‘कल्याण खजिना’, ‘सती सावित्री’, ‘दामाजी’, ‘शहाला शहा’ चित्रपट लिहिले, काहीत भूमिकाही केल्या. नाना स्त्री कलाकारांच्या भूमिका हुबेहूब वठवत. त्यांनी ‘महाराष्ट्र फिल्म कंपनी’मधील पाच वर्षांच्या वास्तव्यात दिग्दर्शनातील बारकावे शिकून घेतले. नानासाहेबांनी मुंबईला ‘डेक्कन पिक्चर्स’च्या ‘प्रभावती’ या मूकपटाचे दिग्दर्शन केले. दिग्दर्शक म्हणून नानांचा तो पहिला चित्रपट होता. छायालेखक पांडुरंग तेलगिरी यांनी ती संस्था स्थापन केली होती.

नलिनी तर्खड - मूकपटाच्या काळातील नायिका : यशापयशाची सापशिडी


नलिनी तर्खड मध्यप्रदेशातील माळवा पट्टयातून आल्या. त्या पदवीधर होत्या. खानदानी आकर्षक चेहरा ही त्यांची जमेची बाजू होती. त्यांचा आवाजही चांगला होता, परंतु त्यांनी गायनाची तालीम घेतलेली नव्हती. दिग्दर्शक मोहन भावनानी त्यांना मुंबईला सिनेमात काम करण्यासाठी १९३०च्या सुमारास घेऊन आले. त्यांनी त्यांच्या ‘वसंतसेना’ या मुकपटात नलिनीला दुसऱ्या नायिकेची भूमिका दिली. मुख्य ‘वसंतसेना’ इनाक्षी रामा रावने रंगवली होती.

जे.के. नंदा ‘वसंतसेना’मध्ये नलिनी बरोबर भूमिका करत होता. ते नलिनी यांच्या शालीन वागण्या-बोलण्यामुळे प्रभावित झाले. त्यांना लाहोरच्या ओरिएण्टल पिक्चर्स निर्मित ‘पवित्रगंगा’ चित्रपटाचे दिग्दर्शन करण्याची संधी मिळताच त्यांनी नलिनी तर्खड यांना त्यात नायिकेची भूमिका दिली.

बाबा डिके - पुरुषोत्तम इंदूरचे


बाबा या नावाने ओळखली जाणारी कोठलीही व्यक्ती ही सुमार असूच शकत नाही! बाबा सत्ता गाजवणारा, सगळ्यांशी प्रेमाचे संबंध ठेवूनही त्यांच्यावर धाक जमवणाराच असला पाहिजे. व्यक्तीचे कोठलेही प्रश्न सोडवणारी व्यक्ती ही बाबा असते. बाबा नावाच्या व्यक्तीबद्दल संबंधितांना प्रेम तर असतेच, पण त्यांचे काही चुकले तर त्याबद्दल शिक्षा मिळेल याची भीतीही असते. तशी एक व्यक्ती म्हणजे माझे जन्मदाता, माझे बाबा तर होतेच; पण मला वयाच्या विसाव्या वर्षी तसे दुसरे एक बाबा लाभले. ते म्हणजे बाबा डिके. मी ‘नाट्यभारती’त नाटकात कामे करू लागलो तेव्हा मी त्यांना बाबासाहेब असे म्हणत असे. त्यातील साहेब हा शब्द त्यांच्याबद्दल धाकाचा प्रतीक होता. पण साहेब केव्हा हटला आणि इतरांप्रमाणे, मीही त्यांना फक्त बाबा केव्हा म्हणू लागलो ते माझे मलाच कळले नाही. नुसते बाबा म्हणणे हे प्रेमाचे प्रतीक झाले. आणि बाबा डिके प्रेमळच होते.

वा.य. गाडगीळ यांनी एका लेखात लिहिले आहे, “महाराष्ट्र शासनातर्फे दरवर्षी होणाऱ्या नाट्यस्पर्धा म्हणजे जणू समुद्रमंथनच, त्या मंथनातून कितीतरी रत्ने बाहेर पडली आणि ती मराठी रंगभूमीला ललामभूत होऊन बसली. बाबा डिके हे सरकारी स्पर्धांमुळे मुंबईकर रसिकांना दिसलेले एक चमकदार रत्नच होय. इंदूरच्या ‘नाट्यभारती’ संस्थेचे नाटक ‘कारकून’ पाहून मुंबईकर चक्रावून गेले. ते नाटक वाटलेच नाही. एका दरिद्री कारकुनाची काळीज हेलावून टाकणारी कर्मकहाणीच ती. ‘कारकून’चा लेखक, दिग्दर्शक आणि नट इतक्या विविध आणि विकट जबाबदाऱ्या पेलणारा पुरुष हा साधा पुरुष असूच शकत नाही, तो असतो पुरुषोत्तम आणि ते पुरुषोत्तम म्हणजे इंदूरचे बाबा डिके.”

‘चालना’कार अरविंद राऊत : जन्मशताब्दी!

अज्ञात 11/11/2016

‘क्षात्रैक्य परिषदे’चे संस्थापक पं.वि. अरविंद हरि राऊत यांचे ७ जून २०१४ ते ७ जून २०१५ हे जन्मशताब्दी वर्ष होते. ‘वरोर’ हे त्यांचे आजोळ. त्यांचा जन्म ७ जून १९१५ रोजी ठाणे जिल्ह्यातील वरोर येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे गाव ‘नरपड’! ती त्यांची कर्मभूमी होती. अरविंद यांनी शालेय शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर शिक्षकी पेशा स्वीकारला. त्यांना सामाजिक कार्याची आवड होती. त्यांनी वयाच्या चौदाव्या वर्षापासून सामाजिक कार्यात सहभाग घ्यायला सुरुवात केली. त्यांनी ‘प्रभात फेरी संघ मित्र’’ या मंडळाची स्थापना १९२८ साली केली. त्या द्वारा ब्रि‘टिश राजवटीविरुद्ध जनजागृती करण्यासाठी चळवळीत सहभाग घेतला. त्यांनी बुलेटिन प्रसारित करण्याचे व लोकांपर्यंत पोचवण्याचे काम केले. ‘त्यांनी ‘सोमवंशीय पाठारे क्षत्रिय समाज’’ या सामाजिक संस्थेच्या कार्याला कृतीची प्रेरणा दिली. त्यांनी सहकार्यां बरोबर जनसंपर्क दौरे काढणे, सभा-संमेलने भरवणे, संघाची ध्येयधोरणे जनसामान्यांना पटवून देणे; त्याचबरोबर, लोकमताला वळण लावणे अशी कामे केली. त्यांनी संस्थेच्या माध्यमातून ठाणे जिल्ह्यात विखुरलेल्या समाजबांधवांना संघटित करण्याचे काम केले; पालघर येथे ‘सोनोपंत दांडेकर महाविद्यालय’ उभे करण्यासाठी पुढाकार घेतला.

अरविंदभार्इंचे सर्वोत्तम महत्त्वपूर्ण कार्य म्हणजे पाच पोटजातींचे एकीकरण. त्यांनी १९४९ साली ‘क्षात्रैक्य परिषद’ स्थापून नवविचाराची मुहूर्तमेढ रोवली. ‘क्षात्रैक्य परिषद’ अमृत महोत्सवी वर्षाच्या वाटेवर आहे. त्यांनी ‘सोमवंशी क्षत्रिय समाजा’तील चौकळशी-पाचकळशी या दोन पोटजातींचे एकीकरण व्हावे व ठाणे, रायगड, मुंबईतील समाजबांधव संघटित व्हावे यासाठी विशेष परिश्रम घेतले. परिषदेचे मु‘ख्य कार्यालय मुंबईत दादर येथे ठेवले. समाज एकच असूनही रोटीबेटीचे व्यवहार होत नव्हते, अरविंदभार्इंनी ते सुरू केले. त्यांनी समाजातील जाचक रुढी, परंपरा, कर्मठ धर्मांधता, बुवाबाजी, हुंडाबाजी, लग्नसमारंभाच्या दिवशी पैशांची अनावश्यक उधळण, मृत्युसमयी अनावश्यक विधी, विधवा स्त्रियांवर होणारे अन्याय ह्या गोष्टींना विरोध दर्शवला.

वावीचे वारकरी संत – रामगिरी महाराज


भक्तिमार्गाचा अधिकार त्रैवर्णीकांना वारकरी संप्रदायाने दिला. सिन्नर तालुक्यात हरिनाम सप्ताह गावागावांत होत असतो. गुरुवर्य मामासाहेब दांडेकर, भारदेबुवा यांच्यासारखे श्रेष्ठ प्रवचनकार, कीर्तनकार तेथे पोचत असत. सिन्नर तालुक्यातून वारक-यांच्या दिंड्या पंढरपूरला जातात.

महाराष्ट्रभर संत विचारांचा प्रचार आणि प्रसार करणारे वावीचे रामगिरी महाराज म्हणजे जणू संतच. श्री. रामगिरी महाराज वावीकर यांचा जन्म १९२० साली धानोरी (ता. गंगापूर, जि. औरंगाबाद) येथे झाला. त्यांचे पिताश्री भाऊगिरी नारायणगिरी गोसावी व मातोश्री सरूबाई. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण धानोरी गावी होत असतानाच ते तिसऱ्या इयत्तेत, मुळातच अध्यात्माच्या ओढीमुळे गंगागिरी महाराज (सरला बेट, ता. वैजापूर) या ठिकाणी घरामध्ये कोणालाही न सांगता निघून गेले. तेथे त्यांना श्री. कोंडाजीकाकाक ऊर्फ सोनेश्वर गिरीजी महाराज यांचा अनुग्रह लाभला.

तेथे त्यांनी ज्ञानेश्वरी, गाथा, श्रीमद्भगवतगीता या ग्रंथांचे; मृदुंगवादन, शास्त्रीय गायन या कलांचे व कीर्तन आणि प्रवचन या कौशल्याचे अध्ययन केले. त्यामुळे काका त्यांना त्यांच्यासोबत कीर्तनाच्या कार्यक्रमाला घेऊन जात. प्रवासाच्या दरम्यान, कोंडाजी काकांनी रामगिरी महाराज यांची वावी संस्थानासाठी नियुक्ती केली.

त्यांनी १९६७ साली बहादपुरा या गावी पहिला नारळी सप्ताह आयोजित केला आणि शेवटचा  रौप्यमहोत्सवी सप्ताह वावी या कार्यभूमीत केला. त्यांनी श्रद्धेने, निष्ठेने व भक्तिभावाने वारकरी संप्रदायाचा अभ्यास केला. त्यांनी अनुभवसिद्ध ज्ञानाचा वापर जनजागृतीसाठी केला. त्यांनी आध्यात्मिकतेला सामाजिक परिमाण दिले. अनेकांचे संसार सुखी व्हावे, माणसाची व्यसनाधिनता जावी, समाजातील वाईट सवयी जाऊन समाज स्थिर व्हावा. संस्कृती सुधारावी यांसाठी पोटतिडकीने प्रयत्न केले. त्यांनी समाजाला समजेल अशा बोलीभाषेत उपदेश केला.

त्यांनी साठ वर्षे सतत वारकरी संप्रदायाची भगवी पताका खांद्यावर घेऊन महाराष्ट्रभर संत वाङमयाचा प्रचार, प्रसार व समाजप्रबोधन हे कार्य केले.

सुमंतभाई गुजराथी - इतिहास संवर्धनाचे शिलेदार


सुमंतभाई गुजराथी म्हणजे सिन्नर तालुक्यातील गेल्या पाच दशकांतील सांस्कृतिक व ऐतिहासिक घटनांचे साक्षीदार. नव्वदाव्या वर्षांतही ताजेतवाने. तो माणूस म्हणजे ऊर्जास्रोत होता. त्यांनी नोकरी म्हणाल तर एस टी महामंडळात कारकुनाची केली. पण एरवी, ते सतत काही करत असायचे. त्यांचे संपर्काचे साधन होते पोस्ट कार्ड. पोस्ट कार्डच्या बळावर सुमंतभार्इंनी अनेक गोष्टींचा पाठपुरावा केला.

शाहिरी परंपरेतील वरदी परशराम हे शाहीर सिन्नर तालुक्यातील वावी गावचे. सुमंतभार्इंनी परशरामांचे मोठेपण त्यांच्या भाऊबंदाना समजावून सांगितले. मग सुरू झाला परशरामाच्या लावण्यांचा शोध. त्यांच्या लावण्या सिन्नर तालुक्यातील अनेक शाहीर म्हणत असत. यात्रांच्या निमित्ताने कलगी तुरा होत असे. कलगी आणि तुरा हे शाहिरांचे संघ किंवा गट; त्यांच्यातील सामना दिवस दिवस रंगे. भाऊ त्यांना भेटत. प्रोत्साहन देत आणि सांगत, “अरे, हे आपल्या शाहिरांचे महत्वाचे साहित्य आहे. ते मौखिक परंपरेतच राहिले तर टिकणार नाही. त्याचे जतन, संवर्धन आणि संशोधन होऊ द्या”.

महाराष्ट्रातील अनेक गावांत शाहिरी वाङ्मय मुखोद्गत असणारे शाहीर आहेत. काहींनी ते वहीतही लिहून ठेवले आहे. कवित्व शक्तीचा प्रत्यय देणारे, काव्यनिर्मितीचे अनेक बंध मांडणारी शाहिरी कविता मौखिक परंपरेने टिकून आहे, पण अप्रकाशित आहे. भाऊंनी शाहिरांच्या कविता जतन करण्यासाठी वणवण केली. ते डॉ. गंगाधर मोरजे यांना अहमदनगरला जाऊन भेटले. त्यांच्याकडून शाहीर परशरामाच्या कवितांचे संशोधन, संपादन, संकलन झाले. मराठी वाङ्मयाच्या इतिहासात शाहिरांना सन्मान मिळाला. शाहीर परशरामाचे स्मारक उभे राहिले. ते सारे घडले सुमंतभाई गुजराथी या माणसामुळे. तो माणूस पदरमोड करून हे संस्कृतिसंचित टिकावे यासाठी प्रयत्न करत राहिला.

श्री गोरक्षनाथ - नाथतत्‍वाचे प्रचारक


श्रीगोरक्षनाथांचा आविर्भाव विक्रम संवत् दहाव्या शतकात भारतात झाला. श्रीशंकराचार्यांच्या नंतर तेवढे प्रभावशाली व महिमान्वित महापुरुष भारतवर्षात कोणी अवतरलेले नाहीत! त्यांचे अनुयायी भारताच्या कानाकोपऱ्यात आढळतात. भक्तिमार्ग प्रचलित होण्याच्या अगोदर सर्वांत शक्तिशाली धार्मिक मार्ग म्हणजे गोरक्षनाथांचा योगमार्ग होय.

गोरक्षनाथ हे त्या काळचे सर्वांत श्रेष्ठ धार्मिक पुढारी होते. त्यांच्या जन्मस्थानासंबंधी एकमत नाही. त्यांचा जन्म गोदावरी तीरावर चंद्रगिरी नावाच्या गावी झाला होता असे ‘योगिसंप्रदायाविष्कृति’ या ग्रंथामध्ये म्हटले आहे. ग्रियर्सनने त्यांना काठियावाडमधील गोरखमठीचे निवासी म्हणून म्हटले आहे. त्यांचा जन्म बंगालमध्ये, पंजाबमध्ये झाला होता असा कित्येकांचा समज आहे. पंजाबमधील गोरख टेकडीवरून ब्रिग्ससाहेबांनी त्यांचा जन्म पंजाबमध्ये झाला असा तर्क लढवला आहे. मोहनसिंग यांच्या मतेही, त्यांचा जन्म पेशावरजवळ झाला असावा. गोरक्षनाथांचा जन्म ब्राह्मणकुळात झाला असावा व त्यांच्या आयुष्याचा बहुतेक भाग ब्राह्मण वातावरणात व्यतीत झाला असावा.

गोरक्षनाथांच्या नावावर पुष्कळ ग्रंथ उपलब्ध आहेत, परंतु गोरक्षनाथांनी स्वत: कोणते ग्रंथ लिहिले व क्षेपक ग्रंथ कोणते आहेत हा प्रश्न वादग्रस्त आहे. कित्येक विद्वानांनी त्या पुस्तकांच्या आधारे गोरक्षनाथांचे जन्मस्थान, त्यांचा कालनिर्णय, त्यांच्या विषयीच्या प्रचलित कथा यांवर प्रकाश पाडण्याचा प्रयत्न केला आहे. कबीरदास, गुरु नानक यांच्या बरोबर त्यांचा वार्तालाप झाला होता व ते चौदाव्या शतकात होऊन गेले असे अनुमान ग्रियर्सन यांनी बांधले आहे. फार काय, सतराव्या शतकात त्यांचा बनारसीदास जैन यांच्याशी शास्त्रार्थ झाला होता असाही एक स्वर आहे. डॉ. पीतांबरदत्त बडथ्वाल यांनी त्यांना अकराव्या शतकामधील प्रसिद्ध योगी मानले आहे व त्यांनी त्यांच्या मताच्या समर्थनार्थ गोरक्षनाथांच्या ग्रंथाचा उल्लेख केला आहे. कै. ह.भ.प. ल.रा. पांगारकर असे मानतात, की गोरक्षनाथ हे बाराव्या शतकात हयात होते.