आकाशवेडे हेमंत मोने


आपण जेथे राहतो तेथे किंवा त्याच्या आजूबाजूला छंदाने वेडावलेल्या व्यक्ती असतात पण ते आपल्याला माहीत नसते. आता, माझेच बघा ना! मी ‘मोहन रिजेन्सी (कल्याण)’ येथे गेली नऊ वर्ष राहतो. पण इतक्या काळानंतर, मी जेथे राहतो तेथून चार- पाच सोसायट्या सोडल्यानंतर ‘गोकुळ विहार’मध्ये एक आकाशवेडे राहतात असे मला अलिकडे समजले आणि अचंबाच वाटला! त्यांचे नाव आहे हेमंत वासुदेव मोने. ते व्यवसायाने शिक्षक. ते कल्याणच्या ‘अभिनव विद्यामंदिर’मध्ये नोकरी करत. त्यांचा शिकवण्याचा विषय विज्ञान आणि गणित. त्यांचा मुख्य छंद आकाशदर्शन. मोनेसरांना आकाशाविषयी आकर्षण ग्रॅज्युएट होईपर्यंत फारसे नव्हते आणि तत्संबधी जास्त माहितीही नव्हती. परंतु एकदा, सरांना पंडित महादेवशास्त्री जोशी लिखित ‘नक्षत्र लोक’ हे पुस्तक वाचण्यास मिळाले. महादेवशास्त्री यांनी त्या पुस्तकात आकाशासंबंधी माहिती, आकाशातील गूढ गोष्टी - त्या कधी दिसतात - त्या कशा पाहायच्या अशी माहिती आकर्षक रीतीने मांडली होती. मोनेसर त्या पुस्तकाने भारावून गेले. त्यांना वाटू लागले, की आकाशात इतक्या छान छान गोष्टी दडल्या आहेत आणि आपल्यासारख्या विज्ञान विषयाच्या शिक्षकाला त्याचा गंधही नसावा! मोनेसरांना आकाशातील गोष्टी पाहण्याचा मोह आवरेनासा झाला. मोनेसर आकाशदर्शनासाठी प्रयत्न करू लागले आणि त्यांना एकामागोमाग एक आकाशदर्शनाच्या चाव्या मिळत गेल्या. त्या गूढ - चंदेरी दुनियेचा एकेक दरवाजा त्यांच्यासाठी उघडत गेला. या व्यक्तीला आकाशदर्शनाचे इतके वेड लागले, की शाळेतील आठ तास वगळले तर त्यांचा इतर वेळ फक्त आकाशदर्शनाची माहिती मिळवणे, ती इतरांना पुरवणे, इतरांमध्ये आकाशदर्शनाची गोडी निर्माण करणे यासाठी खर्च होऊ लागला.

खगोलशास्त्रज्ञ डॉ. पुष्पा खरे


पुष्पा खरे यांचा जन्म 16 जानेवारी 1950 या दिवशी झाला. पुष्पा खरे शालेय वयापासून अभ्यासू आणि बुद्धिमत्तेची चमक दर्शवणा-या विद्यार्थिनी होत्या. त्यांना शिक्षणासाठी नॅशनल मेरिट स्कॉलरशिप मिळाली. त्यांना एम.एस्सी. परीक्षेत सुवर्णपदक मिळाले. त्यांनी पीएच.डी. संशोधन करावे यासाठी आणि तीच करिअर पुढे निवडावी म्हणून स्पर्धा परीक्षा दिल्या. मुंबईच्या भाभा अॅटोमिक रिसर्च सेंटर (बी.ए.आर.सी.), टाटा इन्स्टिट्युट ऑफ फंडामेंटल (टी.आय.एफ.आर.) आणि कानपूर येथील आय.आय.टी. या, देशातील तिन्ही सर्वोत्कृष्ट म्हटल्या जाणाऱ्या संस्थांत त्यांना प्रवेश मिळाला. पुष्पा खरे कानपूरला गेल्या आणि काही दिवसांनी, मुंबईला राहण्याची नीट सोय झाल्यावर टी.आय. एफ.आर.मध्ये रुजू झाल्या.

त्या अवकाशविज्ञान विषयातील तज्ज्ञ मानल्या जातात, त्या विषयाकडे मात्र त्या अपघाताने वळल्या. तो विषय त्यावेळी गणितावर आधारित आणि फारसा लोकप्रिय नव्हता. त्यांना त्या विषयाची जाण ‘टी.आय.एफ.आर.’मध्ये आली. त्यांनी पीएच.डी. सात वर्षांच्या अवधीत चिकाटीने पूर्ण केली. त्या असे म्हणतात, की त्या कालावधीत शिक्षण घेताना, फिजिक्स हा विषय निवडताना, संशोधन करताना आणि त्यासाठी प्रयोग करणे-परिषदांना हजर राहणे आणि इतर संबंधित उपक्रमात कुठेही स्त्री म्हणून त्यांना त्रास सहन करावा लागला नाही वा त्यांची अडवणूक केली गेली नाही.

सतीश पाटील यांचे खगोलशास्त्र संग्रहालय


सतीश पाटील सतीश पाटील यांचा जन्म नाशिकचा, पण त्यांचे पालनपोषण जळगाव येथे झाले. आईवडील शिक्षक. त्यामुळे घरात शिस्तीचे वातावरण. अभ्यासाला आणि इतर कलागुणांना पोषक असे. त्यांच्याजवळ छोटी दुर्बीण होती. आठवीत असताना, ती दुर्बीण खेळता खेळता फुटली. फुटलेली दुर्बीण दुरूस्त करता करता त्यांनी मोठी दुर्बीण तयार केली! त्यांच्या त्या खटाटोपाला घरातून प्रोत्साहनच मिळाले. कारण छोट्या सतीशचे अभ्‍यासातही तितकेच लक्ष होते. सतीश त्या दुर्बिणीतून सुरुवातीला पक्षी पाहायचे. एकदा, त्यांनी दुर्बीण चंद्रावर रोखली. चंद्रावरील खड्डे, विवरे त्यांना दिसली. चंद्राच्या त्या निरीक्षणानंतर त्यांच्यामध्ये ग्रह-तारे पाहण्याची आवड निर्माण झाली. त्यांनी खगोलशास्त्राचा अभ्यास केला. त्यांनी वेगवेगळ्या दुर्बिणी जमा केल्या. त्यांचा तो छंद केवळ दुर्बीणीपुरता मर्यादित राहिला नाही. ते विशेषत: ग्रामीण भागातील मुलांमध्ये खगोलशास्त्राची आवड निर्माण व्हावी, त्यांना तंत्रज्ञानाबद्दल समज असावी, याकरता प्रयत्न करू लागले. सतीश पाटील सध्या शिरसोली येथील ‘बारी समाज माध्यमिक विद्यालया’त इंग्रजी, भूगोल विषय शिकवतात.

पाटील म्हणतात, “शालेय अभ्यासक्रमात खगोलशास्त्राचा समावेश नाही. पुण्यात इंटर ‘युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर अॅस्ट्रोनॉमी अँड अॅस्ट्रोफिजिक्स (आयुका)’ ही खगोलशास्त्राविषयी शिक्षण देणारी स्वायत्त संस्था आहे. इतर कोठे त्या विषयाबाबत शिक्षण दिले जात नाही. तो विषय भारतातील विद्यापीठातदेखील मोजक्या ठिकाणी शिकवला जातो. भारत प्राचीन काळात त्या विषयातील संशोधन-अभ्यासात आघाडीवर होता. आता मात्र नाही. शिवाय, खगोलशास्त्र अंधश्रद्धेशी जोडले जाते! (उदाहरणार्थ, ग्रहताऱ्यांचा मानवी आयुष्यावरील प्रभाव) ही वेगळीच व्यथा.”

ओरायन – टिळकांचा कुतूहलजनक ग्रंथ


लोकमान्‍य टिळकप्लेगचे कारण घेऊन पुण्याच्या कमिशनरांनी काही पाचपोच न ठेवता लोकांच्या घरात शिरून लोकांचा छळ आरंभला होता तेव्हा "सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे काय?" हा अग्रलेख ‘केसरी’त लिहिणारे लोकमान्य.

माँटेग्यू चेम्सफोर्ड सुधारणा निराशाजनक असल्यामुळे, ‘उजाडलं, पण सूर्य कुठे आहे’ हा ‘केसरी’त अग्रलेख लिहिणारे लोकमान्य.

मंडालेच्या तुरुंगात ‘गीतारहस्य’सारखा ग्रंथ लिहिणारे लोकमान्य…

पण लोकमान्य टिळक हे गृहस्थ मुळात मोठे अभ्यासू होते. गणित आणि खगोल-विज्ञान हे त्यांचे प्रिय विषय. अभ्यासात मग्न होऊन संशोधन करावे आणि शास्त्रज्ञ बनावे अशी त्यांची इच्छा होती. ते संस्कृत भाषेतसुद्धा पारंगत होते. त्यांचे भक्त बंगाल प्रांतात तर होतेच; पण लखनौ, लाहोर येथेही होते. बॅ. जिना यांच्याशी त्यांचे सख्य होते. त्यांनी जोतिबा फुले यांच्याशी (चिपळूणकरांप्रमाणे) वितंडवाद घातला नाही. ते जगले असते तर त्यांनी आंबेडकरांशीही जमवून घेतले असते.

त्यांनी लिहिलेल्या इंग्रजी ग्रंथांपैकी The Orion आणि The Arctic Home in the Vedas हे ग्रंथ प्रसिद्ध आहेत. त्यांपैकी दुसरा ग्रंथ बराच परिचित आहे व त्याच्या शीर्षकावरून, तो न वाचताही त्याचा आशय काय असावा याची कल्पना येते. पण Orion ची कल्पना येत नाही. मात्र, ‘गुगल’मध्ये शोधल्यास The Orion या ग्रंथाच्या मूळ प्रतीची फोटोकॉपी मिळते!

आकाशगंगा


पौराणिक कल्पनेनुसार आकाशगंगा म्हणजे एकचक्र रथात बसून ज्या मार्गाने जातो तो मार्ग होय. दुस-या ग्रंथात म्हटले आहे, की वामनावतारात विष्णू तिथे पाऊल टाकत असताना ते एका अंड्याला लागून अंडे फुटले. त्यातून निघालेला प्रवाह म्हणजे आकाशगंगा. बहुतेकांना स्वर्गारोहण करण्याची शिडी म्हणजे आकाशगंगा होय असे वाटते. स्वर्गातील अमरावतीला आकाशगंगेने वेढले असल्याचा उल्लेख भागवतात आहे.

आकाशगंगेचा पट्टा उत्तर धु्वाच्या तीस अंश जवळून जातो. याची जास्तीत जास्त रुंदी अंदाजे पंचेचाळीस अंश तर कमीत कमी पाच अंश आहे. आकाशगंगा धनू व वृषभ ह्या समुहात क्रांतिवृत्ताला (सूर्याच्या वार्षिक भासमान गतीच्या मार्गाला) साठ अंश छेदते. खगोलीय विषुववृत्ताला गरूड व शुंगाध या समूहात सुमारे बासष्ट अंशांत छेदते. आकाशगंगेच्या दक्षिण भागात जास्त तारे आहेत.

 

पृथ्वीसह अनेक ग्रह-उपग्रह, बहुग्रह आणि मंगळ व गुरू ह्यांच्यामधील असंख्य लहानमोठे खडक ह्यांनी सूर्यकुल बनले आहे. सूर्यासारख्या असंख्य ता-यांचा समूह म्हणजे आकाशगंगा होय. आकाशगंगेप्रमाणे अनेक समूह आकाशात आहेत, त्यांना दीर्घिका म्हणतात.
 

आकाशगंगेत सुमारे शंभर अब्ज तारे असावेत असा अंदाज व्यक्त केला जातो. या तार्‍यांखेरीज अभ्रिका, रूपविकारी तारे, तारकायुग्मे, तारकागुच्छ वगैरे निरनिराळे घटक आहेत. आकाशगंगेच्या पट्ट्यात त्या सर्वांची फार दाटी झाल्यामुळे व त्यांच्या प्रकाशामुळे आकाशात एक दुधाळ पट्टा दिसतो.

 

आकाशगंगेच्या बाहेरून तिच्या पातळीतील एखाद्या बिंदूकडे पाहिल्यास ती मध्यभागी जाड व कडेला चपटी अशी सर्वसाधारणपणे बहिर्गोल भिंगाकार दिसेल. यातील सर्वांत तेजस्वी भागात अतिउष्ण व अतितेजस्वी तारे आहेत. या भागात साधारणपणे मध्यापासून निम्म्यापेक्षा जास्त अंतरावर सूर्यकुल आहे. आकाशगंगेचा व्यास सुमारे तीस हजार पार्सिक इतका प्रचंड असून मध्यभागी ती सुमारे पाच हजार पार्सिक जाड आहे. सूर्यमध्यापासून सुमारे आठ हजार तीनशे पार्सिक दूर असून तिथे जाडी सुमारे एक हजार पार्सिक आहे.