आरोग्यपूर्ण समाजासाठी – समवेदना रोहिणी आठवले 03/02/2017

दुसऱ्याची वेदना स्वत:ची समजून ती दूर करण्यासाठी एकत्रितपणे केलेले प्रयत्न म्हणजे ‘समवेदना’! आवश्यक वैद्यकीय सेवा वंचितांपर्यंत सहानुभूतीपूर्वक पोचवणे हे ‘समवेदने’चे ध्येय. प्रसिद्ध न्यूरोसर्जन डॉ. चारूदत्त आपटे व त्यांचे सहकारी यांनी १ एप्रिल २००३ रोजी पुणे येथे ‘समवेदने’ची सुरूवात केली. न्युरोसायन्सेस ट्रस्ट व रिसर्च सोसायटीतर्फे ‘समवेदना’ उपक्रम चालतो. ‘समवेदना’चे कार्य उपचार, प्रतिबंध व जनजागृती या, आरोग्यक्षेत्रातील तीन स्तंभांवर आधारित आहे.

‘समवेदना’ गरीब व गरजू रुग्णांना सह्याद्री हॉस्पिटलच्या शाखांमध्ये वैद्यकीय उपचारांसाठी आर्थिक मदत करते. हॉस्पिटलच्या डॉक्टरांची सेवा ‘समवेदने’मार्फत येणाऱ्या रुग्णांना विनामूल्य मिळते. शिवाय, त्यांना हॉस्पिटलकडून बिलांत मोठ्या प्रमाणावर सवलत मिळते. अधिक म्हणजे रुग्णांना व त्यांच्या नातेवाईकांना विनामूल्य मानसिक आधार दिला जातो. ‘समवेदना’ गुंतागुंतीच्या शस्त्रकिया व उपचार यांसाठी आर्थिक मदत देऊन असहाय्य व आर्थिक दृष्ट्या कमकुवत रुग्णांना मृत्यू वा गंभीर आजार यांतून वाचवण्याचे महत्त्वाचे काम करते. संस्थेतर्फे रुग्णांना आर्थिक मदत देण्यापूर्वी त्यांच्या घरच्या परिस्थितीची; तसेच, वैद्यकीय बाबींची शहानिशा केली जाते. संस्थेच्या वतीने एक हजार एकशेबावीस गरजू रुग्णांना आठ कोटी रुपये मदत दिली गेली आहे. म्हणजे त्या रुग्णांचे पुनर्वसनच झाले आहे, असे म्हणण्यास हरकत नाही.

निम्न आर्थिक स्तरामधील स्त्रिया त्यांच्या आजारांकडे, स्वास्थ्याकडे सहसा दुर्लक्ष करतात. त्यांना औषधांचा, डॉक्टरांचा खर्च परवडत नाही व आजारपणासाठी सुट्टी घेतल्यास रोजगार बुडतो. यामुळे त्यांचा कल दुखणे अंगावर काढण्याकडे असतो. म्हणूनच ‘समवेदना’ गेल्या सात वर्षांपासून निम्न आर्थिक स्तरातील चाळीस ते साठ वयोगटातील स्त्रियांसाठी ‘कर्करोग पूर्वनिदान तपासणी उपक्रम’ राबवत आहे. पुणे व कराड येथे विनामूल्य तपासणीचा लाभ जवळपास दहा हजारांहून अधिक स्त्रियांनी घेतला आहे.

मानसिक आजार - माणुसकीची गरज


प्रकृतीमध्ये काही कारणाने विकृती निर्माण होणे ही नैसर्गिक घटना होय. विकृती म्हणजे आजार. माणसाच्या बाबतीत आजार दोन पातळ्यांवर उद्भवतात. एक म्हणजे शारीरिक आजार आणि दुसरा प्रकार म्हणजे मानसिक आजार. शारीरिक आजारांची कारणे विज्ञानामुळे मानवाला चांगली परिचित झाली आहेत. त्यामुळे रूग्णाबद्दल सहानुभूती वाटणे, त्याला समजून घेणे, दिलासा देणे, सेवाशुश्रूषा करणे आणि सर्व प्रकारची मदत करणे या गोष्टी माणसांकडून घडतात. शरीर-आजारी रूग्णाबद्दल माणसांना वाटणारी सहानुभूती आणि आत्मीयता यांमुळे माणसे त्या रूग्णासाठी काहीतरी करण्यास प्रवृत्त होतात. समाजाकडून आणि शासनाकडूनही शारीरिक-व्याधीग्रस्त व अपंग व्यक्तींसाठी निरनिराळ्या संधी, आर्थिक सहकार्य उपलब्ध असतात. त्यातून माणुसकीचे दर्शन घडते.

दुर्दैवाने, त्याच्या नेमकी उलट प्रतिक्रिया असते ती मानसिक रूग्णांबद्दल. मानसिक आजार हा इतर कोणत्याही शारीरिक आजाराप्रमाणे शरीरातील घटकपेशी किंवा घटकद्रव्ये यांच्या ढळलेल्या तोलाचा म्हणजेच असंतुलनाचा (imbalance) परिणाम असतो. मानवी मेंदूमध्ये काही रसायने असतात. ती रसायने त्यांच्या आवश्यक प्रमाणापेक्षा कमी किंवा जास्त झाली, म्हणजेच असमतोल झाली, की त्याचा दृश्य परिणाम म्हणजे मानसिक विकार! शरीराने त्या त्या रसायनाला नेमून दिलेले काम व्यवस्थित होत नाही. त्यामुळे विस्कळीतपणा येतो. परंतु दुर्दैव असे, की कुटुंबातून किंवा समाजातूनही त्याला सहकार्याचा हात तर मिळत नाहीच; उलट, उपेक्षा आणि तिरस्कारच त्याच्या वाट्याला येतात. त्यामुळे त्याचा एकलकोंडेपणा पोसला जातो आणि मूळचा आजार बळावतो.

स्वास्थ्यासाठी नाशिककरांची पंढरपूर सायकलवारी


‘नाशिक सायक्लिस्ट’ ही हौशीने सायकल चालवणाऱ्या मंडळींची ऑर्गनायझेशन गेल्या तीन-चार वर्षांत नाशिकमध्ये सक्रिय झाली आहे. नाशिक शहरात सायक्लिस्ट मंडळींची संख्या वाढत आहे. त्यातच महेंद्र व हितेंद्र महाजन या डॉक्टर बंधूंनी ‘रॅम रेस अॅक्रॉस अमेरिका’ ही चार हजार आठशे किलोमीटरची स्पर्धा जिंकली आणि नाशिकचे नाव सायक्लिस्टांचे गाव म्हणून भारतभर झाले. पुणे शहराची ओळख सायकल चालवणारे शहर अशी एके काळी होती. स्वयंचलित टू व्हिलर आल्यावर त्यांनी प्रथम पुणे ताब्यात घेतले. आता, नाशिकसह सर्व जिल्ह्यांच्या शहरी स्कुटी, मोटार सायकली यांचेच राज्य दिसते. त्यामुळे सायकलला छांदिष्टांचे, व्यायामप्रेमींचे व पर्यावरणवाद्यांचे वाहन म्हणून प्रतिष्ठा मिळत आहे. नाशिकमध्ये सकाळ, सायंकाळ सायकल चालवणा-यांची संख्या लक्षणीय रीत्या वाढलेली दिसते. त्याचा परिणाम म्हणून यंदाच्या नाशिक-पंढरपूर सायकलवारीला मोठा प्रतिसाद मिळाला. त्या वारीत मुंबई, पुणे, औरंगाबाद, नांदेड, धुळे येथून साडेतीनशे सायक्लिस्ट सहभागी झाले होते!

नाशिक-पंढरपूर सायकलवारीची कल्पना नाशिकचे माजी पोलिस उपायुक्त हरीष बैजल यांची. ते नाशिकला सात वर्षें होते. आता ते मुंबईमध्ये पोलिस उपायुक्त (औषध प्रशासन) या हुद्यावर आहेत. परंतु त्यांनी नाशिकमध्ये ‘नाशिक सायक्लिस्ट्स फाउंडेशन’ या नावाची संस्था निर्माण केली आहे. तिची वेबसाईट व तिचे स्वत:चे अॅप आहे.

बैजल यांची आई स्व. लज्जावती बैजल धार्मिक/श्रद्धावान असल्याने, आईची स्मृती म्हणून ते पहिल्यांदा आठ मित्रांना घेऊन आषाढवारीच्या काळात नाशिकहून सायकलवरून पंढरपूरला गेले. त्यावेळी त्यांच्या बरोबर नरेंद्रभाई कन्सारा, गजानन गायधनी, श्रीकांत शिंदे, शैलेश राजहंस, अजय मिश्रा, दिलीप धोंडगे, स्व. हर्षद पूर्णपात्रे ही मंडळी होती. पुढे, दरवर्षी तो पायंडा पडला व सायकलवारी सुरू झाली.

नवदृष्टीचे आदिवासी पाड्यांवरील पोषण


‘नवदृष्टी’ ही ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासींच्या आहार, आरोग्य व आर्थिक समस्यांवर प्रत्यक्ष पाड्यावर जाऊन काम करणारी सामाजिक संस्था आहे. संस्था १९९५ पासून या जिल्ह्यातील जव्हार, मोखाडा व विक्रमगड भागातील एकशेदहा दुर्गम ठिकाणी कार्यरत आहे.

ठाणे जिल्ह्यातील अती दुर्गम आदिवासी पाड्यांमध्ये (वावर, वांगणी, रुइघर, बांगदरी) १९९४ च्या सुरुवातीला दोन आठवड्यांच्या कालावधीत शेकडो बालकांचे कुपोषणामुळे मृत्यू झाले आणि जव्हार आणि मोखाडा हे दोन तालुके जगाच्या नकाशावर आले. आफ्रिकेतील इथोपिया, युगांडातील कुपोषित मुलांशी तुलना होण्याइतकी त्यांची अवस्था दयनीय झाली होती. त्या अती दूर्गम पाड्यांमध्ये जेव्हा मृत्यूचा संहार चालू होता तेव्हा मुंबईमधील ‘निर्मला निकेतन’ या सामाजिक संस्थेच्या महाविद्यालयातील दहा विद्यार्थ्यांनी तेथे दोन महिने मुक्काम केला. त्यांनी आदिवासींना मदत करून त्‍यांना त्या प्रतिकूल परिस्थितीत पुनश्च जगण्याचे बळ दिले. मुंबईपासून एकशेचाळीस किलोमीटर अंतरावरील त्या गरीब, असहाय्य आदिवासी पाड्यांमध्ये रोगांचे थैमान चालू होते. लोकांना खाण्यास अन्न आणि घालण्यास कपडे नव्हते, अशा परिस्थितीत त्यांच्यासाठी काहीतरी करायला हवे या उद्देशातून ते दहा पदव्युत्तर विद्यार्थी पुढे आले होते. त्यांनी गरिबीमुळे गांजलेल्या, पिडलेल्या आदिवासींना नवीन दृष्टी, उमेद, उभारी मिळावी म्हणून १९९५ मध्ये संस्थेची स्थापना केली आणि ‘नवदृष्टी’चा जन्म झाला!

शहाजी गडहिरे - सामाजिक न्यायासाठी अस्तित्व


शहाजी गडहिरे आणि त्यांच्या पाच-सहा सहका-यांनी 2001 मध्ये ‘अस्तित्व’ संस्‍थेची स्थापना केली. आरोग्याशी निगडित समस्यांवर काम करण्यासाठी आरोग्याबरोबर सामाजिक न्याय प्रस्थापित करायचा असेल तर प्रथम स्त्री-पुरुष समानता, महिला सबलीकरण, घरगुती हिंसाचार रोखणे यांना प्राधान्य दिले पाहिजे ही गडहिरे यांची भूमिका. त्याच जाणिवेतून त्यांच्या या संस्थेची सध्याची वाटचाल सुरू आहे. 'अस्तित्व' संस्था सोलापूर जिल्ह्यात सेंद्रीय शेती, पर्यावरण संरक्षण आणि संवर्धन यांबाबतही जागरुकता निर्माण करण्याचे कामही करते.

'अस्तित्व' संस्था सुरू झाली तेव्हा आरोग्य हेच तिचे उद्दिष्ट होते. महिला, बालके यांच्या आरोग्यविषयक समस्या, त्यांच्यातील कुपोषण यावर संस्थेने काम सुरू केले. त्याला चांगले यश मिळाले. संस्था आता कुपोषणासह सरकारी आरोग्यसेवा सक्षम करण्यावर भर देत आहे. त्यासाठी जनसुनवाई घेण्यात येते. संस्थेचे प्रतिनिधी तालुक्यातील निवडक प्राथमिक आरोग्यकेंद्रे व उपकेंद्रे येथे उपस्थित राहून सरकारी कामकाजावर देखरेख ठेवतात. रुग्णांना सरकारी दवाखान्यांत जाण्यास प्रवृत्त करतात. त्यामुळे दवाखान्याच्या बाह्य रुग्ण विभागातील नोंदणी वाढली आहे; तसेच, दवाखान्यातील सेवकवर्गाची उपस्थिती, कामकाजाचा दर्जा, गुणवत्ता यांतही सुधारणा झाली आहे. डॉक्टरांनी बाहेरून औषधे आणण्यासाठी चिट्ठी देण्याचे प्रमाण कमी झाले असून औषधे शक्यतो दवाखान्यातून उपलब्ध करून दिली जात आहेत.

ऋजुता दिवेकर - तू आहेस तुझ्या अंतरंगात!

अज्ञात 16/11/2011

ऋजुता दिवेकरगिरगावातील चाळीत एकत्र कुटुंबात राहणं- घरचं वातावरणही रुढीप्रिय-परंपरानिष्ठ, रूइया कॉलेज मधील मराठी वातावरणातील शिक्षण..... पण नंतरच्या दहा वर्षांत ऋजुता दिवेकर नामवंत पोषक आहारतज्ञ बनून गेली. तिची ख्याती देशभर पसरली. एवढंच नव्हे तर सीएनएन या अमेरिकन वाहिनीच्या ‘हॉट लिस्ट’मधील आशियातील तिघींपैकी एक म्हणून तिला लौकिक मिळाला.

ती एकदम प्रकाशझोतात येण्याचं कारण म्हणजे, तिचं ‘डोण्ट लूज युवर माइंड, लूज युवर वेट ’ हे पुस्तक साक्षात करिना कपूरच्या प्रमुख उपस्थितीत, सेलिब्रेटी वातावरणात प्रसिद्ध झालं! करिनानं स्वत: तिथं तिच्या पोषक आहारमंत्राचं कौतुक केलं. ती म्हणाली, “ऋजुतामुळेच मी ‘साईज झिरो’ गाठू शकले.” त्यावेळी करिनाचं वजन फक्त अठ्ठेचाळीस किलो झालं होतं. ती सडपातळ झाली होती आणि तरी तिची ऊर्जा ठणठणीत होती. त्या आधी तिचं वजन अडसष्ट किलो होतं आणि ‘टशन’ नावाच्या सिनेमासाठी तिला बारीक व्हायचं होतं. शायरा नावाच्या तिच्या मैत्रिणीनं तिला ऋजुताचा नंबर दिला आणि ती ऋजुताची ‘क्लायंट’ बनली.

ऋजुतानं करिनाला तिचे आवडते पराठे, पोहे, चीज, पनीर हे पदार्थ खाण्यास मुभा दिल्यामुळे करिना खूश होती. ही वर्षा-दीड वर्षापूर्वीची गोष्ट. तेव्हापासून ऋजुता दिवेकर हे चर्चेत असणारं आणि प्रसिध्दीचं वलय लाभलेलं नाव बनलं. त्या नावाला न ओळखणारे सुशिक्षित अपवादात्मक असतील! तिला मिळालेल्या प्रसिध्दीचं कोणाला अप्रूप आहे तर कोणी तिच्या कर्तृत्वानं दिपून गेला आहे. तिची पुस्तकं वाचलेला त्यांचं गुणगान गातो, तर न वाचलेला ती मिळवून वाचण्यासाठी धडपडतो.