मनमोकळी ‘निळ्या डोळ्यांची’ लेखिका शिल्पा कांबळे


‘निळ्या डोळ्यांची मुलगी’ या कादंबरीची लेखिका शिल्पा कांबळे हिचा खरेपणा प्रथमदर्शनीच जाणवतो. ती वागण्यात नम्र पण विचारांनी बेधडक असल्याचेही स्पष्ट जाणवते. तिने ‘मराठी युवा साहित्य संमेलना’च्या व्यासपीठावरून जाहीर कबूल केले, की ‘ती मराठीतून लिहिते खरी, पण तिच्या बोलण्यात कॉस्मोपॉलिटन संस्कृतीचा प्रचंड पगडा आहे.’ ती बोलताना सहज इंग्रजीत शिरते आणि इंग्रजी शब्दांचा खूप वापर करते, पण ‘तिला लिहिताना मराठीच जवळची वाटते!’ हेही तिने सांगितले.

शिल्पाची ‘निळ्या डोळ्यांची मुलगी’ ही कादंबरी दलित स्त्रियांचे जीवनवास्तव मांडते. खाजगीकरण, उदारीकरण जागतिकीकरण यांची दारे खुली झाली. त्यांचा एकूणच, सामाजिक-कौटुंबिक-मानवी नातेसंबंधांवर परिणाम झाला. एकीकडे पैसा खेळू लागला, श्रीमंती वाढली तर दुसरीकडे वंचित-दुर्बल घटकांच्या जीवनातील बकालपणाही वाढला. त्या घटकांतील स्त्रियांवरही त्याचा विपरीत परिणाम झाला. तिने शोषित, अत्याचारित दलित स्त्रिया आणि समाज यांचे दु:ख मांडण्याचे काम केले आहे. शिल्पाने कादंबरीची नायिका उल्का आणि मग तिच्या निमित्ताने ओळख होणा-या वेगवेगळ्या स्त्रिया, पुरूष- त्यांची मानसिकता, आंबेडकरी विचार, स्त्रीवाद असे विविध कंगोरे उलगडत ते लेखन केले आहे.

चिमुटभर रूढीबाज आभाळ


राजन खान यांची ‘चिमुटभर रूढीबाज आभाळ’ ही कादंबरी अस्वस्थता निर्माण करते. मानवी जगण्याची एकूण व्याप्ती पाहता रूढी-परंपरांचा जीव फारतर चिमुटभर असायला हवा; किंबहुना तो तेवढाच असतो, पण मानवी मन रूढी-परंपरांना कुरवाळत राहते आणि ते मनच माणसाचे जगणे आभाळाएवढे मुश्किल करून टाकते. मानवी जगण्याचे हे सार म्हणजे ही कादंबरी.

भारतीय समाजाची जडणघडण बऱ्यावाईट परंपरांच्या, जातीपातींच्या, उच्चनीचतेच्या तथाकथित संकल्पनेच्या पोटातून होत गेली आहे आणि कळत-नकळत, त्याचे संस्कार घेत पिढ्या दर पिढ्या घडत आल्या आहेत. त्यामुळे पिढ्या दर पिढ्या प्रेम, संसार, प्रेमाचे दुश्मन वगैरे साग्रसंगीत आळवतच राहतात. तशाच अर्थाने चित्रपटापासून ते कथा-कादंबऱ्यांपर्यंत प्रेम हा विषय व्यक्त झालेला असतो. काही वेळा लोकांनी त्यांच्या आसपासही काही प्रेमकहाण्या फुलताना, विझताना पाहिलेल्या असतात - मुख्यत्वेकरून विझताना, संपतानाच ! लोकांना त्यामध्ये ‘एक प्रेमकहाणी संपली’ इतकाच विषय भासतो. प्रेमीजीव काही दिवस झुरतील अन् पुन्हा सगळे सुरळित होईल. मुलीच्या बाबतीत तर तिचे लग्न लावून दिले, की कुटुंबीयांना कर्तव्यपूर्तीचा केवढा तरी आनंद वाटतो! मात्र त्या सगळ्यात प्रेमभंगानंतर किंवा व्यक्तीने स्वत:च प्रेमात कच खाल्ल्यानंतर एखाद्या स्त्रीची मनोवस्था कशी होईल? परंपरांच्या कलेने जाणाऱ्या, प्रेम हवे असणाऱ्या पण चौकटी मोडू न पाहणाऱ्या स्त्रीची अवस्था कशी असेल? हे सांगण्याचा प्रयत्न म्हणजे राजन खान यांची ‘चिमुटभर रूढीबाज आभाळ’ ही कादंबरी. सर्वसामान्य मुलींसाठी प्रेम करताना भीती आणि लग्न झाल्यानंतरही होऊन गेलेल्या प्रेमाची हकिकत कळू नये याची भीती. कादंबरीत तर तिच्या दृष्टीने सारी भीती. आठवणी झिरझिरीत झाल्या आहेत असे वाटत असतानाच नायक परततो आणि ‘दुसऱ्या दिवशी एक वाजता भेटायला ये. नाही आलीस, तर मी दोन वाजता घरात येईन’ असे बजावून वादळासारखा निघून जातो. लेखकाने त्या एका वाक्यात तिचे लपलेले दडपण, तिची अस्वस्थता, उलघाल, उलथापालथ, भीती तरल सूक्ष्म रीत्या आणि वास्तववादी पद्धतीने टिपली आहे.

घायाळ - य.दि. पेंढरकर (कवी यशवंत)


कवी यशवंत ‘आई म्‍हणोनी कोणी’ ही कविता लिहिणारे आणि रविकिरण मंडळाचे संस्थापक म्हणून जनसामान्यांना परिचित आहेत. ते बडोदे संस्थानचे राजकवी होते. यशवंतांनी गद्यलेखनही बरेच केले आहे. त्यांच्या गद्यलेखनापैकी फारसे ज्ञात नसलेले पुस्तक म्हणजे ‘घायाळ’.

स्टीफन झ्वार्इंग यांच्या The Failing Heart या कथेचे (दीर्घकथेचे) ते रुपांतर आहे.

यशवंतांनी पुस्तकाला मोठी प्रस्तावना लिहिली आहे. त्यात त्यांनी स्टीफन झ्वार्इंग यांची प्राथमिक माहिती, मराठीत झालेले त्यांचे अनुवाद, मराठी साहित्यिकांना वाटत असलेले झ्वार्इंग यांचे महत्त्व इत्यादी विस्तृत टिप्पणी केली आहे. झ्वार्इंग यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य सांगताना यशवंत लिहितात – ‘झ्वार्इंगच्या लेखणीचा भर त्याला ज्या विशेष व्यक्ती आढळल्या त्यांचे मनोव्यापार विशद करण्यावर आहे. घडामोडींची रहस्यमय ओढ त्याच्या लेखनात फारशी नाही. पण त्यांचे लेखनचातुर्य घडामोडींतील व्यवहारामागे काय मनोरचना असते आणि तिच्या व त्यांच्या योगाने व्यक्तिमात्राच्या जीवनप्रवाहाला कशी गती येते किंवा कलाटणी मिळते हे सूक्ष्मपणे दाखवण्यात सामावले आहे – त्यांचे सारे चित्रणकौशल्य बहरले आहे.’

प्रस्तावनेत पुढे मराठीत त्यावेळी बहरत असलेल्या मनोविश्लेषणात्मक लेखनाच्या कवी यशवंतांना जाणवलेल्या मर्यादा त्यांनी कथांची वा कथाकारांची नावे न घेता सांगितल्या आहेत.

आता, ही घायाळ कथा नेमकी काय व कशी आहे?

The Failing Heart ला रुढार्थाने कादंबरी/लघुकादंबरी म्हणणे अवघड वाटते. कथेचा नायक पासष्ट वर्षांचा व्यापारी - तो व्यावहारिक दृष्ट्या यशस्वी आहे, परंतु इंग्रजी न येणारा, चलाख नसलेला; किंबहुना गबाळाच असा तो आहे. तो त्याची पत्नी व एकोणीस वर्षांची मुलगी यांना घेऊन विश्रांतीसाठी माथेरानला आला आहे. त्याने त्यांची सांपत्तिक स्थिती आयुष्यात अपार कष्ट करून सुधारली आहे. पण त्यासाठी तो स्वत:ला विसरला आहे. त्याच्या आयुष्यभराचे ध्येय फक्त एक होते – पत्नी व मुलगी यांच्या साऱ्या ऐहिक गरजा, हौशी-मौजी, ऐष-आराम पुरवणे.

अरुण साधू - स्थित्‍यंतराच्‍या युगाचा लेखक


अरूण साधूअरुण साधू स्वत:मध्ये हरवलेला असतो याबद्दल आम्हा मित्रमंडळींत कुतूहल असे. त्याविषयी गप्पागोष्टी होत- कधी गंमतदेखील केली जाई. मग त्यातून किस्से घडत. साधू ते सारे निर्लेप भावनेने, पुन्हा स्वमग्न राहातच, बहुधा ‘एंजॉय’ करी. आम्हाला ती आमची मैत्रीतील गोष्ट वाटे. पण ती जगजाहीर आहे असे जेव्हा दोन आठवड्यांपूर्वी ध्यानी आले तेव्हा मला आश्चर्यच वाटले, कारण साधू स्वत:चे गुणविशेष लपवण्यातही तरबेज आहे. झाले असे, की त्याला जनस्थान पुरस्कार जाहीर झाला तेव्हा आमच्या चेंबुरातील त्याच्या चाहत्या वाचक स्त्रीने माझ्या समोर त्याला फोन लावला आणि सांगितले, की तुमच्यासारखे स्वमग्न जे दोन-तीन मराठी लेखक आहेत, त्यांना एकत्र एका दालनात बसवायचे आणि आम्ही साहित्यप्रेमींनी वर गच्चीत बसून, तुमच्या गप्पा काय चालतात (किंवा तुम्ही सारे मौनातच तेथे कसे नांदता) ते पाहायचे, असा कार्यक्रम मला करायचा आहे. तशी जागा माझ्याकडे आहे. केव्हा येता ते बोला!

मीच धास्तावलो. म्हणजे तो टीव्हीवरील ‘बिग बॉस’सारखा खेळ झाला, की! पण साधूचे व्यक्तिमत्त्व असे जबरदस्त आहे, की तो त्याला रुचले नाही तरी आला प्रसंग पूर्ण क्षमतेने निभावून नेतो. तशी वेळ ओढवली तेव्हा त्याने कित्येक वर्षांपूर्वी आमच्या नेहरुनगरच्या गणेशोत्सवाच्या नाटकात काम केले होते व तेवढ्याच सहजतेने, वेळ आली तेव्हा त्याने काही वर्षांपूर्वी ‘फ्री प्रेस जर्नल’ची एडिटरशिप पूर्ण आव्हानाने पेलली. तेवढेच कशाला, तो पत्रकार म्हणून मोठमोठ्या राजकारण्यांना, उच्चपदस्थ व्यक्तींना भेटतो, गटात चर्चा करत असतो, समुदायात वावरत असतो तेव्हा मी निरखून ठेवले आहे, की ते प्रसंग व्यवस्थित पार पडतात, परंतु तो तेथे ‘असतोच’ असे नाही, मात्र समोरच्या व्यक्तीतील, गटातील, समुदायातील उत्तम गुण त्याने पारखलेले असतात आणि बाकी लौकिकाचे सारे सोडून देऊन तो स्वत:च्या विचारविश्वात हरवून गेलेला असतो; त्याच्याबरोबर कुटुंबीय असोत वा आमच्यासारखे मित्र असोत तो सद्गृहस्थाप्रमाणे औपचारिकता जपतो आणि त्याच वेळी स्वत:च्या विश्वात गुंग असतो.

वसंतची गरुड भरारी


वसंतची गरुड भरारी माझी वसंत वसंत लिमये याच्याशी ओळख अनेक वर्षांपासूनची आहे, पण त्याचा घट्ट परिचय तीन-चार वर्षांपूर्वी झाला; त्याने त्याची ‘लॉक ग्रिफिन’ ही कादंबरी लिहिण्यास घेतली तेव्हा! परिचय त्यानंतर सतत जवळचा व सखोल होत गेला आहे. तो पुण्याचा व मी मुंबईत , पण आम्ही गेल्या चार वर्षांत पन्नासपेक्षा अधिक वेळा भेटलो असू व प्रत्येक वेळी दोन तास किंवा त्यापेक्षा अधिक. त्यांतील बहुसंख्य भेटी वसंत वसंतने पुढाकार घेऊन योजलेल्या.

वसंतने कादंबरी ज्या मेहनतीने, चिकाटीने आणि अभ्यासाने लिहिली त्यावर ‘कादंबरीचे लेखन’ नावाचे पुस्तक होऊ शकेल. त्याने कादंबरीची कथावस्तू ठरवल्यावर त्यातील प्रत्येक सूक्ष्म तपशील तपासून पाहिला. कादंबरी जेथे जेथे घडते, तेथे जरूर तर जाऊन सर्व माहिती गोळा केली, त्यामधील कथावस्तूची, राजकारणाची जाणकारांशी चर्चा केली; आणि त्याची कादंबरी आहे जागतिक पातळीवर घडणारी! त्यामधील महत्त्वाच्या घटना घडतात त्या अमेरिका-कॅनडा यांच्या सीमेवर व स्कॉटलंडमध्ये. दिल्ली, उत्तराखंडातील काही ठिकाणे आणि डोंबिवली, नाशिक , चिपळून-रत्नागिरी ही अन्य महत्त्वाची ठाणी. भारतीय पंतप्रधानांना ठार मारण्याचा आंतरराष्ट्रीय (अमेरिकन?) कट आणि त्याचा मध्यमवर्गीय मराठी कुटुंबावरील आघात हा कादंबरीचा विषय. कादंबरी प्रसिद्ध होऊन काही महिने लोटले. वाचक त्यामधील गूढ कारस्थान, आंतरराष्ट्रीय राजकारण, संगणकाचा गुन्हेगारीसाठी वापर अशा गोष्टींनी व लेखकाने केलेल्या वेगवान मांडणीमुळे प्रभावित झालेच;  परंतु त्यांमधील दीर्घ-प्रदीर्घ प्रवासवर्णने, स्थळवर्णने हा उलटसुलट मतांचा विषय झाला. रुढ लेखनपद्धतीमध्ये अशा अवांतर तपशिलांना कथा-कादंबरीसारख्या घट्ट बांधून असलेल्या ललित आविष्कारात स्थान नसते, परंतु वाचकांच्या एका गटाला लेखकाने पात्रांच्या माध्यमातून दिलेले प्रवासांचे तपशील व स्थळवर्णने यांचाच मोह पडला आहे. कादंबरीचा नवा घाट त्यामधून आकाराला येईल काय असाही काही साहित्य अभ्यासकांना मुद्दा वाटत आहे.

‘रणांगण’च्या निमित्ताने...


प्रचंड गाजलेली कादंबरी ‘रणांगण’विश्राम बेडेकरांची एक कादंबरी. खूप खूप गाजलेली. राष्‍ट्रीयत्व आणि राष्‍ट्रीय अस्मितेची चिकित्सा हा मूळ आशय घेऊन १९३९ साली विश्राम बेडेकरांनी जन्माला घातलेल्या या कादंबरीला प्रकाशित होऊन तब्बल सत्त्याहत्‍तर वर्षांचा काळ लोटला. परंतु ‘रणांगणा’मधील आशय ताजा आहे. वाचकांची ह्रदये काबीज करण्यात सातत्याने यशस्वी व साहित्यक्षेत्रातील मैलाचा दगड ठरलेली ही कादंबरी वाचताना मन अस्वस्थ, विदीर्ण होते.
 

असे काय आहे हे रसायन? ही प्रेमकथा आहे? रूढ अर्थाने म्हटले तर नाही. प्रेम-मानवी प्रेम, स्वार्थी-नि:स्वार्थी प्रेम, अर्भकाच्या निरागस स्मितासारखे केवळ प्रेम हा या कादंबरीचा मूळ गाभा असला तरी दुस-या महायुध्दाची पार्श्वभूमी, जागतिक राजकारणाचे संदर्भ, नफेखोरीचा हव्यास आणि मानवी जीवन व्यवहाराचे यश-अपयश यांचा एकूण आलेखदेखील या कादंबरीत चपलखपणे मांडण्यात आला आहे. ही कादंबरी म्हणजे निळ्याशार अथांग सागरात अकरा दिवस हिंदकळत प्रवास करणा-या बोटीवर फुललेल्या विभिन्न देशांतील, वेगवेगळ्या धर्मांत जन्मलेल्या व परस्परविरोधी संस्कृतीच नव्हे तर पराकोटीच्या आर्थिक विषम स्तरांत वाढलेल्या दोन वेड्या प्रेमी जीवांची दारूण शोकांतिका आहे. चित्रदर्शी वर्णन, कारुण्य व मानवी जीवनाची हतबलता यांचे विदारक चित्र यथार्थपणे सादर करणारी ही कादंबरी जशी प्रेमकथा आहे, तशीच ती युद्धकथाही आहे. दोन संहारक युध्दांच्या दरम्यान घडलेली मानवी मनांची द्वंद्वकथा. हे द्वंद्व साधेसुधे नव्हते. महायुध्द होते ते! जीवनातील सर्व सौंदर्याला, पावित्र्याला, मांगल्याला जाळून टाकणारे! जर्मनीतून द्वेषाचे वणवे धुमसत होते व त्याने युरोपातला बर्फ केव्हाच काळवंडून गेला होता आणि त्याच घुसमटवणा-या वातावरणातून पळ काढून चक्रधर विध्वंस हा हिंदुस्थानात परतण्यासाठी निघाला होता.