गिरीश अभ्यंकर - मजेत राहणारा माणूस!


गिरीश अभ्‍यंकरज्याला त्याला, प्रत्येकाला अन्न कसं आवडतं आणि ते कसं शिजवायचं आहे हे ठरवण्याचं स्वातंत्र्य असलं पाहिजे ही गिरीश अभ्यंकरांची मूळ भूमिका. एक मशीन केलं आणि त्याच्या हजारोंनी प्रती बनवल्या अशी भानगड नाही. ज्याची त्याची (शारीरिक!) उंची, ज्याची त्याची जागा, ज्याची त्याची सर्व सोय बघून ज्याचं त्याला सर्व करता येईल अशी रचना हवी.

तशी चूल त्यांनी तयार केलेली आहे. ती त्यांच्या मित्राच्या वर्कशॉपमध्ये घडलेली आहे. ते म्‍हणतात, तशी चूल बघून माझ्याकडे येणारी माणसं विचारतात, की ती कुठे मिळते? कोण बनवून देतं? यावर मला उत्तर द्यावं लागतं, की ती चूल बनवण्याचा कारखाना नाही. उद्या जर मला आणखी एक चूल बनवावीशी वाटली तर ती माझी मलाच बनवता येणं अपेक्षित आहे. इंधन आणि जाळ यांचं तत्व समजलं, ज्याला त्याला उभं राहून काम करायचं आहे असं ठरलं, की मग पुढची गोष्ट ज्याची त्यानं करायची आहे.

अभ्‍यंकर पुढे सांगतात, की चूल हे काही एकमेव उदाहरण नाही. माझ्याकडे उभ्यानं दळण्याचं जातंदेखील आहे, खुंट्याऐवजी त्याला ड्रायव्हिंग व्हील बसवलेलं आहे. दोन्ही हातांनी जातं फिरवायचं. घरी लहान मुलं आली की त्यांचं पहिलं लक्ष त्या जात्याकडे जातं. ते चाक फिरवून बघण्याचा त्यांना कोण आनंद होतो! त्यातून पीठ पडताना बघून तर त्यांना जादूच वाटते. स्त्रिया आणि पुरुष, दोघांनाही जात्याचं ‘डिझाईन’ आकर्षून घेतं. जो तो करत असलेल्या गोष्टींना ज्याच्या त्याच्या लेखी प्रतिष्ठा पाहिजे, चाललंय कसंबसं-रडतखडत असं नाही. हा अभ्यंकरांचा दृष्टिकोन. ‘गोल्ड रश’ नावाच्या सिनेमात चार्ली चाप्लीनचा बूट शिजवून खाण्याचा प्रसंग आठवतो? तितकी वेळ ओढवलेली असतानासुद्धा बुटाचं जेवण चार्ली ज्या पद्धतीनं जेवतो ती ही गोष्ट आहे. सर्वसाधारण माणसावर तर अशी कोणतीही आणीबाणीची वेळ आलेली नाही आणि तरीही तो कसा राहतो, काय करतो याकडे फुरसतीनं पाहायची ज्याला त्याला संधीच नाही हे ठीक नाही.

राँग थिअरी


आपण आणि आपल्या आजुबाजूचा जगरूपी पसारा याविषयी विचार करणे ही माणसाच्या आवडीची गोष्ट. लहान मूलसुद्धा स्वत:साठी त्याच्या परीने तसा विचार करत असते. अजमावत असते, की हे काय विश्व आहे - येथे काय केले जाऊ शकते... मला काय काय करता येऊ शकते... काय केले तर मजा येते... काय झाले तर धडपडायला होते... त्याला त्रास कशामुळे होतो... त्याच्यामुळे दुसऱ्याला त्रास कधी होतो...

माणूस अनुभवाच्या प्रक्रियेतून, विचार करण्यातून मोठा होतो. त्याचे लहानपणीचे काही समज-गैरसमज कुणी न सांगता बदलतात; काही तसेच राहतात, भक्कम होतात. त्याचे आकलन घडवण्याला - स्वानुभवाच्या जोडीला इतरांचे अनुभव, काही सामुहिक माहिती (पुस्तके, वर्तमानपत्रे इत्यादी) - मदत करतात. त्या सगळ्यातून त्याचा कॉमन सेन्स किंवा सर्वसाधारण समज आकाराला येतो.

कॉमन सेन्स माणसाला जगणे सोपे करण्याला मदतशील असतो; परंतु कॉमन सेन्स सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देऊ शकत नाही. पसाऱ्यातील गुंता जेवढा वाढत जातो आणि जगणे जेव्हा अवघड वाटू लागते तेव्हा गुंता सोडवण्यासाठी कॉमन सेन्सच्या पलीकडचा प्रयत्न लागतो. गिरीश अभ्‍यंकर लिखित ‘राँग थिअरी’ हा तसा प्रयत्न आहे.

तो प्रयत्न का करायचा याचे उत्तर ही ‘राँग थिअरी’ या पुस्तकाची कळीची गोष्ट आहे. त्या प्रयत्नाचे उद्दिष्ट ‘मजेत राहणे’ असे आहे. ते पुस्तक ‘आपल्याला मजेत राहायला आवडतं बुवा!’ ही कबुली ज्यांना द्यावीशी वाटते त्यांच्यासाठी आहे. मजेत राहण्यासाठी मानवतील तेवढे कष्ट आणि सोसवतील तितपत धोके किंवा हानी असे समीकरण जुळावे लागते.