कर्णबधिरांसाठी - व्‍हॉईस आफ व्‍हॉईसलेस


सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यातील शेटफळ गावाच्या योगेश व जयप्रदा भांगे या दाम्पत्याने त्यांच्या कर्णबधिर मुलाला बोलायला तर शिकवलेच; पण इतर कर्णबधिर मुलांना व त्यांच्या पालकांना मदत करून नवी दिशा दाखवली! ‘कानानं बहिरा मुका परी नाही...’ ही जाहिरात नव्वदीच्या दशकात दूरदर्शनवर लागायची. कानाने बहिरे असलेले मुलही बोलू शकते, अशा अर्थाचे ते गाणे. कानाने एकू न येणाऱ्या मुलांना बोलता येतच नाही, असा समज अजून रूढ आहे. ‘स्पीच थेरपी’बद्दल बोलले बरेच जात असले तरी ती थेरपी सर्वसामान्यापर्यंत पोचलेली नाही. त्यामुळे पालक त्यांचे मुल बोलावे यासाठी कुठलेच प्रयत्न न करता केवळ उसासे सोडताना दिसतात.

योगेश भांगे कर्णबधिर मुलांसाठी ‘व्हाईस ऑफ व्हाईसलेस’ ही संस्था चालवतात. ऐकू न येणारी बहुसंख्य  मुले बोलू शकत नाहीत, कारण त्यांच्या कानावर शब्दच पडत नाहीत! त्यांचे स्वरयंत्र व्यवस्थित व कार्यक्षम असते. तशी मुले हातवारे, खाणा-खुणांच्या आधारे इतरांशी संवाद साधत असतात. तशी ‘साइन लँग्वेज’देखील आहे. परंतु ऐकू न येणारी मुले एक-दीड वर्षांची असताना त्यांचे व्यंग ओळखता आले व त्यावेळी त्यांना बोलण्याचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले तर बहिरी मुलेही चांगली बोलू शकतात. हे सिद्ध करून दाखवले आहे योगेश भांगे यांनी.

कर्णबधिर मुलाला बोलता यावे, याकरता करण्यात येणाऱ्या ‘काँक्लिअर इम्प्लांट’सारख्या उपाययोजना खर्चिक असतात. गरजू लोकांना बऱ्याच वेळा पैशाअभावी त्यांचा लाभ घेता येत नाही. साहजिकच; ती मुले ‘मुकी’ म्हणून हिणवली जातात. मात्र योगेश भांगे यांनी त्यांच्या कर्णबधिर मुलाला बोलते तर केलेच पण त्या निमित्ताने त्या संबंधात अभ्यास करून, कार्य करून जिल्ह्यामधील पंचावन्न कर्णबधिर मुलांना शोधून काढले. भांगे त्या मुलांना स्पीच थेरपीद्वारे बोलण्याचे धडे देत आहेत.

स्‍नेहदीप


कर्णबधीर कळ्या-फुलांचे ‘आनंदी झाड’!
 

‘शिकविता भाषा बोले कैसा पाही,
कानाने बहिरा मुका परी नाही’

स्नेहदिप संचालित कर्णबधिरांची शाळाही काव्यपंक्ती शब्दश: खरी करत कर्णबधीर चिमुरड्या कळ्या-फुलांसाठी आनंदाचे झाड बनण्याचे काम दापोलीतील ‘स्नेहदीप’ या संस्थेने साधले आहे. संस्थेकडून चालवण्‍यात येणा-या 'इंदिराबाई वामनराव बडे कर्णबधीर विद्यालया'चा साहित्यिक मधू मंगेश कर्णिक यांनी ‘माणुसकीतील सौंदर्याचा विलक्षण हृदयस्पर्शी आविष्कार’ असा उत्फूर्त गौरव केला आहे!

संस्थेची स्थापना १९८४ साली झाली. डॉ. गंगाधर काणे यांना दापोली परिसरात असलेल्या कर्णबधीर मुलांचे लक्षणीय प्रमाण लक्षात आले. त्यामुळे अशा मुलांसाठी शाळा आवश्यक असल्याचे जाणून त्यांनी हा विषय डॉ. श्रीधर कोपरकर व शांता सहस्रबुद्धे यांच्याशी बोलताना मांडला. काणे व कोपरकर यांनी संस्था स्थापन करण्यासाठी माणसांची गोळाबेरीज सुरू केली. बापू घारपुरे, दांडेकर गुरुजी, पांडुरंग भावे, डॉ. वासुदेव पापरीकर, अरुण साबळे, संतोष मेहता, बाबुभाई जैन, मधुसूदन करमरकर, डॉ. अपर्णा मंडलिक अशी मंडळी एकत्र आली. काणे, शांता सहस्रबुद्धे, कोपरकर यांनी घटना तयार केली, तर पापरीकर यांनी कर्णबधिरांच्या सर्वेक्षणाचा उपक्रम हाती घेतला.

साऊण्ड ऑफ सायलेन्स


ध्रुव लाक्रा ‘मिरॅकल कुरियर्स’ या नावातच जादू आहे! प्रचीती घ्यायची असेल तर सकाळी दहा-साडेदहाच्या सुमारास के.सी. कॉलेजच्या परिसरात चक्कर टाका. तुम्हाला काळी कॉलर आणि गर्द नारिंगी रंगाचा टी शर्ट घातलेली, खांद्यावर मोठाल्या काळ्या बॅगा घेऊन रस्त्याच्या कडेने जाणारी काही तरुण मुले दिसतील. ती आहेत ‘मिरॅकल कुरियर्स’ . विशिष्ट नारिंगी टी शर्टस् मुळे ती पटकन नजरेत येतात. ती खास त्यांच्यासाठी जन्माला आलेली कुरियर कंपनी आहे. मिरॅकल कुरियर्स – फक्त कर्णबधिरांना नोकरी देणारी कंपनी. अशा पद्धतीची भारतातील ती एकमेव कंपनी आहे.

 ‘मिरॅकल कुरियर्स’चे काम चर्चगेटच्या इंडस्ट्री हाऊसमधल्या जागेत सकाळी नऊच्या दरम्यान सुरू होते. काम रोजच्या डिस्पॅचची विभागणी करणे, पत्रे वाटून घेणे, एरिया ठरवणे आणि नोंदी करणे इत्यादी. ऑफिसमध्ये कुणी बोलत नाही; कमालीची शांतता असते. आवाज असतो तो फक्त कागद, गठ्ठे आणि पाकिटे इथुन तिथे सरकावल्याचा. मुली आलेली पत्रे निवडायची कामे करतात तर मुलगे ती पोचवण्याचे काम करतात. सारे खाणाखुणांच्या भाषेत (साईन लॅंग्वेज) शिस्तीत चाललेले असते. पन्नास कर्णबधिर मुले गोदरेज, महिंद्र अॅण्ड महिंद्र, आदित्य बिर्ला ग्रूप अशा मोठाल्या कंपन्यांसाठी सर्व्हिस देत आहेत. त्यांच्या कामात नेमकेपणा, अचूकपणा आणि वक्तशीरपणा असतो.