पौराणिक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमीची जखिणवाडी नितेश शिंदे 22/05/2018

_Jakhinvadi_1.jpgजखिणवाडी या गावाला पौराणिक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी लाभली आहे. गाव खुद्द शिवाजी महाराजांच्या पदस्पर्शाने पावन झाले आहे. तसेच, छत्रपती शाहू महाराज जेव्हा औरंगजेबाच्या कैदेतून सुटून महाराष्ट्रात परत आले तेव्हा त्यांचा महाराणी ताराबाई यांच्याशी संघर्ष झाला होता. त्यावेळी तह जखिणवाडी गावी झाला होता. त्यानंतर दोन गाद्या निर्माण झाल्या. एक सातारची गादी आणि दुसरी कोल्हापूरची गादी. तो ‘वारणेचा तह’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. तह 13 एप्रिल 1731 रोजी झाला. त्यांपैकी काही अटींचे पालन झाले तर काहींचे नाही. तहाची आठवण म्हणून शाहुराजांनी गावाला दोन तलवारी भेट दिल्या होत्या. त्या गावच्या मळाईदेवी मंदिरात आहेत.

जखिणवाडी गाव हे सातारा जिल्ह्याच्या कराड तालुक्यापासून तीन किलोमीटर अंतरावर वसलेले आहे. ते साताऱ्यापासून बासष्ट किलोमीटरवर आहे. गावातील कुटुंबांची संख्या सातशेसत्तर असून लोकसंख्या तीन हजार सातशे आहे. गावात जखणाईदेवीचे मंदिर आहे. देवीच्या त्या नावावरून गावाला जखिणवाडी हे नाव पडले.

तुळसण नितेश शिंदे 18/05/2018

_Tulsan_1.jpgतुळसण गाव हे कराड तालुक्याच्या सातारा जिल्ह्यात आहे. तुळसण गाव तालुक्याच्या मुख्यालयापासून बावीस किलोमीटर अंतरावर आहे. तुळसण गावची लोकसंख्या चार हजार पाचशे नव्वद इतकी आहे. निनाईदेवी ही तुळसणची ग्रामदेवता. गावात नवरात्र उत्सव मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो. यात्रा दसऱ्याला असते. यात्रा तीन दिवस असते. निनाईदेवीची पालखी संध्याकाळी पाच वाजता निघते आणि विठ्ठलवाडीपर्यंत जाऊन पुन्हा गावात रात्री एक-दोन पर्यंत येते. यात्रेआधी नऊ दिवस जागर असतो. यात्रेत सांस्कृतिक कार्यक्रम साजरे केले जातात. ऑर्केस्ट्राही ठेवला जातो. गावात यात्रेच्या शेवटच्या दिवशी दंडस्नान (लोटांगण घेत मंदिरापर्यंत जाण्याची) प्रथा आहे. गावात निनाईदेवी, दत्त, गणपती, हनुमान, शंकर, ज्ञानेश्वर, विठ्ठल-रूक्माई, लक्ष्मी, गगननाथदेव अशी आठ मंदिरे आहेत. गुढीपाडव्याला पारायण असते. तसेच ज्ञानेश्वर माऊलींच्या मंदिरात भजन होते. श्रीराम नवमीला काल्याचा कार्यक्रम असतो. त्यादिवशी घरी चूल पेटवत नाहीत. गावात पाऊस चांगला पडतो. लोक ऊस, भूईमूग, ज्वारी, मका तसेच पालेभाज्यांचे ही उत्पादन घेतात.

धोमचे नृसिंह मंदिर शंतनु परांजपे 17/05/2018

_DhomcheNrusiha_Mandir_1.jpgसातारा जिल्ह्यातील वाईपासून अवघ्या दहा किलोमीटर अंतरावर धोम धरणाच्या निसर्गरम्य परिसरात त्याच नावाच्या गावी साधारणपणे पेशवेकाळात उभारले गेलेले 'लक्ष्मीनृसिंह मंदिर' आहे. धोम धरण आणि आजूबाजूचा परिसर इतका सुंदर आहे, की तेथे आले, की पाय निघण्याचे नाव घेत नाहीत.

वाईमधील सर्व लोक त्या भागाला महाभारतात फार महत्त्व होते असे सांगतात 'विराट राजाची' 'विराट नगरी' म्हणून 'वाई' अशी आणि अनेक वेगवेगळ्या आख्यायिका आजूबाजूच्या पंचक्रोशीमध्ये प्रसिद्ध आहेत. वाळकी आणि कृष्णा या दोन नद्यांचा ज्या ठिकाणी संगम होतो त्या संगमावर धोम नावाचे टुमदार निसर्गरम्य गाव आहे. ते सह्याद्रीच्या कुशीमध्ये वसलेले आहे. एका बाजूला पांडवगड, एका बाजूला केंजळगड, तर धरणाच्या जवळ परंतु पलीकडील बाजूला हाकेच्या अंतरावर उभा ठाकलेला 'कमळगड'... ह्या सर्व किल्यांच्या कुशीमध्ये हे धोम गाव लपलेले आहे. 'कमळगडा'च्या पोटामध्ये कावेची विहीर हे वैशिष्ट्यपूर्ण पाषाणशिल्प आहे. मुळातच धोम आणि परिसर यांवर निसर्गाची एवढी कृपा आहे, की साऱ्या बाजूंनी डोंगररांगा आणि हिरवागार परिसर. पर्यटकाचे गावाच्या बाजूने वाहणारी कृष्णा नदी- त्यावर बांधलेले धरण हे सारे काही पाहूनच मन भरते.

दुशेरे – जाधवांचे गाव नितेश शिंदे 08/05/2018

_Dushere_1.jpgदुशेरे हे गाव सातारा जिल्ह्यात कराड या तालुक्याच्या गावापासून दहा किलोमीटर अंतरावर आहे. तो भाग पश्चिम महाराष्ट्राचा. दुशेरे गावातील अधिकांश लोकांचे आडनाव जाधव हे आहे. ‘जाधवांचे गाव’ म्हणून ते प्रसिद्ध आहे. दुशेरे हे नाव कसे पडले? काहीजण सांगतात, की तेथे दुसऱ्या प्रदेशातील लोक आले म्हणून दुशेरे!

दुशेरे गावाचे तीन भाग पडतात. एक - दुशेरे गाव, दुसरा -  म्हसोबा माळ आणि तिसरा -चैनीमाळ. ते गाव स्वातंत्र्यसैनिकांसाठी प्रसिद्ध आहे. तेथील अनेकांनी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात कार्य केलेले आहे.

गावात प्रवेश केल्यावर मंदिर दिसते ते गावचे ग्रामदैवत हनुमान, याचे मंदिर आहे. गावात लक्ष्मी, म्हसोबा, नागोबा, विठ्ठलरुक्मिणी आणि वेताळेश्वर अशी मंदिरे आहेत. गावची जत्रा हनुमान जयंतीला असते. गावात गणेशोत्सव, नवरात्री उत्सव, रामनवमी असे उत्सव साजरे केले जातात. गावातील लोक आध्यात्मिक वृत्तीचे आहेत. गावात दोस्ती समाजसेवा मंडळ आहे.या मंडळामार्फत गणपतीमध्ये विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. गावात हनुमान दूध डेअरी आणि महिला पतसंस्था दूध डेअरी आहेत.

गावाची लोकसंख्या तीन ते चार हजार आहे. गावातील सर्व लोक सुशिक्षित आहेत. गावातील अनेक लोक कराड तालुक्याला कामासाठी जातात. तसेच, काहींचे स्वतःचे व्यवसायदेखील आहेत. अनेकजण नोकरी करून शेती व पशुपालन हा जोडधंदा  करतात.

येळीव


_Yeliv_2.jpgयेळीव हे गाव सातारा जिल्ह्याच्या खटाव तालुक्यात आहे. तो भाग देशावरील किंवा पश्चिम महाराष्ट्रातील असा संबोधला जातो. त्या गावाची लोकसंख्या एक हजार सहाशेपर्यंत आहे. येळीव हे गाव तलावाकरता प्रसिद्ध आहे. त्या तलावात बारमाही पाणी असते. तलावात वेगवेगळ्या प्रकारचे मासे आढळतात. तलावामुळे तेथे विविध पक्षी पाहण्यास मिळतात. गावात ओढा आहे.

त्याच प्रकारे गावात कॅनॉलही आहे. गावाच्या आजूबाजूला डोंगर आहे. गावात श्री लक्ष्मी, विठ्ठल, हनुमान, महादेव, खंडोबा, ज्योतिबा अशी मंदिरे आहेत; बौद्ध विहारही आहे. ग्रामदैवत दख्खनचा राजा ज्योतिबा आहे. ज्योतिबाची आणि हनुमानाची यात्रा मे महिन्यात भरते. यात्रेत पालखी काढली जाते. यात्रेच्या दिवशी संपूर्ण गावभर ज्योतिबाच्या काठ्या नाचवल्या जातात.

गावात मराठी आणि सातारी भाषा बोलली जाते. येळीवमध्ये प्राथमिक शाळेची सोय आहे. विद्यार्थी पुढील शिक्षणासाठी लाडेगाव फाट्यावरील शाळेत, औंधमध्ये, पुसेसावळीत या आसपासच्या गावांत किंवा कराड तालुक्याला जातात.

हिवरे गाव - समृद्धीकडून स्वयंपूर्णतेकडे!


_HirweGaon_SamrudhikadunSwayampurnatekade_1.pngसरपंच अजित रघुनाथ खताळ यांनी त्यांच्या गावाचे पाणलोट क्षेत्र जलाजल करण्याचा ध्यास घेतला. त्यांच्या त्या प्रवासाचे वर्णन खडतर या शब्दातच होऊ शकेल! त्यांना त्यांनी गायरान जमिनीवर चराईबंदी, कुऱ्हाडबंदी केली म्हणून रोषाला आरंभी सामोरे जावे लागले, कारण त्या बहुसंख्यांचा व्यवसाय मेंढीपालनाचा होता. परंतु गाव जलसंपन्न होत गेले तसे त्यांना ग्रामस्थांचे प्रेमही लाभले. त्यांची जलसंधारणाच्या कामांमुळे वाढलेली लोकप्रियता स्थानिक पुढाऱ्यांच्या वर्षानुवर्षांच्या सत्तावर्चस्वाला सुरुंग लावणार या धास्तीतून त्यांच्यावर खोटे गुन्हे दाखल करण्यात आले. प्रस्थापित सत्ताधाऱ्यांनी अजित यांना आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांना चक्क तुरुंगात धाडले. पण अजित खताळ आणि चमू डगमगले नाहीत. ते त्या संघर्षातून अधिक कणखर झाले.

त्यांनी ग्रामपंचायतीची निवडणूक लढवली; ग्रामपंचायतीची सत्ता सात विरुद्ध शून्य असा जनादेश घेत हस्तगत केली. त्यांचा अजेंडा होता तो केवळ विकासाचा, गावाच्या समृद्धीचा. जलसंधारणाचे विविध प्रयोग अमलात आणण्यासाठी सत्तेची जोड मिळाली आणि हिवरे गावाचा प्रवास केवळ हिरवाई अथवा टँकरमुक्ती एवढ्यापुरता राहिला नाही, तर समृद्धीकडून स्वयंपूर्णतेकडे सुरू झाला.

चाफळचे श्रीराम मंदिर


_Cafalche_ShreeRamMandir_1.jpgसातारा जिल्ह्यातील चाफळ हे गाव मांड नदीच्या तीरावर वसलेले आहे. मांड ही कृष्णा नदीची उपनदी. चाफळ गाव उंब्रजपासून अकरा किलोमीटर अंतरावर आहे. ते गाव सह्याद्री पर्वताच्या रांगांनी चहुबाजूंनी वेढलेले आहे. समर्थ रामदास यांच्या जीवनचरित्रात चाफळ गावाचे स्थान महत्त्वाचे आहे. त्या गावास समर्थ रामदास स्वामींच्या वास्तव्याने धार्मिक आणि ऐतिहासिक विशेष प्राप्त झाला आहे. समर्थ रामदास यांनी त्यांच्या त्र्याहत्तर वर्षांच्या आयुष्यातील छत्तीस वर्षे चाफळ येथे वास्तव्य केले.

अशोक जाधव यांचे कलादालन


_Ashok_Jadhav_2.pngकलासक्त चित्रकार, काष्ठशिल्पकार अशोक दादू जाधव यांनी स्वतः आर्थिक झळ सोसून कलाप्रेम जोपासण्याचे धाडस चिंचोली गावात केले आहे. ते गाव सांगली जिल्‍ह्याच्‍या शिराळा तालुक्‍यात आहे. अशोक जाधव यांनी त्यांच्या घरी आर्ट गॅलरीची निर्मिती करून जनतेला चित्र, शिल्प व वैशिष्ट्यपूर्ण दुर्मीळ संग्रह वारंवार व मोकळेपणाने पाहण्याची सोय निर्माण केली आहे आणि तीही विनाशुल्क! त्यामुळे कलादालन सांगली, सातारा, कोल्हापूर या तीन जिल्ह्यांतील लोकांचे आकर्षण बनले आहे. अशोक जाधव यांनी ‘खेड्याकडे चला’ हा गांधीजींनी दिलेला संदेश आचरणात आणला आहे! विद्यमान कर्कश्श व धावपळीच्या जीवनशैलीत अशोक जाधव यांचे हे वैविध्यपूर्ण कलादालन जीवनात हळुवार असे काही असते हेच जणू पटवून देत असते. अशोक जाधव यांनी त्यांच्या कलेत निसर्गाला हानी न पोचवता त्याच्याशी मैत्री करून, त्याच्या घटकांचा अप्रतिम वापर केला आहे. भोवतालचा निसर्ग, समाज कॅनव्हासवर मांडण्याचा ध्यास हाच त्यांचा श्वास बनला आहे. 

संगम माहुली


_Sangam_Mahuli_1.pngसंगम माहुली या गावी मराठा इतिहासाच्या खुणा आढळतात. ते ठिकाण साता-यापासून चार किलोमीटर अंतरावर आहे. ते कृष्णा आणि वेण्णा नद्यांच्या संगमावर असल्यामुळे त्या गावाचे दोन भाग पडतात - अलीकडे 'संगम माहुली' आणि पलीकडे 'क्षेत्र माहुली'.

छत्रपती शाहू महाराजांची आणि महाराणी ताराबाई यांच्या समाधी संगम माहुली येथे नदीच्या काठी आहेत. त्याशिवाय, प्रतिनिधी घराण्याने अठराव्या शतकात तेथे एकूण दहा मंदिरे बांधली. ती सर्व नदीच्या काठावर आहेत. त्यातील विश्वेश्वराचे मंदिर वेण्णा नदीच्या दक्षिण काठावर, कृष्णा आणि वेण्णा नद्यांच्या संगमस्थानावर आहे. ते मंदिर सातारा गॅझेटिअरनुसार १७३५ मध्ये श्रीपतराव पंत प्रतिनिधी यांनी बांधले. मंदिराचे बांधकाम दगडी आहे. नदीच्या बाजूने प्रवेश असलेल्या मंदिराला प्रशस्त दगडी पायऱ्या आहेत. तारकाकृती असणाऱ्या त्या मंदिराची गर्भगृह, अंतराळ आणि सभामंडप अशी रचना आहे. गर्भगृहातील शिवपिंडीवर पितळेचे आवरण आहे. गर्भगृहाच्या उंबरठ्यावर कीर्तिमुख कोरलेले आहे.

_Sangam_Mahuli_2.pngअंतराळ चार स्तंभांवर आधारलेले असून दोन अर्धस्तंभ व दोन पूर्णस्तंभ आहेत. सभामंडप तिन्ही बाजूंनी मोकळा आहे. देवकोष्टकात डाव्या बाजूस गणपती आणि उजव्या बाजूस महिषासुरमर्दिनी यांच्या मूर्ती आहेत. सभामंडपात मोठी घंटा आहे. मुख्य मंदिरावर विटांचे शिखर असून त्यावर चुन्याचा गिलावा केलेला आहे. शिखराला अनेक देवकोष्टके आहेत. मंदिरासमोर नंदीमंडप आहे, त्यावर अष्टकोनी शिखर आहे.

सातारा-परळीचे प्राचीन शिवमंदिर


_Paraliche_Shivmandir_1.jpgसातारा शहराच्या नैऋत्येस नऊ किलोमीटरवर सज्जनगडाच्या पायथ्याशी 'परळी' या गावी एक मंदिर आहे. त्या गावामध्ये दोन प्राचीन शिवमंदिरे आहेत. त्यांची बांधणी यादव काळात तेराव्या शतकात झाली असावी. शेजारी शेजारी असणाऱ्या त्या दोन शिवमंदिरांपैकी दक्षिणेस असणाऱ्या मंदिराची पडझड झालेली आहे. त्यांतील फक्त गर्भगृहाचा भाग शिल्लक आहे. तेथे महिषासुरमर्दिनीची मूर्ती आहे. त्याच्या शेजारी असणारे मुख्य मंदिर मात्र बऱ्या स्थितीत आहे. त्याची रचना सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह अशी आहे. अंतराळ चार स्तंभांवर आधारलेले असून त्यांतील दोन पूर्णस्तंभ आहेत. सभामंडप सोळा स्तंभांवर आधारलेला असून त्यातील चार पूर्णस्तंभ आहेत. सभामंडपात दोन देवकोष्टके आहेत, पण ते रिकामे आहेत. सभामंडपात सुंदर आणि रेखीव असा नंदी आहे.
मंदिराच्या खांबांवर सुंदर शिल्पे कोरलेली आहेत. त्यांमधील काही आभासी शिल्पे आहेत. मंदिराच्या दर्शनी भागावर डाव्या व उजव्या बाजूंस 'मिथुनशिल्पे' (कामशिल्पे) कोरलेली आहेत.
मंदिरासमोर सुमारे सहा मीटर उंचीचा कोरीव मानस्तंभ आहे. त्याचा तुटलेला अर्धा भाग समोरच ठेवलेला आहे. त्याच्या शेजारी पंचमुखी शिवलिंग आहे. सदाशिवाचे ते अव्यक्त रूप आहे. सदाशिव म्हणजे सद्योजत, वामदेव, अघोर, तात्पुरुष आणि ईशान या शिवाच्या पाच अवस्था. त्या दाखवणारी ती प्रतिमा आहे. त्या पंचस्थिती म्हणजे पृथ्वी, आग, तेज, वायू व आकाश यांची रूपे.