मरणाला सामोरे जाण्याची वेळ कोणती - ठरवता येईल?


इच्छामरणाचा कायदा आला आहे. कार्यकर्त्यांचे म्हणणे आहे, की त्यात खूप त्रुटी आहेत. मी कायद्यातील तपशिलांची चर्चा येथे करणार नाही. मला वेगळेच काही म्हणायचे आहे. मी चर्चा करणार आहे ती मनुष्याने केवळ शरीराने मरणाच्या जवळ जाण्याची तयारी केली तर काय करायचे याची नव्हे; तर मनुष्य एक व्यक्ती म्हणून जगली आणि त्याच्या व्यक्तित्वाचे महत्त्वाचे पैलू लयास जाऊ लागले तर ते कसे ओळखायचे? त्यानंतर मग शरीराची ओढ कशी तोडायची? मला मरणाला जवळ सहज कसे करता येईल याचा विचार होण्याची गरज वाटते. माझ्या त्या विचाराला चालना मिळाली मी जेव्हा बार्बरा एहानराइच ह्या अमेरिकन स्त्रीवादीची मुलाखत वाचली तेव्हा. तिचे नव्याने आलेले पुस्तक आहे, ‘नॅचरल कॉजेस’ (नैसर्गिक कारणे). त्यात ती म्हणते, की प्रत्येकाच्या आयुष्यात “असा एक काळ येतो, की वय झाले असो वा नसो, शरीर खंगले असो वा नसो, पण एखाद्या आजाराची चाहूल लागली, की त्याचे त्याला कळत जाते, “की त्याची जाण्याची वेळ आली आहे. तशा वेळी उगीच जीवन ओढत नेण्यात अर्थ नाही.” मला स्वत:कडे आणि आजूबाजूला पाहण्याची प्रेरणा त्या वाक्याने मिळाली.

मध्यमवर्गाला धक्का


स्वान्त सुखाय मध्यमवर्गाला उचकवणारी नाट्यमय स्वगते

पडदा उघडतो आणि काळ्या शाईचा पसरत जाणारा ढब्बा असणारं भलंमोठं होर्डिंग आपल्यासमोर उभं ठाकतं. त्या काळ्या ढब्ब्यामध्ये असा काही जिवंतपणा जाणवतो, की तो त्याच्या ऑक्टोपससारखा वळवळणार्‍या हातांनी आपल्याला कोंडीत पकडण्याचा, गच्च आवळून हातपाय बंदिस्त करण्याचा प्रयत्न करतोय; आणि तितक्यात, नाना पाटेकरच्या भारदस्त आवाजात आकाशवाणी झाल्यासारखी नाटकाच्या सादरीकरणाला सुरूवात होते!

 अंधारातील स्वगते’

माणूस म्हणून जगण्याची अभिलाषा बाळगणार्‍या, सन्मानाने जगू इच्छिणार्‍या मनाला दंश करणारी, एक ‘जोल्ट’ देऊन ‘ऑफ बॅलन्स’ करणारी शब्दांची आतषबाजी प्रेक्षकांचे मन सुन्न करून थांबते. ही कामगत आहे षांताराम पवारांची – या नाट्याचे बीज त्यांच्या मनात अंकुरले.
 

 अंधारातील स्वगते आहेत ‘घातपात नगरा’तील, ‘जे आपला स्वसन्मान हरवून आहेत – तोंड दाबून बुक्के  खाणार्‍यांची.. हाताची घडी तोंडावर बोटे ठेवणार्‍यांची... खाटकाकडे निघालेल्या कळ्यांची... आंधळ्या डोळ्यांतून वाहणारी...रक्ताचा रंग नासवणारी!  भगवंताला पिंजर्‍यात उभे करणारी… भामट्यांची करणी काळी. तुमची, आमची नेहमीची रडगाणी’!
 

‘स्लट वॉक’चा धुरळा


‘स्लट वॉक’ हा कार्यक्रम प्रोव्होक्ड करणारा होता यात शंका नाही. परंतु अशा पारंपरिक, सांस्कृतिक घड्या उध्वस्त करणार्‍या मोहिमा घेण्याची पाश्चात्य देशातील शैली स्त्रीमुक्ती चळवळीच्या सुरुवातीपासूनच दिसून येत आहे. उदाहरणार्थ, ‘ब्रा बर्निंग’. पुरूषाला आकर्षित करणारी मादकता कमावण्यासाठी लागणारे साधन म्हणजे ‘ब्रा’, अशीच प्रतिमा जाहितात विश्वात प्रचलित होती. म्हणूनच स्त्री म्हणजे मादकता, रतिसुखाचे चिन्ह या प्रतिमेचा निषेध करण्यासाठीची ‘ब्रा बर्निंग’ मोहीम! मला आठवते की मी हॉलंण्डला शिकत असताना, 80-81 साली सेक्स टूरिझमचा निषेध करण्यासाठी मी डच मैत्रिणींबरोबर एअरपोर्टवर गेले होते. व्हिएतनाम युद्धामुळे, अमेरिकन सैनिकांच्या सोयीसाठी थायलँडला अनेक वेश्यागृहे स्थापन होण्यास उत्तेजन मिळाले होते. हॉलण्डमध्ये जाहिरात करून थायलँडला जाण्यासाठी चार्टर्ड विमान आयोजित केले गेले होते. आजचे थायी ऐश्वर्य हे या स्त्रियांच्या शरीरविक्रयातून मिळालेल्या वाढाव्यावर उभे आहे. डच टूरिस्टांना निषेधाची प्लॅकार्ड दाखवत आम्ही उभ्या असताना त्यांच्यापैकी अनेकजण कुत्सित उदगार काढत पुढे जात होते. ‘तुम्ही कुरूप बायका! तुम्हाला कोण विचारतो?’ असा त्यांचा भाव. याचाच अर्थ पुरूषांच्या मनात कामुकता उद्दीपीत करणारी बाईची प्रतिमा पक्की बसून गेलेली आहे. या सर्वाला सुरुंग लावण्याचे अनेक मार्ग स्त्रीमुक्ती चळवळ शोधून काढत असते.