अक्‍कलकोटच्‍या राजवाड्यातील शस्‍त्रागार


अक्कलकोट नगरीला तीनशे वर्षांपासूनचा भोसले कुळाचा संस्थानी इतिहास आहे. त्याच्या खुणा नवाजुना राजवाडा, ऐतिहासिक मंदिरे, राजघराण्याची स्मारके यांतून या नगरीत अद्यापि दिसतात. त्यातील भोसल्यांचे शस्त्रागार महत्त्वाचे.

अक्कलकोटचे संस्थान छत्रपती शाहू महाराजांच्या साताऱ्याच्या गादीबरोबर आकारास आले. राजे फत्तेसिंह भोसले हे शाहूंचे मानसपुत्र. ते या संस्थानचे पहिले राजे! ती गोष्ट १७०७ सालची. पुढे १८९६ ते १९२३ मध्ये फत्तेसिंह भोसले (तिसरे) हे राजे होऊन गेले. त्यांचे कर्तृत्व अलौकिक आणि त्यांची दृष्टी असामान्य. त्या राजाच्या काळातच अक्कलकोटचा नवा राजवाडा आणि त्यांचे शस्त्रागार उभे राहिले.

त्यांचा नवा राजवाडा म्हणजे लंडनच्या बकिंगहॅम पॅलेसची प्रतिकृती; तीसुद्धा सोलापूरजवळच्या अक्कलकोट शहरात! वर्तमानात वाटणारी ती विसंगती राजवाड्याच्या अवशेषांच्या रूपाने इतिहासातील ते वैभव आपल्या समोर उभे करू शकले.

त्या राजवाड्याचे बांधकाम १९१० साली सुरू झाले. ते पुढे तब्बल तेरा वर्षांनी, १९२३ साली पूर्ण झाले. तो राजवाडा त्याच्या भव्यतेने दीपवून टाकतो. तो पाश्चात्य शैलीत आहे. तो अष्टकोनी, तीन मजले उंच आहे. असंख्य खोल्या, दालने, स्तंभ-कमानीच्या रचना आणि त्या साऱ्यावर चार मजली उंच घड्याळाचा मनोरा. तेथील या मातीत ते सारे चित्र अद्भुत वाटते. वाड्याच्या दर्शनी भागावर अक्कलकोट संस्थानचे राजचिन्ह आहे आणि त्याखाली ‘सत्यमेव जयते’ ही त्यांची राजमुद्राही आहे. आपल्या देशाचे म्हणून वापरात असलेले ते बोधवाक्य कधीकाळी अक्कलकोट संस्थान होते!

कॅमे-याचे संग्रहालय अनुपमा मुजुमदार 25/09/2013

पुण्यातील वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यटन केंद्र

हाजी फरीद शेख स्वतःच्या व्यस्त दिनक्रमातून जपलेली स्वतःची अशी खास आवड म्हणजे छंद. छंदांचे प्रकार वेगवेगळे असू शकतात. काहींचे छंद स्वतःपुरते मर्यादित असतात. तर काहींच्या छंदांना संग्रहालयाचे स्वरूप प्राप्त होते. असेच छंदातून निर्माण झालेले हाजी फरीद शेख आमीर यांचे फरीदस् कॅमेरा म्युझियम हे आग्नेय आशियामधील पहिले कॅमेरा संग्रहालय आहे. पहिल्या कार्डबोर्ड बॉक्स कॅमे-यापासून आजच्या कॉम्प्युटराईज्ड कॅमे-यापर्यंतचे सात हजार प्रकारचे कॅमेरे त्यांच्या संग्रहालयात आहेत.

फरीद म्हणाले, की फोटोग्राफी हा आमचा वडिलोपार्जित व्यवसाय. आमचा ‘न्यू रॉयल फोटो स्टुडिओ’ खडकीत १९२० पासून आहे. माझे वडील हे महाराष्ट्राच्या राज्यपालांचे व लष्कराच्या सदर्न कमांडचे अधिकृत फोटोग्राफर होते. त्यांच्या मृत्यूनंतर मी ते काम पाहू लागलो. आता, माझी मुले ते काम पाहतात.

माझे बालपण हे कॅमे-यांच्या सहवासात गेले. शाळेतून आल्यावर, माझे वडील मला दुकानात थोडा वेळ बसवत. त्यावेळी माझ्या मनात कुतूहल निर्माण होत असे, की पूर्वीचे कॅमेरे कसे होते? कॅमे-यांचा वापर केव्हा सुरू झाला? आणि त्यातूनच, मी दुकानात दुरुस्तीसाठी येणारे कॅमेरे वडिलांना सांगून विकत घेऊ लागलो. माझे वडीलसुद्धा त्यासाठी मला पैसे देत. अर्थात त्या काळात किमतीसुद्धा कमी होत्या. एखाद्या व्यक्तीकडे जुना कॅमेरा आहे असे कळले तर मी तेथे जाऊन कॅमेरा पाहत असे. ती व्यक्ती तो कॅमेरा विकणार असेल तर तो विकत घ्यायचा; अन्यथा तो कुठे मिळेल याची चौकशी करून तो त्या ठिकाणाहून मिळवायचा अशी सवय मला लागली. काही वेळेला प्रयत्न करूनही जुने कॅमेरे मला विकत मिळत नसत, पण पुढे कधी तरी ते मला सहज गवसत.

इंद्रवज्र


पावसाळ्यात क्षितिजालगत आकाशात दिसणारे इंद्रधनू गोल वर्तुळाकार दिसले तर...! हा अत्यंत दुर्मीळ योग हरिश्चंद्रगडावर जुळून आला होता. संगमनेर येथील डॉ. नितीन बस्ते, तुषार शेवाळे आणि इतर दुर्गयात्री निसर्गाचा हा अनुपम सोहळा 'याची देही याची डोळा' पाहून पुरते हरखून गेले! हरिश्चंद्रगडाच्या कोकणकड्यावर पुन्हा एकदा दिसले होते अत्यंत देखणे आणि दुर्मीळ 'इंद्रवज्र'!

हरिश्‍चंद्र गडावर टिपलेले इंद्रवज्रचे छायाचित्रइंद्रवज्र दिसल्याची सह्याद्री परिसरात पहिल्यांदा अधिकृत नोंद केली ती कर्नल साईक्स या ब्रिटिश अधिकाऱ्याने, तीदेखील हरिश्चंद्रगडाच्या कोकणकड्यावर! १८३५ साली! त्यावेळी घोड्यावरून रपेट मारत सकाळच्या वेळेला कोकणकड्यावर गेलेल्या साईक्सला मोठे विलोभनीय दृश्य दिसले. मध्यभागी साईक्स आणि त्याचा घोडा, सोबतची माणसे यांच्या प्रतिमाच त्याला समोरच्या गोलाकार ढगांमध्ये उमटलेल्या दिसल्या! सृष्टीची ही नवलाई पाहून सारेजण चकित झाले, बुचकळ्यातही पडले.

नगर जिल्ह्याच्या गॅझेटमध्ये ८९८व्या पानावर त्याची नोंद आढळून येते. गॅझेटकारांनी नोंदवले आहे, की Accompanying the brilliant rainbow circle was the usual outer bow in fainter colors. The foking or Glory of Buddha as seen from mount O in West Chain tallies more exactly with the phenomenon than Colonel Sykes, description would seem to show. या वर्तुळाची त्रिज्या पन्नास ते साठ फुट होती. इंद्रवज्राचे वैशिष्ट्य असे, की जो हे दृश्य पाहतो; तो स्वत:लाच त्यात पाहतो. पाहणा-याचे डोके बरोबर मध्यभागी दिसते. मध्यात अत्यंत कलरफुल आणि तेजस्वी दिसणारे हे वर्तुळाकार इंद्रधनुष्याचे तेजोवलय कडेला मात्र फिकट होत जाते.

साडेसात लाख पाने तय्यार!


दिनेश वैद्य नाशिकमधील दिनेश वैद्य यांचे नाव सलग नवव्‍या वेळी ‘लिम्‍का बुक ऑफ वर्ल्‍ड रेकॉर्ड’मध्‍ये नोंदवले गेले आहे. जुन्‍या पोथ्‍यांच्‍या छायांकनासाठी त्यांनी हा विक्रम केला.
 

दिनेश वैद्य यांच्‍या नावाचा समावेश ‘लिम्‍का बुक ऑफ वर्ल्‍ड रेकॉर्ड’मध्‍ये एक लाख साठ हजार पानांचे डिजिटायजेशन केल्‍याबद्दल २०१० साली प्रथम करण्‍यात आला. त्यानंतरच्या वर्षी दिनेशच्‍या पानांचा आकडा दोन लाख एकोणीस हजारांवर पोहोचला आणि ‘लिम्‍का’ने त्‍याची नोंद घेतली. दिनेशचे नाव २०१२ साली दोन लाख नव्‍वद हजार पानांसह ‘लिम्‍का बुक’मध्‍ये पुन्‍हा झळकले आणि २०१३ साली दिनेशने तीन लाख साठ हजार पानांचे डिजिटायजेशन पूर्ण करून स्‍वतःच स्‍वतःचा विक्रम मोडीत काढला. गंमत म्‍हणजे, ती बातमी प्रसिद्ध होईपर्यंत दिनेश पोथ्‍यांच्‍या चार लाख पानांचे स्‍कॅनिंग करून मोकळाही झाला होता! आता दिनेशने सलग नवव्‍यांदा ‘लिम्‍का बुक ऑफ वर्ल्‍ड रेकॉर्डस्’मध्‍ये स्‍थान मिळवण्‍याचा विक्रम केला आहे.
 

भास्कराचार्यांनी सातव्या शतकात लिहिलेला 'लीलावती' हा गणितावरील ग्रंथातील डिजिटाईझ केलेले पान.दिनेश वैद्य यांना २०१३ साली 'लिम्का बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड’कडून मिळालेले प्रमाणपत्र.दिनेश सांगतो, की पोथ्‍यांच्‍या चार लाख पानांचे स्‍कॅनिंग पूर्ण झाले असून ते वाचता येईल अशा अवस्‍थेला आणण्‍यासाठी त्‍यावर हळूहळू प्रक्रिया सुरू आहेत. तसेच स्‍कॅन केलेली पाने पीडीएफ स्‍वरूपात रूपांतरित केली जात आहे. दिनेशने १९९७ साली पोथ्‍यांच्‍या डिजिटायजेशनचे काम सुरू केले. त्‍याने त्‍यासाठी वेळोवेळी सुधारित तंत्रज्ञान वापरण्‍याचा प्रयत्‍न केला. या कामास विशेष वेग २००५ पासून प्राप्‍त झाला.

दिनेश वैद्य - जुन्‍या पोथ्‍यांच्‍या जतनासाठी कार्यरत


दिनेश वैद्य धर्मक्षेत्र असणा-या नाशिक शहरात याज्ञिकी करणारा दिनेश वैद्य पोथ्यांच्या डिजिटायझेशनचे काम झपाटल्यासारखा करत असून, त्याने आठ हजार तीनशे पोथ्यांमधील सात लाख अठ्ठावन्‍न हजार फोलिओंचे (दोन पाने मिळून एक फोलिओ) डिजिटायझेशन केले आहे. तेही सर्व साधनसामग्री स्वखर्चाने खरेदी करून! दिनेश वैद्य याचे नाव DIGITIZATION OF MANUSCREEPTS अर्थात जुन्‍या पोथ्‍यांच्‍या छायांकनासाठी ‘लिम्‍का बुक ऑफ वर्ल्‍ड रेकॉर्ड’मध्‍ये सलग नऊ वर्षे नोंदवले गेले आहे.

नाशकात आणि महाराष्‍ट्रात गावोगावी जुन्‍या पोथ्‍या आढळतात. त्‍या जिर्ण झाल्‍या की त्‍यांना नदीपात्रात सोडून दिले जाते. दिनेश गंगेकाठी याज्ञिकी करत असताना त्‍यांला तशा पोथ्‍या पाण्‍यात सोडून देणारी माणसे आढळली. त्‍या पोथ्‍यांमध्‍ये न जाणे कोणकोणते ज्ञान दडलेले असेल या विचाराने त्‍याने त्‍या पोथ्‍या त्‍यांच्‍याकडून मागून घेतल्‍या. मात्र त्‍यांचे करायचे काय ते त्‍याला ठाऊक नव्‍हते. मग त्‍याने त्‍या पोथ्‍यांची पाने स्‍कॅन करण्‍यास सुरूवात केली. दिनेशच्‍या सातत्‍यपूर्ण कामामुळे त्‍याच्‍या परिसरातील व्‍यक्‍ती जुन्‍या पोथ्‍या फेकून देण्‍यापूर्वी त्‍याच्‍याकडे आणून देऊ लागली. दिनेशला अवचितपणे जडलेल्‍या त्‍या छंदातून विविध त-हेच्‍या ज्ञानाचा वारसा जतन केला जाऊ लागला. दिनेश १९९७ सालापासून ते काम करत आहे.
 

दिनेशला नाशकात सर्वात पहिली निकड जाणवली ती या ज्ञानभांडाराची जपणूक करण्याची. स्थापत्यशास्त्रापासून धर्मशास्त्रापर्यंत आणि वैद्यकशास्त्रापासून उच्चारशास्त्रापर्यंत अनेक ज्ञानशाखांची मांडणी, टिप्पणी ह्या पोथ्यांमध्ये आढळते. अशा पोथ्या संगतवार लावून त्यांच्या देखभालीचे काम दिनेश वैद्य, अनिता जोशी आणि त्यांच्या मित्रांनी हाती घेतले आहे. त्यांची वये आहेत तीस ते पस्‍तीस या टप्प्यातील...! सोबत दिनेश वैद्य यांची मुलगी गार्गी हीने वडिलांच्या पावलावर पाऊल ठेवून हजारो पानांचे डिजिटायझेशन करत सांस्कृतिक ठेवा जपण्यास हातभार लावला आहे.