जीनियस दिग्दर्शक प्रवीण काळोखे


_Pravin_Kalokhe_1.jpgप्रवाहापेक्षा वेगळी नाटके करणे व कलावंतांना घडवणे असे काम निष्ठापूर्वक नाशिकमध्ये करणारे ‘जीनियस’ संस्थेचे प्रमुख प्रवीण काळोखे. प्रवीणचा जन्म नाशिकजवळच्या चणकापूरचा. वडील इरिगेशन खात्यात नोकरीला तर आई गृहिणी. प्रवीणचे वडील बबनराव सुकदेव काळोखे हे स्वतः १९७० च्या काळात नाटकातून प्रमुख भूमिका करत. प्रवीणचे आप्पा आजोबा बासरी, डफ वाजवत, कीर्तनात-भजनात साथ-संगत करत. ते प्रवीणलाही सोबत घेऊन जात. प्रवीणच्या आईला वाचनाची तर आत्याला गाण्याची आवड. त्यामुळे त्याच्या घरातच लहानपणापासून गाणी, नाटक, चित्रपट, नभोनाट्य यांबद्दल जिव्हाळ्याने बोलणे होई. प्रवीणला नाटकात काम करण्याची संधी वयाच्या चौथ्‍या वर्षी मिळाली ती गिरणा धरणाच्या कॉलनीच्या गणेशोत्सवात. प्रवीणचे धोतर रंगमंचावर सुटले तरी तो दवंडी पूर्ण करूनच रंगमंचाच्या खाली आला. छोट्या दवंडीवाल्याचे कौतुक झाले आणि प्रवीणच्या आयुष्यात तिसरी घंटा वाजली!

प्रवीण धुळ्याच्या शासकीय विद्यानिकेतन शाळेत शिकत असताना, तेथे सुंदरकांत देशमुखसरांनी त्याच्यामधील कलाकार हेरला आणि तेथेच मकरंद भारंबे या वर्गमित्राने लिहिलेल्या ‘सुलेमानचा खजिना’ या नाटकात प्रवीणने ‘मडकू’ची प्रमुख भूमिका केली. ते नाटक कै. अनिल बांदेकर स्मृती बालनाट्य स्पर्धेत पहिले आले. प्रवीणला सर्वोत्कृष्ट अभिनेता म्हणून त्याच्याच वजनाएवढी ढाल बक्षीस मिळाली. प्रवीणचा आत्मविश्वास सरांच्या प्रोत्साहनाने बळावला.

खुळ्यांच्या गावची अडाणी आळी!


मला ‘तुम्ही खुळे का?’ हा प्रश्न कोणाही अनोळखी व्यक्तीशी परिचय करून घेताना किंवा देताना हमखास विचारला जातो! आमच्या वडांगळी गावात साधारणत: सत्तर टक्के कुळे ‘खुळे’ आडनावाची आहेत. त्यामुळे सर्वदूर ‘खुळ्यांचा गाव’ अशीच ओळख आमच्या गावाची निर्माण झाली आहे. कोणीही व्यक्ती वडांगळीची म्हटल्यावर ‘खुळे आडनावाची’ असणार असा कयास समोरच्याने बांधलेला असतो.

आम्ही मात्र अशा या खुळ्यांच्या गावात आहोत ‘अडाणी’! म्हणजे गावातील आमची गल्ली ‘अडाण्याची आळी’ म्हणून ओळखली जाते! गावातील सगळे ‘खुळे’ आम्हाला ‘अडाणी’ म्हणतात... समजतात! खरे तर, ते खुळे नाहीत अन् आम्हीही अडाणी नाही. सगळे शब्दांचे खेळ.

गावातील सगळ्यात मोठी गल्ली आमचीच. एस. टी. स्टॅण्डवर उतरले, की पहिली सरळसोट दिसते ती आमची गल्ली. गावात पूर्वेकडे प्रवेश करणारी. तोंडाशी विठ्ठलाचे मंदिर, विठोबाच्या पायी माथा टेकवून पुढे सरकणार्‍या त्या आळीत शंभरेक पावलांवर बहिरोबाचे देऊळ आहे. तेथून ती गल्ली उजवीकडे वळून, नदीवर जाण्यास निघते. पन्नासएक पावले आणखी पुढे चालत गेले, की माणूस शनी चौकात पोचतो. तेथे दोन सुंदर मंदिरे आहेत - सुरेख नक्षीकामाचे कळस असलेली. एक दत्ताचे अन् दुसरे शनीचे! दोन्ही मंदिरे चौकातच असली तरी दत्ताचे देऊळ आमच्या अडाणी गल्लीत उभे तर शनीखालची चिंच शनी मंदिराच्या पाठीशी!

गावाच्या जन्मापासून त्याची साथसंगत, पाठराखण करत असलेल्या, या भल्यामोठ्या आणि एकमेव चिंचेच्या झाडाला ओळख मिळाली ती शनीच्या मंदिरामुळे! गल्ली दत्ताच्या पायाशी झुकून पुढे देवनदीकडे सरकते... ती शनी मंदिराला वळसा घालून, चिंचेच्या पायाला हात लावून हसत हसत नदीच्या दिशेने चालू लागते. तिच्या शेवटच्या टोकाशी पुन्हा देवळेच देवळे! प्रथम कालिकेचे मंदिर, त्याच्या शेजारी घोड्यावर आरूढ झालेल्या खंडोबाचे छोटेखानी देऊळ! जवळच, गावात फार पूर्वी मरण पावलेल्या एका वानराची समाधी अन् मूर्ती! अन् अगदी शेवटी, मारुती राया! त्याचेही भलेमोठे मंदिर अन् त्याच्या पाठभिंतीशी मशीद... पांढरी शुभ्र!

इगतपुरीतील दारणा धरण

अज्ञात 23/06/2017

_Darna_Dam_1.jpgमहाराष्ट्रात 1892 साली भीषण दुष्काळ पसरला होता. त्या दुष्काळात नगर जिल्ह्याची मोठी हानी झाली. त्यानंतर ब्रिटिश शासनकर्त्यानी महाराष्ट्राच्या नद्यांमधील उपलब्ध पाणीसाठा व त्यासाठीचे स्रोत यासंबंधी माहिती संकलित केली. त्या ओघात गोदावरी खोर्‍याचा अभ्यास होऊन दारणा नदीवर धरण बांधण्याचे ठरले.

नाशिक जिल्ह्यातील दारणा नदीवर नांदगाव बुद्रुक या गावाजवळ 1907 साली दारणा धरणाचे बांधकाम सुरू केले. धरण 1912 मध्ये पूर्ण झाले, तेव्हा धरणासाठी सुमारे 2738596 रूपये खर्च झाला होता. एच. एफ. बिलसाहेब हे सुपरिटेंडिंग इंजिनीयर त्या ‘स्पेशल ड्युटी’ हुद्यावर होते. त्यांनी दुष्काळ निवारणार्थ केलेल्या पाटबंधार्‍यांच्या कामांपैकी ते सर्वप्रथम केलेले काम. त्या पाणी साठ्याला बिल यांच्या नावावरून लेकबील असे नाव देण्यात आले.

दारणा धरणातील पाणी नदीतून नांदूर-मध्यमेश्वर बंधार्‍यात व त्यानंतर गोदावरी उजवा व डावा कालव्यांद्वारा शेतीला पुरवण्याची व्यवस्था होती. धरण दगड-चुन्यात बांधण्यात आले आहे. धरणाची लांबी एक हजार तीनशेपासष्ट मीटर तर उंची पायाच्या तळापासून ब्याण्णव फूट व तळाच्यावर ब्याऐशी फूट इतकी आहे. धरण परिसर चारशेचार चौरस किलोमीटर आहे. धरणाची पाणी साठवण्याची क्षमता पूर्वी आठ हजार आठशेअडुसष्ट दशलक्ष घनफूट होती. ती सात हजार एकशेएकोणपन्नास दशलक्ष घनफूट म्हणजे सात टीएमसी एवढी राहिली आहे. धरणाला स्वयंचलित पद्धतीचे पन्नास दरवाजे आहेत. ब्रिटिशांनी धरणाच्या भिंतीवर कोरलेल्या शिलालेखात तो तलाव गोदावरी राइट व लेफ्ट कॅनॉल कालव्यास पाणीपुरवठा करण्याकरता बांधला असल्याचे नमूद करून हे पाणी केवळ गोदावरी कालव्यावरील लाभधारकांसाठी असल्याचे स्पष्ट संकेत दिले आहेत. धरणाच्या बांधकामात ब्रिटिश इंजिनीयर्सखेरीज रावबहादूर एन.व्ही.बर्वे (सब-इंजिनीयर) व व्ही.एन.गोडबोले (एलसीई सुपरवायझर) या अधिकार्‍यांचा सहभाग होता असे धरणाच्या कोनशिलेवरून दिसते.

धरण पूर्वीच्या कोपरगाव तालुक्यातील दुष्काळी भागाला शेतीसाठी पाणी देण्याकरता बांधण्यात आले होते. धरणाच्या पाण्यात वाटेकरी वाढल्याने तालुक्यातील ऊसशेती उद्ध्वस्त झाली आहे.

- संजीव कोद्रे- 9850958260

('असे होते कोपरगांव' या पुस्तकातून)

‘टीम व्हिजन’ची डोळस मदत


_Team_Vision_1.jpgदिव्यांग व्यक्तींना गरज असते ती त्यांची अडचण समजून घेऊन केलेल्या मदतीच्या हातांची; तसेच, अंध विद्यार्थ्यांना मदतीची गरज असते ती ‘डोळस’ मदतीची. मुंबईतील विविध कॉलेजांमधील तरुण ‘व्हिजन’ या उपक्रमाअंतर्गत तशी मदत करत आहेत. अंध विद्यार्थ्यांसाठी रीडर किंवा रायटर म्हणून काम करणे किंवा तशी माणसे मिळवून देण्याचे काम त्या उपक्रमात सहभागी झालेले विद्यार्थी करत असतात.

उपक्रमाची सुरुवात एका प्रसंगातून झाली. पोद्दार कॉलेजमध्ये ‘एनएसएस फेस्ट’च्या निमित्ताने संदेश भिंगार्डे या विद्यार्थ्याची ओळख प्रज्ञा पटेल या अंध युवतीशी झाली. ती राष्ट्रीय स्तरावरची जलतरणपटू आहे. संदेशने तिच्या बँकेच्या परीक्षेसाठी पेपर रायटर आणि रिडर म्हणून काम केले. त्याच वेळी इतर अंध विद्यार्थ्यांना सुद्धा रायटरची गरज आहे असे त्याला कळले. त्यावेळी त्याने शक्य तेवढ्या विद्यार्थ्यांना मदत करण्याचा प्रयत्न केला. पण पुरेसे रायटर उपलब्ध होऊ शकले नाहीत. तेव्हाच त्यांना त्या गंभीर समस्येची जाणीव झाली. त्यावरचे उपाय म्हणून ‘टीम व्हिजन’ची निर्मिती झाली.

त्यांनी ती चळवळ अधिकाधिक सक्रिय होण्यासाठी व्हॉट्सअॅप व फेसबुक या सोशल मीडियावरून मोहीम राबवली. त्यास अभूतपूर्व प्रतिसाद मिळाला. ‘टीम व्हिजन’च्या ‘रीडर्स अँड रायटर्स फॉर ब्लाइंड स्टुडंट्स’ या फेसबुक पेजला एक हजार तीनशे हून अधिक लाइक्स मिळाले आहेत. रूइया, पोद्दार, रुपारेल, मिठीबाई, भवन्स, सिद्धार्थ, कीर्ती, साठ्ये, झेव‌िअर्स आणि विल्सन या मुंबईतील कॉलेजांमधील दोन हजारांपेक्षाही जास्त विद्यार्थी त्या उपक्रमाशी जोडले गेले आहेत. अंधांसाठी काम करणा‍ऱ्या ‘नॅब’ (नॅशनल असोसिएशन फॉर द ब्लाइंड) या संस्थेकडूनही ‘टीम व्हिजन’शी संपर्क साधला जातो. जेथे रायटर्सची गरज असेल त्या विद्यार्थ्यांची माहिती ‘टीम व्हिजन’च्या स्वयंसेवकांना व्हॉटसअॅपद्वारे कळवली जाते. त्यामुळे झटपट आणि कमी वेळात रायटर उपलब्ध होऊ शकतात. साडेपाचशेपेक्षा जास्त अंध विद्यार्थ्यांना त्याचा फायदा झाला आहे. काहींनी बारावीच्या परीक्षेमध्ये सत्तर टक्क्यांपेक्षाही जास्त गुण मिळवले आहेत. 'व्हिजन'ची प्रेरणा ठरलेली प्रज्ञा पटेल ही स्वतःच्या पायावर उभी असून बँकेमध्ये चांगल्या पदावर कार्यरत आहे.

समृद्ध आणि विविध परंपरांनी नटलेली सांगवी

अज्ञात 13/06/2017

_Sangavi_1.jpgसांगवी गाव गोदावरी आणि देवनदी यांच्या संगमावर वसलेले आहे. त्या गावात पूर्वापार ब्राह्मण, कोळी, महार, मराठी या चार समाजगटांची कुळे दक्षिण तीरावर राहत होती. दत्त उपासक श्री नृसिंह सरस्वती तेथे वास्तव्यास होते. तेथून त्यांनी गोदावरी प्रदक्षिणा करण्याचा संकल्प सोडला. ते व त्यांचे शिष्यगण मजल दरमजल करत असताना गोदावरी काठाने उत्तरवाहिनी देवनदी व पूर्ववाहिनी गोदावरी यांच्या संगमाच्या दक्षिणेला सांगवी या गावी नदीकाठ परिसराजवळ असलेल्या टेकडीवर त्यांचा मुक्काम झाला. तो काळ चातुर्मासाचा होता. नृसिंह सरस्वतींनी त्यांच्या शिष्यांसमवेत सांगवी येथे चातुर्मासानिमित्त वास्तव्य केले, त्यामुळे सांगवी गावास धर्मक्षेत्राचे महात्म्य लाभले.

नृसिंह सरस्वती दररोज नदीवर स्नान करून टेकडीवर चिंतन करत व गावातील नागरिकांकरता आध्यात्मिक प्रवचन करत.

सांगवी येथील दत्तमंदिराच्या ठिकाणी आनंदवन आश्रम उभे केले. प्रत्येक वर्षी मार्गशीर्ष महिन्याच्या पौर्णिमेला सांगवी येथे दत्तजयंतीचा उत्सव साजरा केला जातो.

मौजे सांगवी या गावी शिवाचे हेमांडपंथी मंदिरे बांधलेले आहे. मात्र मंदिराबाबत कोठलाही पुरावा नाही. सांगवी गावात दक्षिणमुखी हनुमंताची पाच फूट उंचीची मूर्ती आहे. त्याच्या समोर तीन हजार लोकांना बसण्यासाठी भव्य सभामंडप आहे.

सायबरवर्ल्डमध्ये ‘नाशिकचा’ ठसा

अज्ञात 06/06/2017

_bhagyashree_kenge_2.jpgअनुराग व भाग्यश्री केंगे यांनी नाशिकची पहिली वेबसाईट www.nashik.com डिसेंबर १९९७ मध्ये उभी केली. इंटरनेट नव्याने येत होते, त्यामुळे ‘नाशिक इंटरनेटवर’ ही बातमी नाशिककरांसाठी नवीन व अचंबित करणारी वाटली. बहुसंख्यांना तिचा अर्थदेखील समजत नव्हता- परदेशात असलेले नाशिककर मात्र त्यांचे शहर इंटरनेटवर पाहून ’नॉस्टॅल्जिक’ व आनंदित झाले. ‘नाशिक डॉट कॉम’वर अनेक विभागांचा समावेश केला गेला होता. जुने तर हवेच, पण नवीनही सामावून घ्यावे असे ठरवून त्यावरील ‘नॅव्हिगेशन’, ‘लिंक्स’ ठरवल्या गेल्या. नाशिक हे केंगे पती-पत्नींचे गाव. ती दोघे म्हणतात – आमच्याच गावाचा शोध घेऊ लागल्यावर गोदावरीचा काठ, काळाराम, सुंदरनारायण, नारोशंकर मंदिर यांचा इतिहास आणि सौंदर्य नव्याने जाणवले. नाशिकच्या अनेक गल्ल्या, जुने वाडे, खाण्याची ठिकाणे, शहराच्या वेशी अशा गोष्टी वेबसाईटवर देण्यात आल्या. वि.दा. सावरकर, अनंत कान्हेरे यांच्यासारख्या स्वातंत्र्य सैनिकांची माहिती देण्यात आली. दादासाहेब फाळके, कुसुमाग्रज, वसंत कानेटकर यांच्यासारख्या उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वांचा आढावा घेण्यात आला.

देवगिरीचे यादव साम्राज्य

अज्ञात 01/06/2017

यादव घराण्याचा उदय महाराष्ट्रात बाराव्या शतकात झाला. कल्याणीचे चालुक्य व चोल यांच्या साम्राज्याचा ऱ्हास झाल्यानंतर ते घडून आले. यादववंशीय राज्यकर्ते त्यांना स्वत:ला श्रीकृष्णाचे वंशज समजत. यादव शासक राष्ट्रकूट व चालुक्य यांचे सामंत होते.

त्या वंशाचा संस्थापक दृढप्रहार होता. त्याने व त्याचा पुत्र सेऊणचंद्र (इसवी सन ८८० - ९००) यांनी स्वत:चे वेगळे अस्तित्व राष्ट्रकूट सत्तेतील अराजकाचा फायदा घेऊन निर्माण केले. पाचवा भिल्लम (११७३ - ११९२) याने स्वतंत्र यादव सत्तेची स्थापना केली. त्याने त्याची राजधानी सोमेश्वर चौथा या चालुक्य शासकाचा पराभव करून देवगिरी (दौलताबाद) येथे स्थापन केली. भिल्लमच्या मृत्यूनंतर पहिला जैतुगी व दुसरा सिंघण (सिंघणदेव इसवी सन १२०० – १२४७) सत्तेवर आले. दुसरा सिंघण याच्या काळात यादव सत्ता परमोत्कर्षास पोचली. सिंघणाने उत्तरेस गुजराथचे चालुक्य व माळव्याचे परमार यांच्या विरूद्ध आक्रमणे केली. संगीततज्ज्ञ ‘सारंगदेव’ त्याच्या दरबारी होता. त्याने ‘संगीतरत्नाकर’ हा ग्रंथ लिहिला. सिंघणदेवने त्याच्या ग्रंथावर टीका लिहिली होती. ज्योतिषी चांगदेव हाही त्याच्या आश्रयास होता.

सिंघणानंतर कृष्ण (१२४७ -१२६१) व महादेव (१२६१ -१२७१) हे राजे होऊन गेले. ते कला-साहित्याचे भोक्ते होते. त्यानंतर रामचंद्र ऊर्फ रामदेवराय (इसवी सन १२७१ -१३१२) सत्ताधीश बनला. त्याचवेळेस अल्लाउद्दिन खिलजी याने गुजराथ व माळवा येथील मोहीम हाती घेतली. त्याने दक्षिण मोहीम काढून होयसळांचाही पराभव केला. त्याने १२९४ मध्ये देवगिरीवर स्वारी करून संपत्ती लटून नेली. खिलजीच्या सैन्याने मलिक कफूरच्या नेतृत्वाखाली देवगिरीवर पुन्हा आक्रमण केले. रामदेवराय याच्यानंतर तिसरा सिंघण/शंकर (इसवी सन १३१२) सत्तेत आला. त्याने खिलजींचे आधिपत्य अमान्य केल्याने खिलजींनी पुन्हा त्याच्यावर आक्रमण केले व सिंघणाला ठार केले. त्यानंतर रामचंद्रदेवाचा जावई हरपालदेव गादीवर आला. पण मुबारक खिलजीने त्याचा पराभव करून यादवांची राजवट (१३१८) संपुष्टात आणली.

यादवकालीन राजतंत्रावर राष्ट्रकूट व चालुक्य यांच्या राजकीय कार्यपद्धतीचा प्रभाव होता. यादव शासकांनी पृथ्वीवल्लभ, श्रीवल्लभ, चक्रवर्ती अशा मोठमोठ्या पदव्या धारण केलेल्या दिसतात.

कथा गावांच्या नावांची


_Katha_Gavanchya_Navachi_1.jpgत्र्यंबकेश्वर ते कयगाव टोक (तालुका नेवासा) हा परिसर दंडकारण्याचा मानला जातो. त्या परिसरातून गोदावरी नदी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहते. नदीच्या तीरावर कोपरगाव हे तालुक्याचे ठिकाण वसलेले आहे.

प्रभू रामचंद्राच्या पदस्पर्शाने पुण्य झालेला असा कोपरगाव तालुका. गोदावरी नदीच्या उजव्या व डाव्या तीरावरून प्रभू रामचंद्र व सीता यांचे वनवासकाळात भ्रमण झालेले आहे. त्या संदर्भात स्थळ, काळ, घटना व प्रसंगानुरूप अनेक दंतकथा ऐकिवात असून त्यांचा वर्तमान परिस्थितीशी संदर्भ लागू शकतो.

गोदावरी नदीचा कोपरगाव तालुक्यात प्रवेश मोर्विसपासून होतो. ‘मोर्विस’ या गावाजवळ रामाने मारीच राक्षसाचा वध केला म्हणून मारीच - मारीस - मोर्विस असे शब्दस्थित्यंतर झाले. राम बाणाने सोनेरी हरणाचा वेध घेत असताना त्याचा नेम चुकून बाण खडकावर घसरत गेला. त्या बाणामुळे खडक कापत गेला. त्या बाणामुळे खडकावर खोल असे तास (नळी) पडले म्हणून त्या ठिकाणी वसलेल्या वसाहतीस (तास) 'चासनळी' असे नाव पडले आहे. शेतकरी शेताला पाणी व्यवस्थित भरता यावे म्हणून पेरणी झाल्यानंतर जमिनीत तास पाडतो व पाणी पिकाला भरतो. तास हा शब्द शेतकऱ्यांच्या परिभाषेतील आहे.

सिन्नर तालुक्यातील गोसावी समाज

अज्ञात 24/05/2017

_Sinnar_Gosavi_Samaj_1.jpgगोसावी समाज हा सिन्नर तालुक्यामध्ये सर्वत्र पसरलेला आहे. गोसावी समाजाची घरे तालुक्यामध्ये गावोगावी, खेडोपाडी, आढळून येतात. समाजाची जनगणना एक हजार एकशेआठ इतकी आहे. त्यांपैकी पाचशेऐंशी स्त्रिया, पाचशेअठ्ठ्याऐंशी पुरूष, एकशेतीन नोकरी करणारे, सहासष्ट व्यवसाय करणारे, एकशेसव्वीस घरकाम करणारे, तीनशेसात शिक्षण घेणारे, दोनशेनऊ शेती करणारे, नऊशेपन्नास मजुरी करणारे, पंधरा निवृत्त तर अवलंबून शून्य आहेत.

गोसावी समाज हा भटक्या जातींमध्ये मोडला जातो. त्यामुळे समाजाचे लोक घरी फार कमी प्रमाणात आढळून येतात. समाजाची प्रत्येक गावी चार-पाच घरे आढळून येतात. समाजात गोस्वामी, गिरी, पुरी, गोसावी इत्यादी प्रकारची आडनावे आढळून येतात. गोसावी समाजाला भगवान शंकराचे वरदान लाभलेले आहे असा समज आहे. सर्व गोसावी समाज एकत्र येऊन सिन्नरमध्ये दर महाशिवरात्रीला देवाची पूजा करतात, तेव्हा मात्र गर्दी उसळलेली दिसून येते.

गोसावी समाजात व्यक्ती मरण पावली तर तिला सर्वात प्रथम मांडी घालून भिंतीला टेका लावून बसवले जाते. नंतर त्याच्या दफनक्रियेपर्यंत त्याच्या पूर्ण अंगाला तूप लावून त्याची सेवा केली जाते. त्याच्या जवळ अगरबत्ती, धूप–दीप यांचा वास केला जातो. गोसावी समाजामध्ये मृत व्यक्तीला जाळले जात नाही. त्या व्यक्तीला दहा फूट लांबीचा खड्डा खोदून, त्यातही एका गाभार्‍यात बसवून ठेवतात. नंतर जे लोक अंत्यविधीला येतात ते लोक त्यांच्या सोबत ऐपतीप्रमाणे मीठ आणतात. त्या व्यक्तीच्या घरची मंडळीही एक ते दोन गोणी मीठ आणून ठेवतात. अंत्यसंस्कारासाठी त्याशिवाय अर्धी गोणी चाळलेली राख व दोन-तीन पाटया बेलांची गरज लागते.

कुंभारी गावचे राघवेश्वर शिवमंदिर

अज्ञात 24/05/2017

_Raghaweshwar_1.jpgहेमांडपंथी शिवमंदिर शृंखलेतील पुरातन राघवेश्वर मंदिर कोपरगाव तालुक्यातील पश्चिमेला आठ किलोमीटर अंतरावर कुंभारी गावी गोदावरीच्या तीरावर उभे आहे. राघोबादादा कोपरगाव -हिंगणी- कुंभारी अशा भुयारी मार्गाने मंदिरात येत. म्हणून त्या मंदिरास राघवेश्वर देवस्थान असे नाव देण्यात आले आहे अशी आख्यायिका आहे. भुयारी मार्ग सध्या बंद आहे. मंदिर अखंड शिळेमध्ये आहे व त्यावर अप्रतिम कलाकुसर आहे. सुमारे एक हजार वर्षांपूर्वीचे ते मंदिर आहे असे सांगितले जाते. गौतमऋषींचे वास्तव्य त्या ठिकाणी होते; तसेच, पेशवे राघोबादादांचेही वास्तव्य त्या परिसरात होते. पेशवे मंदिराची देखभाल करत. बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या म्हणण्यानुसार पेशव्यांच्या फौजा पुण्याहून ग्वाल्हेरला पुणे, संगमनेर, वावी, मंजुर, मुखेड, येवला या मार्गाने जात, तेव्हा त्या राघवेश्वर मंदिर परिसरात काही काळ थांबत. पुरंदरे यांनी त्या मंदिराची पाहणी केलेली आहे. मंदिरात महादेवाची पिंड असून सुर्यकिरणे सकाळच्या वेळी शिवाला साक्षात अभिषेक घालतात. तो क्षण बघण्यासारखा असतो.