ऑर्गन निर्माते उमाशंकर दाते


'ऑर्गन' हे पाश्चात्य संगीतामध्ये सर्वात गुंतागुंतीचे आणि महत्वाचे एक वाद्य. दिसायला सर्वसाधारण आपल्या पायपेटीसारखेच, पण तंत्रज्ञान आणि बांधणी वेगळी असल्याने अधिक नादमाधुर्य निर्माण करणारे. इंग्रज राजवटीत भारतातील चर्चमध्ये वाजवण्यात येणाऱ्या या सुरेल वाद्याचा बालगंधर्व, गोविंदराव टेंबे यांसारख्या दिग्गजांनी त्‍यांच्‍या संगीत नाटकांमध्ये वापर करून त्याला न्याय दिला. त्‍या वाद्यानेही स्‍वतःच्‍या सुरेल स्‍वरांच्‍या साथीने भारतीय संगीताचा अप्रतिम नमुना सादर केला. त्‍या वाद्याच्या जादुई आविष्काराने जगाला भुरळ घातली होती. परंतु इलेक्ट्रॉनिक्सच्या क्रांतीमुळे त्याचे उत्पादन पूर्णपणे थांबले. त्याच्या निर्मितीचे तंत्र आणि वाजवण्याची कला नवीन पिढीला अवगत नसल्यामुळे वापरात असलेले ऑर्गनही अडगळीत जाऊन पडले. ऑर्गन काळाच्या ओघात नामशेष होऊ लागले. मात्र त्‍या गुणी वाद्याचे असे लुप्त होणे कोकणातील खेडेगावात राहणा-या एका सुज्ञ संगीतकाराला मान्य नव्हते. त्याने ऑर्गनच्या नवनिर्मितीचा ध्यास घेतला. त्या अवलियाचे नाव आहे उमाशंकर उर्फ बाळ दाते.

नगारा


नगारा हा शब्‍द मूळ अरबी शब्द 'नकारा' पासून उदयास आला आहे. नगारा हे एकमुखी मोठे वाद्य आहे. हे जुन्या भेरी-दुंदुभी यांसारखे जुन्‍या काळचे युद्धवाद्य होते. एक मोठ्या अर्धगोलाकार धातूच्या (तांबे, पितळ वा लोखंड) भांड्यावर कातडे ताणून चढवले जाते. तोच नगारा! त्‍यास चौघडा असेही म्‍हणतात. हे वाद्य दोन काठ्यांनी वाजवतात. घोड्यावर बांधून वाजवण्याच्या लहान नगाऱ्यासारख्या दोन वाद्यांच्या जोडवाद्याला ‘डंका’ म्हणतात.

लढाईत नगारा वाजवण्याची प्रथा बहुतांश संस्‍कृतींमध्‍ये आढळून येते. सैनिकांना हुरूप यावा किंवा लढाईत विजय मिळवल्यानंतर नगारा वाजवण्‍यात येई. सेनापतीचे निरनिराळे हुकूम सैन्यास समजण्यासाठी निरनिराळे आवाज काढून नगारा वाजवला जाई. शत्रूचा हल्ला होण्यापूर्वी सैनिकांना सावध करण्यासाठी, शत्रूवर हल्‍ला करायचा असल्‍यास किंवा शत्रूच्‍या दिशेने चालून जाण्‍यासाठी त्‍या-त्‍या संकेताप्रमाणे नगारा वाजवला जाई. युद्धप्रसंगी वाजवल्‍या जाणा-या तशा नगा-यास नौबत असे म्‍हणतात.

महाराष्‍ट्रात किंवा सबंध भारतात नगारे ठेवण्‍याकरता किल्‍ल्‍यांमध्‍ये खास जागा असत. त्‍यास नगारखाना असे म्‍हटले जाई. त्‍यांचे स्‍थान दिंडी दरवाजाजवळ असे. नगारा वाद्य देवालयांत वा उत्सव प्रसंगी वाजवले जाण्‍याची पद्धत चालत आली आहे. दिवसाच्या ठराविक वेळेस काल दर्शवण्यासाठीही याचा उपयोग केला जाई.

शेडगांवकर बखरीतील नगा-याबाबतचा उल्‍लेख असा - ''थोरल्या शिवाजीने शके १५८० श्रावण शुद्ध पंचमी शनिवारी (१६५८ जुलै २४) सातारा किल्ला हस्तगत केला. त्यामुळे विजयस्मारक म्हणून शनिवारी आणि शिवाजी देवीभक्त असल्याने शुक्रवारी अशा दोन दिवशी चौघडा वाजविण्याचा प्रघात पडला.''

लढाईत वाजवला जाणारा नगारा हत्तीच्‍या पाठीवर ठेवला जात असे. मुख्य सेनापतीला छत्रपतींकडून खास जरीपटका व साहेबी नौबत देऊन मोहिमेवर पाठवले जाई. तो एक प्रकारचा मान असे. नौबतीसाठी सरकारी खजिन्‍यातून स्‍वतंत्र निधी पुरवला जाई.

म्हैसगावचा सॅक्सोफोन वादक – कालिदास कांबळे


कालिदास हा मूळचा म्हैसगावचाच. त्याचे शिक्षण दहावी पास झाले आहे – तेही म्हैसगावातील शाळेतच. कालिदास म्हणाला, की म्हैसगावात बरीच कलाकार मंडळी आहेत. कालिदासच्या बालपणी म्हैसगावचा बँड होता आणि कालिदासचे वडील शिवाजी कांबळे हे त्या बँडमध्ये ट्रम्पेट वाजवत. ते गावातील बँडव्यतिरिक्त कुर्डुवाडीजवळील आरपीएफ येथेही ट्रम्पेट वाजवायला जात. शिवाय, त्यांची घरची शेती होती. घरची शेती कालिदासच्या बालपणापासूनच, त्याच्या कानावर हे संगीत/वाद्यसंगीत पडत होते. म्हैसगावातील सूर्यभान खारे काका पेटी वाजवतात, ते पेटीवादनाच्या कार्यक्रमाला जाताना, लहान कालिदासला, त्यांच्या बरोबर नेऊ लागले. लहानग्या कालिदासची बोटे की बोर्डवर फिरू लागली. तो वडिलांकडून ट्रम्पेटही वाजवण्यास शिकला.

त्याने दहावी झाल्यानंतर वादक म्हणून व्यवसाय करण्याचे ठरवले. कालिदासने की बोर्ड, ट्रम्पेट यांच्या जोडीला ‘बाजा’ वाजवण्यास सरुवात केली. कालिदासची बँडमध्ये वाद्ये वाजवून कमाई होऊ लागली.

कालिदासला 2001 साली, पुण्याच्या इंडियन एअरफोर्स बँडमध्ये, की बोर्ड, ट्रम्पेट वादकाची नोकरी मिळाली. सकाळी परेड असायची तेव्हा या बँडपथकाला वादनाचे काम असे. त्यानंतर रात्री, मोठ्या अधिकाऱ्यांच्या डिनर पार्ट्या असायच्या, त्यावेळी बँडपथकात वादनाचे काम असे. ती नोकरी कालिदासने 2003 सालापर्यंत केली. ती नोकरी सोडून तो म्हैसगावला परत गेला. पुण्यातील तीन वर्षांच्या काळात, कालिदासने त्यावेळचे पोलिस सबइन्स्पेक्टर यासिन खान, जे. पठाण यांचे सॅक्सोयफोन वादन एकले होते. त्याला त्या वाद्याची ओढ तयार झाली. यासिन खान त्यावेळी बडोद्याला राहत होते – नोकरीनिमित्त. म्हणून 2004 साली कालिदास बडोद्याला गेला व यासिन खान यांच्याकडेच राहून – गुरुकुल पद्धतीने - सॅक्सोफोन वाजवण्यास शिकू लागला. तो दोन वर्षे बडोद्यात होता.

होलार समाजाचे वाजप


सोलापूर जिल्ह्याच्या सांगोला तालुक्यातील सदुसष्ट गावांत होलार समाजाची सत्तावीस हजारांच्या आसपास लोकसंख्या आहे. वाद्ये वाजवणे हा होलार समाजाचा पारंपरिक व्यवसाय. वाद्य याला समानार्थी बोलीभाषेतील शब्द वाजप असा आहे. अलगूज, सनई, सूर, सुंद्री आणि डफ ही त्यांची पारंपरिक वाद्ये तर झांज, ताशा, ढोल बॅण्ड, बँजो हे वाजपाचे आधुनिक साहित्य होय. सनई, सूर वाजवणाऱ्या पार्ट्या तालुक्यात तीसपेक्षा अधिक आहेत.

अलगूज म्हणजे पावा, मुरली अथवा बासरी. होलार समाजातील काही कलाकार चाळीस वर्षांपूर्वी बासरीवादन करत होते. बासरीचे मंजुळ ध्वनी वातावरणात चैतन्य पसरवतात; त्यातून गंभीर स्वरही काढले जातात. बासरीवादन कलेस म्हणावी तेवढी मागणी नसल्यामुळे ते वादन काळाच्या ओघात मागे पडले. तालुक्यात अलगूजवादन तर फारच दुर्मीळ दिसून येते.

तबला

अज्ञात 28/11/2013

तबला (उजवीकडे) आणि डग्गा (डावीकडे)हिंदुस्थानी म्हणजे उत्तर भारतीय संगीतात साथसंगतीसाठी व स्वतंत्र वादनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या एका अवनद्ध तालवाद्याची जोडी. उजव्या हाताने वाजवितात तो तबला किंवा ‘दायाँ’ व डाव्या हाताने वाजवितात तो डग्गा अथवा ‘बायाँ’. डग्ग्याचा उपयोग खर्ज ध्वनी काढण्यासाठी; तर तबल्याचा उच्च ध्वनी काढण्यासाठी करतात.

तबला ह्या वाद्याचे मूळ ‘तब्ल’ या अरबी वाद्यात असावे. इब्न खुर्दाद बिह ह्या इतिहासकाराच्या मते तब्लच्या निर्मितीचा मान तबल् बी लमक ह्या अरबी कलावंताकडे जातो. हे वाद्य मोगलांकरवी भारतात आले. १२९६ ते १३१६ च्या दरम्यान तबल्यात महत्त्वाच्या सुधारणा होऊन ख्याल व टप्प्यासारख्या संगीतरचनांबरोबर त्याचा साथीसाठी वापर होऊ लागला. मृदंग-पखावजाप्रमाणे उपयोगात आणलेली ‘शाई’ ही महत्त्वाची सुधारणा. ह्याचे श्रेय बहुमताने अमीर खुसरौस (१२५३–१३२५) दिले जाते.

तबला खैर, शिसव, बाभूळ, चिंच इत्यादींच्या लाकडाचा बनविलेला असून तो वरील तोंडाकडे किंचित निमूळता, नळकांड्याच्या आकाराचा व आतून पोखरून काढलेला असतो. डग्गा तांब्याचा, पितळेचा किंवा क्वचित मातीचा असून घुमटाकृती असतो. डग्ग्याचा रुंद व तबल्याच्या निरुंद तोंडावर बकऱ्याचे चामडे ताणून बसविलेले असते. हे चामडे, त्याभोवतालची दुहेरी किनार (चाट), वर बसविलेली वादीची विणलेली कडा (गजरा) ह्या सर्वांना मिळून ‘पुडी’ म्हणतात. नादमाधुर्यासाठी तबल्याच्या पुडीच्या मध्यावर व डग्ग्याच्या पुडीवर मध्याच्या जरा बाजूस ‘शाई’ (लोखंडाचा कीस, काळी शाई व भात यांचे मिश्रण) घोटून वर्तुळाकार थर देतात. पुडीमधून ओवलेली वादी तळाच्या चामडी कड्यातून (‘पेंदी’मधून) तोंडाभोवती ओढून घेतात. तबल्याच्या वादीतील लाकडी गठ्ठे खालीवर ठोकून गायन-वादनाच्या आधारस्वराशी त्याचा स्वर जुळवितात.

संबळ - अवनध्द वाद्य


क-हाड येथील खंडोबाच्या यात्रेत मुख्य‍ मंदीरानजीक संबळ वाजवणारे गोंधळी संबळ हे एक अवनध्द वाद्य आहे. कालिकापुराणात, शिवाने पार्वतीच्या आनंदासाठी हे वाद्य निर्माण केले अशी समजूत आहे. संबळ हे वाद्य कुलधर्म, कुलाचार, परंपरा म्हणून उपयोगात येते. गोंधळी गाताना तुणतुण्याबरोबर सोयीचे वाद्य म्हणून ते वापरतात. गोंधळ हा लोकगीताचा प्रकार संबळेच्या तालावर आकार घेतो.

संबळ हे तबल्याप्रमाणे दोन वाद्यांची जोडी असलेले चर्मवाद्य आहे. ती दोन्ही वाद्ये एकत्र जोडलेली असतात. दोन्ही भाग लाकूड कोरून पोकळ केलेले असतात. डाव्या हाताने वाजवण्याचा भाग तांब्यानेही बनवला जातो. या वाद्याचा एक भाग लहान व एक भाग मोठा असतो. त्यातल्या एकाला नरसंबळ आणि दुस-याला मादीसंबळ असे म्हणतात. नरसंबळ डग्ग्याचे बोल पुरवते. त्‍यावर डग्ग्यासारखी शाई असते. तर मादीसंबळ तबल्याचे बोल पुरवते. संबळेचा आकार पंचपात्राप्रमाणे असतो. लहान वाद्याच्या तोंडाचा घेर मोठ्या वाद्याच्या घेरापेक्षा निम्मा असतो. यांची तोंडे कातड्याने मढवून सुताच्या दोरीने आवळलेली असतात. वाद्याच्‍या तोंडावरील कातड्यास ताण देण्‍याकरता संबळेच्‍या भोवती तबल्‍याप्रमाणे चामड्याची किंवा दोरीची वादी असते.

संबळावर वाजवण्यासाठी खास आराटी झाडाच्या मुळीचा आकडा तयार केलेला असतो. त्यामुळे संबळाचा आवाज घुमून श्रोत्यांच्या शरीरात कंप पावत शिरतो. त्‍या वाद्यातील खर्ज स्वर निघणा-या भागाला बंब किंवा धम असे म्हणतात. तर दुस-याला झील असे नाव आहे. संबळ दोरी अथवा शेल्‍याने कमरेस बांधले जाते. गोंधळी ते वाद्य उभे राहून वाजवतात.
 

संबळ तखडाच्या किंवा वेताच्या बारीक छडीने वाजवतात. छड्यांचा पुढील भाग छत्रीच्या दांड्याप्रमाणे वळवलेला असतो. छड्यांची लांबी एक ते सव्वा फूट असते. छड्या हातातून निसटू नयेत, म्हणून त्यांच्या दुस-या बाजूंना कापड गुंडाळलेले असते.
 

वीणा - प्राचीन शास्त्रीय वाद्य


वीणा वाद्यवीणा हे जगातले सर्वात प्राचीन शास्त्रीय वाद्य (तंतुवाद्य) आहे. वीणेचे उल्लेख वेद-उपनिषदात आहेत.

सरस्वती नदीच्या काठी वेद-उपनिषदे-पुराणांची उत्पत्ती झाली. तो काळ सरस्वतीच्या अनुषंगाने व नव्या वैज्ञानिक परीक्षणांनी सात हजार ते नऊ हजार वर्षे पूर्वीचा समजला जातो. सरस्वती ही विद्येची देवता इतक्या प्राचीन काळापासून भारतीयांचे दैवत आहे. सरस्वतीच्या हाती वीणा हे तंतुवाद्य रामायण -महाभारत काळापासून वा त्या अगोदर दिसू लागले. याचा अर्थ तेव्हापासून भारतीयांना तंतू (धातूच्या तारा) व त्यांचा गायनात वापर माहीत असावा. तंतुवाद्ये नक्की कुणी व केव्हा शोधून काढली?

वीणा वाद्य

भारतीय संस्कृतीला माहीत असणारी नारद व भरतमुनी ही नावे आपला इतिहास सात हजार वर्षांइतका मागे नेतात. सरस्वती नदी व सरस्वती देवता यांचा काळ त्याहून एक हजार वर्षें तरी मागे जातो. सर्वात आद्य विद्यापीठ शारदापीठम् (नीला खोरे- नीला पुराण-पाकव्याप्त काश्मीर) सरस्वती आणि सिंधू या नद्यांच्या काश्मीरमधील संगमावर वसले गेले. या विद्यापीठाचे अवशेष त्या संगमावरील शारदी या खेड्यात सापडले आहेत.

भरतमुनी हे भारतीय शास्त्रीय संगीताचे आद्य प्रवर्तक समजले जातात. संगीत हे मंत्र व त्यांचे -हस्व, दीर्घ उच्चार यांनुसार तयार झाले. पक्षांच्या कूजनातून भरतमुनींना मंत्रोच्चाराधारित चाली, ताल व लय यांचा परिचय झाला. त्यांचा तंतुवाद्यात उपयोग करून घेण्याची कल्पना त्यांचीच. पूर्वी झाडांचे तंतू वापरून केलेले वाद्य असे.

शारदा विद्यापीठाचा काळ निश्चित झालेला नाही. भरतमुनी शारदापीठात शास्त्रीय संगीत शिकवत असत (इसवी सनपूर्व २९००) सरस्वती नदीचा नव्याने शोध लागल्यानंतर इस्त्रो व नासा या कालानिश्चितीच्या मागे लागले आहेत. कदाचित तो काळ काही हजार वर्षेही मागे जाऊ शकेल!

टाळ


 टाळ हे घनवाद्य आहे. द्रोणाच्या आकाराचे दोन पितळी तुकडे असतात. ह्या तुकड्यांच्या मधोमध थोडा फुगवटा असतो. फुगवट्याच्या मधोमध छिद्र पाडून त्यातून दोर ओवतात व फुगवट्याच्या आतील बाजूस दोराची गाठ मारतात. दोन टाळ हातांत घेऊन एकमेकांवर आघात करून ताल धरतात. क्वचित्, दोन्ही टाळ एका हातात घेऊनही वाजवतात. तुकोबा म्हणतात -

एका हाती टाळ,
एका हाती चिपळिया
घालती हुंमरी एक
वाताती टाळिया

 

 टाळ जसे पितळी असतात तसे ते दगडी किंवा इतर धातूंपासूनही बनवतात. काशाचे टाळ उत्तम नाद देतात.

 टाळांचे काही प्रकार असे आहेत :

 देवादिकांच्या आरत्या म्हणताना वापरले जाणारे आरत्यांचे टाळ. गुजराती संगीतासाठी वापरले जाणारे विशिष्ट गुजराती टाळ. नृत्याच्या वेळी ताल धरण्यासाठी छोटी मंजरी किंवा छोटी मंजिरी टाळ. त्याखेरीज कथ्थक, कुचिपुडी, भरतनाट्यम्, मोहिनीअट्टम्, मणिपुरी इत्यादी नृत्यप्रकारांत ठेका धरण्यासाठी वेगळे टाळ असतात. दाक्षिणात्य संगीतासाठी बाजाचे खास छोट्या आकाराचे दाक्षिणात्य टाळ. सुपारीची किंवा स्पर्धेची भजने म्हणताना किंवा वारक-यांना लागणारे धंदेवाईक टाळ. लहान आवाजाच्या टाळांना 'शक्ती' असे म्हणतात तर मोठ्या आवाजाच्या टाळांना 'शिव' म्हणतात.

संदर्भ :

1. भारतीय संस्कृतिकोश, खण्ड तिसरा, पृ. 719

2. वाघे, सुरेश पांडुरंग, संकल्पनाकोश (अप्रसिध्द)

- सुरेश वाघे
दूरध्वनी  (022)28752675

तुंबडीवाल्यांचे गाव


‘तुंबडीवाला’ हा गोंधळी , भराडी , वासुदेव , पांगुळ, बहुरूपी या लोकगायकांच्या परंपरेतला लोकसंस्कृतीच्या उपासकांतील महत्त्वपूर्ण घटक होय. तुंबडीवाल्यांचे वास्तव्य महाराष्ट्राच्या वर्धा  जिल्ह्यात आढळून येते. कारंजा (घाडगे) तालुक्यातील खापरी हे गाव तुंबडीवाल्यांच्या नावाने प्रसिद्ध आहे. त्यांचा परंपरागत, पिढीजात व्यवसाय म्हणजे ‘तुंबडी’ या वाद्यावर गाणी म्हणून भिक्षा मागणे. त्यांच्यापैकी काही मंडळी शेतीव्यवसाय व पशुपालन करत आहेत, नवी पिढी शिक्षण घेत आहे. मात्र हे प्रमाण नाममात्र आहे.

महाराष्ट्रातले ‘तुंबडीवाले’ मध्यप्रदेशात ‘बसदेव’ आणि उत्तर प्रदेशात ‘हरबोले’ या नावांनी ओळखले जातात. मध्यप्रदेशात त्यांचे वास्तव्य ‘बालाघाट’, ‘रानडोंगरी’, बैतुल’ या प्रदेशांत आहे. त्यांचे वास्तव्य उत्तरप्रदेशात तुरळक दिसून येते. त्यांचे मुख्य उपास्य दैवत ‘महादेव’. तुंबडीवाले हिंदू समाजाप्रमाणे सर्व सण-उत्सव साजरे करतात. त्यांचे रीतिरिवाज, चालीरीती हिंदूंप्रमाणे आहेत. ते श्रीकृष्ण, गणपती, हनुमान यांना विशेष पूजनीय मानतात.

तुंबडीवाला भिक्षा मागताना जी गाणी गातो ती परंपरेने त्यांच्या घराण्यात मौखिक रूपाने प्रचलित असतात. प्रत्येक पिढीत त्यात कमी-अधिक होते. त्यामुळेच त्यांच्या गीतांत नित्यनूतनता दिसून येते. गाणी परंपरागत ‘तुंबडी’ या वाद्यावर गातात. त्यांच्या तोंडी असणारी विविध प्रकारची गाणी, पोवाडे, कथागीते उपदेशात्मक आणि मोहक असतात. त्यांच्या गाण्यांनी ऐकणा-यांचे मन प्रसन्न होते. तुंबडीवाला भिक्षा मागताना एकटाच असतो. शक्य झाल्यास त्याच्या सोबतीला लहान मुलगा असतो. कधी ते बरोबरीचे दोघे असतात. त्यावेळी दुसरा साथीदार कोरसप्रमाणे गीताच्या चरणांची पुनरावृत्ती करतो.