मैत्रेयी नामजोशी - तिचा कॅनव्हासच वेगळा!

प्रतिनिधी 03/08/2015

‘जे जे स्कूल ऑफ आर्ट’मधून चित्रकलेचे शिक्षण घेतेलेली मैत्रेयी नामजोशी जेव्हा ‘आयआयटी’मध्ये थिसिस प्रोजेक्ट करत होती तेव्हा, तिला तिने कागदाची चौकट मोडून खुल्या दिलाने तिची कला मांडली पाहिजे असे वाटले आणि मग चहाच्या एका कट्ट्याचा कायापालट झाला!

मैत्रेयी सांगते, “जेव्हा मी प्रोजेक्ट सुरू केले तेव्हा फार विचार न करता मोठ्या भिंतीवर माझ्या ब्रशला करामत करू द्यायची इतकेच डोक्यात होते, पण हळुहळू चित्र आकार घेऊ लागले. तेव्हा जाणवले, की यामागे काही विचार असला, काही संकल्पना असली तर गंमत आहे … चित्र पूर्ण झाले तेव्हा त्या जागेशी लोक वेगळा संवाद साधू लागले … वेगळा आनंद आणि अनुभव घेऊ लागले तेव्हा एक डिझायनर म्हणून मला समाधान मिळाले.”

क्षात्रैक्य परिषद : पुरोगामी विचारांची सामाजिक चळवळ


महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनात एक छोटीशी तरीही समाजैतिहासिक दृष्ट्या महत्त्वपूर्ण अशी घटना ४ सप्टेंबर १९४९ या दिवशी घडली. सोमवंशी क्षत्रिय समाजातील काही उत्साही आणि चळवळ्या कार्यकर्त्यांनी भेदरहित भारतीय समाजाच्या निर्मितीसाठी कृती करण्याचा ध्यास घेऊन ‘क्षात्रैक्य परिषद’ नावाच्या चळवळीला आरंभ करून दिला. भारताच्या नवनिर्माणाचे स्वप्न त्यांच्या उराशी होते.

राईट टू पी : आम्ही हार मानलेली नाही! - सुप्रिया सोनार अर्चना राणे 20/06/2015

सुप्रिया सोनार मूळ गोव्याची. सुस्थित घरातील. तिने पदवीचे व पदव्युत्तर कायद्याचे शिक्षण गोव्यातच घेतले. ती लग्नानंतर मुंबईत आली. तिने वकिली करण्याचे ठरवले, पण तसा सराव करताना तिच्या लक्षात आले, की व्यवसायात तिला तिची तत्त्वे बाजूला ठेवून काम करावे लागते. तत्त्वांना मुरड घालून काम करणे तिला पसंत नव्हते. तिने ती नोकरी सोडली.

दरम्यानच्या काळात तिच्या मैत्रिणीने तिला गोवंडीच्या डम्पिंग ग्राऊंडवरील झोपडपट्टीत लैंगिक शोषणासंदर्भात मार्गदर्शन करण्यासाठी बोलावले. मैत्रीण 'कोरो' या समाजसेवी संस्थेसाठी काम करते. ते सेशन व्यवस्थित पार पडले, पण तिच्या डोळ्यांसमोर सारखे तेथील दृश्य एखाद्या चलचित्रपटासारखे सुरू राही. तेथील झोपड्या... नागडीउघडी फिरणारी पोरे... तोंडावर भस्सकन येणाऱ्या, तोंडासमोर घोंघावणाऱ्या माशा... तेथे होणारी स्त्रिया-पोरींची छेडखानी, लैंगिक शोषण... आणि एके दिवशी, तिच्या मनाने पक्के केले, की ती त्यांच्यासाठीच काम करील!

वाडवळ समाज व संस्कृती


सुमारे हजार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रातील उत्तर कोकणचा प्रांत ‘महिकावती नगरी’ किंवा ‘बिंबस्थान’ म्हणून ओळखला जाई. त्या परिसरातच वाडवळ समाजाची वस्ती आहे. ज्येष्ठ संशोधक अशोक सावे वाडवळ शब्दाची उपपत्ती ‘वाडवडील’ या शब्दातून शोधू पाहतात. ‘वाड’ म्हणजे मोठे-महान-कीर्तिवंत आणि ‘वडील’ म्हणजे पूर्वज. म्हणजे वाडवळांचे पूर्वज महान कीर्तिवंत असले पाहिजेत.

संक्षिप्त इतिहास

‘महिकावतीची बखर’ (लेखक - केशवाचार्य व इतर) हा प्राचीन दस्तऐवज आहे. बखरीत महिकावती राजधानी असलेल्या बिंब राजांचा इतिहास (वंशावळी) वर्णलेला आहे. बिंब राजे सोमवंशी व सूर्यवंशी क्षत्रिय राजे होते. ज्यांना वाडवळ असे संबोधले जाते ते त्यातील सोमवंशी राजांशी संबंधित आहेत. महिकावतीच्या बखरीबरोबर ‘बिंबाख्यान’(लेखक रघुनाथ पुतळाजी राणे), ‘अर्ली हिस्ट्री ऑफ बॉम्बे’ ‘उत्तर कोकणचा इतिहास’ (लेखक रा.ब. पु. बा. जोशी), ‘ओरिजिन ऑफ बॉम्बे’ (लेखक डॉ.. जी. द. कुन्हा) इत्यादी ग्रंथांमधून सोमवंशी क्षत्रियांचा इतिहास उपलब्ध होतो.

शास्त्री हॉल नावाचे शंभर वर्षांचे कुटुंब


शास्त्री हॉल ही दक्षिण मुंबईतील मध्यमवर्गीर्यांची जुनी वसाहत आहे. जुन्या भाषेत चाळींची वाडीवस्ती. मुंबईत ग्रँट रोडला नाना चौकापासून शंभर पावलांवर ती वस्ती आहे. त्या विशाल निवासी समूहाला शास्त्री हॉल हे नाव पडले तोही इतिहासच आहे. ती वाडी पेशवाईतील सरदार शास्त्री-पटवर्धन यांच्या वंशजांची. बडोदे संस्थानचे दिवाण असलेल्या सरदार पटवर्धन यांनी निर्जन पडिक जमीन असलेला तो भूभाग दीडशे वर्षांपूर्वी खरेदी केला. मुंबई बेट आकार घेत असताना त्या जागेवर ख्रिश्चन स्मशानभूमी होती. तेथे पोर्तुगीजकालीन बंगलाही होता. त्या बंगल्यात लाकडी तक्तपोशीचा हॉल होता. पटवर्धनांनी त्याचे नामकरण गंगाधरशास्त्री हॉल असे केले. त्यांनी त्यानंतरच्या शतकात मुंबईत येणा-या पांढरपेशा मध्यमवर्गीर्यांसाठी एकेक करत आठ चाळी उठवल्या. हॉलच्या भोवतीच्या चाळी म्हणून त्या वस्तीला शास्त्री हॉल असे नाव पडले. तो ऐतिहासिक बंगला १९६८ पर्यंत उभा होता. तो रस्ता रुंद करताना जमीनदोस्त झाला. तेथे उंच इमारत झाली. हॉल गेला पण वाडीला पडलेल्या नावाने अमर झाला.

कोकण्यांचा सखा, भाऊचा धक्का


भाऊचा धक्का हा गिरगाव आणि गिरणगाव भागांतील कोकणी माणसांचा जिवाचा सखा, कारण भाऊचा धक्का त्यांना कुलाबा, रत्नागिरी आणि गोव्यातील त्यांच्या मूळगावी अलगद आणि अल्प खर्चात पोचवत असे. त्याकाळी हातावर पोट भरणारा कोकणी मुंबईकर जसा केविलवाणा तसाच भाऊचा धक्काही आज बापुडवाणा भासतो. कारण कोकणच्या बोटींची जागा एस.टी.च्या रातराण्या, खासगी बस आणि कोकण रेल्वे यांनी त्याच क्रमाने घेतली. कोकणच्या बोटींना गि-हाईक राहिले नाही. भाऊच्या धक्क्यावरून भरतीओहोटीचे वेळापत्रक सांभाळत रेवसकडे लाँच सुटत असतात. त्यांनाही गेटवे-मांडवा या दिवसभर चालू असणा-या लाँचसेवेची स्पर्धा आहे.

गायिका-नटी अमीरबाई कर्नाटकी प्रशांत कुळकर्णी 06/05/2015

अमीरबाई कर्नाटकी यांचे चरित्र रहिमत तरीकेरी यांनी कन्नड भाषेत लिहिले. त्‍यांनी चरित्र-लेखनाच्या निमित्ताने केलेल्या संशोधनाचा आणि इतर चरित्रात्मक गोष्टींचा रंजक आढावा एका कन्नड लेखात घेतला होता. त्याचा हा अनुवाद.)

खगोलशास्त्रज्ञ डॉ. पुष्पा खरे


पुष्पा खरे यांचा जन्म 16 जानेवारी 1950 या दिवशी झाला. पुष्पा खरे शालेय वयापासून अभ्यासू आणि बुद्धिमत्तेची चमक दर्शवणा-या विद्यार्थिनी होत्या. त्यांना शिक्षणासाठी नॅशनल मेरिट स्कॉलरशिप मिळाली. त्यांना एम.एस्सी. परीक्षेत सुवर्णपदक मिळाले. त्यांनी पीएच.डी. संशोधन करावे यासाठी आणि तीच करिअर पुढे निवडावी म्हणून स्पर्धा परीक्षा दिल्या. मुंबईच्या भाभा अॅटोमिक रिसर्च सेंटर (बी.ए.आर.सी.), टाटा इन्स्टिट्युट ऑफ फंडामेंटल (टी.आय.एफ.आर.) आणि कानपूर येथील आय.आय.टी. या, देशातील तिन्ही सर्वोत्कृष्ट म्हटल्या जाणाऱ्या संस्थांत त्यांना प्रवेश मिळाला. पुष्पा खरे कानपूरला गेल्या आणि काही दिवसांनी, मुंबईला राहण्याची नीट सोय झाल्यावर टी.आय. एफ.आर.मध्ये रुजू झाल्या.

अच्युत गोडबोले या मुसाफिराची यशोगाथा!


अच्युत गोडबोले या व्यक्तीची ओळख औरंगाबादला झालेल्या यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान-मुंबई-च्या एका कार्यक्रमात आठ वर्षांपूर्वी झाली आणि त्यांचा झपाटून टाकणारा उत्तुंग असा प्रवास हळुहळू माझ्यासमोर उलगडत गेला. अच्युत गोडबोले त्या कार्यक्रमात ‘इन्फर्मेशन टेक्नॉलॉजी’ या विषयावर बोलले होते. तो विषय श्रोत्यांच्या मनापर्यंत सहजपणे पोचवण्याची त्यांची विलक्षण हातोटी मला जाणवली. पुढे, त्यांची भेट अनेक कारणांनी होत गेली. मी त्यांच्या लिखाणातील एक महत्त्वाची साक्षीदार आणि सहकारी या नात्याने त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे अनेक पदर पाहू शकले.

चंदेरी दुनियेतला आश्वासक प्रवास... अभिनय देव राजश्री आगाशे 16/03/2015

भारतात चित्रपट क्षेत्रामधील कामगिरी बॉलिवूडच्या तराजूवर तोलली जाते, पण चित्रपट हे ‘कथाकथनाचे माध्यम’ म्हणून परिणामकारक ठरू शकते हे अभिनय देव व त्यांच्यासारख्या मोजक्या दिग्दर्शकांनी दाखवून दिले आहे. त्यांना ‘देल्ही बेल्ली’ चित्रपटासाठी ‘पदार्पणातील सर्वोत्तम दिग्दर्शक’ हा फिल्मफेअर पुरस्कार 2013 साली मिळाला. ‘कलर्स’वरील ‘24’ ही मालिकादेखील त्याच्या कारकिर्दीमधील मैलाचा दगड ठरली आहे. त्याची स्वत:ची ओळख इंडस्ट्रीमध्ये ‘अॅड मॅन’ अशी आहे. काही सेकंदांसाठी पडद्यावर झळकून जाणारी जाहिरात बनवणे ही प्रक्रिया सृजनशीलतेला कस लावणारी असते, त्यामुळे निर्माता-दिग्दर्शक म्हणून अभिनयचा जाहिरात विश्वामध्ये दबदबा आहे. त्याने जवळजवळ चौदा वर्षे जाहिराती बनवल्या.