लावणीसम्राज्ञी सुलोचना चव्हाण


लावणीसम्राज्ञी सुलोचना चव्हाणपाच सुलोचनांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक काळ गाजवला. सर्वात पहिली ‘इंपीरियल मुव्हीटोन’ची नायिका रुबी मायर्स ऊर्फ सुलोचना, मराठी - हिंदी चित्रपटांची नायिका साहेबानू लाटकर ऊर्फ सुलोचना, नायिका सुलोचना चटर्जी, पार्श्वगायिका सुलोचना चोणकर (संगीतकार अविनाश व्यास यांची पत्नी) आणि नंतरच्या काळातील लावणीसम्राज्ञी सुलोचना कदम-चव्हाण!

सुलोचना चव्‍हाण यांचा जन्‍म १७ मार्च १९३३ रोजी मुंबई येथे झाला. कदम कुटुंब मूळ कोल्हापूरचे, पण सुलोचनाचे बालपण ठाकूरद्वारच्या फणसवाडी परिसरात चाळसंस्‍कृतीत गेले. सुलोचनाला जवळचे लोक प्रेमाने माई म्हणून संबोधतात. माईच्या आईचा व्यवसाय फुलविक्रीचा होता. माई बालपणापासून नियमित असे गाणे शिकली नाही. ती घरचा रेडिओ आणि ग्रामोफोन यांवरून जे काही कानावर पडेल ते तन्मयतेने ऐकून गात असे. तिचे कोणी गुरू नाहीत; तसेच, तिचे कोणी शिष्यही नाहीत.

त्याकाळी मुंबईत अनेक मेळे होते. माईच्या घरीच एक मेळा होता. त्‍याचे नाव ‘श्रीकृष्ण बालमेळा’. त्‍या मेळ्यात माईसोबत अभिनेत्री संध्या यांनीसुद्धा काम केले होते. तो मेळा म्‍हणजे माईचे कलाक्षेत्रातील पहिले पाऊल म्‍हणता येईल. माई लहान असताना वत्सलाबाई कुमठेकर यांनी गायलेली ‘सांभाळ गं, सांभाळ गं, सांभाळ दौलत लाखाची’ ही लावणी गुणगुणत असे. तिने त्यासाठी आईकडून भरपूर ओरडाही खाल्ला होता. कारण मुलींनी लावणी ऐकू नये, गाऊ नये असे तिच्या आईला वाटायचे. माईला हिंदी, उर्दू व गुजराती भाषा अवगत आहेत. तिने हिंदी, गुजराती आणि उर्दू नाटकात बालभूमिका केल्या आहेत.

धारावीचा काळा किल्ला

अज्ञात 11/06/2014

धारावीचा काळा किल्लामुंबई महानगरी ही महाराष्ट्राची राजधानी आहे. मुंबई अरबी समुद्राच्या किना-यावर वसलेली आहे. तो सात बेटांचा समुह होता. बेटांच्या मधल्या भागात भर घालून जमीन तयार करण्यात आली आणि त्यावर आजची मायानगरी मुंबई उभी राहिली.

पूर्वी असलेल्या बेटांवर सरंक्षणासाठी किल्ले बांधलेले होते. तशा आठ-नऊ किल्यांच्या नोंदी आढळतात. त्यामधील काही किल्ल्यांचे अस्तित्व पूर्ण नाहीसे झाले आहे तर काही कसेबसे तग धरून आहेत. तशा किल्ल्यांपैकी एक म्हणजे धारावीचा किल्ला होय. धारावीच्या  किल्‍ल्‍याचे मूळ नाव रिवा (RIWA). मात्र धारावी परिसरात असल्‍यामुळे तो मुख्‍यत्‍वेकरून धारावीचा किल्‍ला म्‍हणूनच ओळखला जातो. त्‍या किल्‍ल्‍याचे बांधकाम काळ्या दगडात झाले असल्याने त्यास ‘काळा किल्ला’ असेही संबोधले जाते. तिथे त्या नावाचा बसस्टॉपदेखील आहे.

आठवणीतील पाऊले - दिशादर्शी साठवणी


मो.शि. (उर्फ बापुसाहेब) रेगे यांच्या (‘आठवणीतील पाऊले’) या पुस्तकात त्यांनी वयाच्या परिपक्व थांब्यावर गतकाळच्या आठवणी जागवल्या आहेत. या आहेत आठवणी, सुजन मनानं जागवलेल्या.

आठवणींचे केंद्रबिंदू आहेत दादासाहेब रेगे. कारण त्यांच्या संस्कारांतून बापुसाहेब घडले, वाढले, वागले. महत्त्वाचे अन्य घटक म्हणजे, स्वत:चे व्यक्तिमत्त्व असलेली ‘बालमोहन’ शाळा, शिक्षक आणि मुलं.

हा ग्रंथ म्हणजे शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक घडामोडींचा इतिहास आहे; संस्कारांची महती सांगणारा हितोपदेश आहे, विद्यार्थ्यांना आणि पालकांना दिशा देणारी मनकथा आहे. बापुसाहेब रेगे म्हणतात, ‘मी शिक्षणसेवा आणि बालसेवा यांचे व्रत घेतले.’ त्याचे प्रत्यंतर पुस्तकाच्या पानापानातून येतं. सव्वातीनशे पानांच्या पुस्तकांतील दोनशे अठ्ठयाहत्तर पाने त्याची प्रचिती देतात. पुढची पाने व्यक्तिगत नातेसंबंधातली, सन्मान-गौरव यांचा कृतज्ञ उल्लेख करणारी वगैरे आहेत पण त्यातही शिक्षकांनी त्यांच्याविषयीच्या व्यक्त केलेल्या भावना उद्धृत करण्यासारख्या आहेत.

उपमुख्याध्यापिका त्यांच्या मनोगतात म्हणतात –

“आपल्या स्वभावाला एक
सौजन्यशीलतेची किनार आहे
आपल्या तत्त्वांना एक धार आहे.
आपल्या अनुभवसंपन्न विचारांना
दूरदृष्टीची जोड आहे.
सर्वाप्रती आस्था, आत्मीयता
हे आपल्या वृत्तीचे एक वैशिष्ट्य आहे”...

सतीश नाईक नावाचा झपाटलेला...

अज्ञात 07/06/2014

सतीश नाईकमी ‘सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट’च्या कंपाऊंडमध्ये विशिष्ट प्रेरणेने झपाटलेले काही विद्यार्थी १९७२ ते १९७७ च्या काळात पाहिले! त्यातील सतीश नाईक हे एक नाव! तो विशुद्ध कला विभागात शिकत होता. मी त्याच कंपाऊंडमधील उपयोजित कला संस्थेचा विद्यार्थी व नंतर सहअधिव्याख्याता (कार्यशाळा सहाय्यक) म्हणून वावरलो. सतीश नाईक ह्याची व माझी प्रत्यक्ष ओळख चित्रकार दत्तात्रय पाडेकर व विज्ञान उपयोजित चित्रकार मित्र नाना शिवलकर यांच्यामुळे झाली. सतीश रेखा व रंगकला ह्या भागाचा विद्यार्थी होता. संभाजी कदम त्याच्या शिक्षक वर्गात होते.

सतीशचा जन्म ५ एप्रिल १९५५ चा. त्याने जे.जे स्कूल ऑफ आर्टमधून फाइन आर्ट्स व इंटेरियर डिझाइनचा अभ्यास पूर्ण केला व पदविका मिळवली.

त्याची चित्रकारिता वैशिष्ट्यपूर्ण होती. मला तीमध्ये ‘बाहाऊस’ कलाशिक्षणाचे एक सृजनशील प्रसिद्ध चित्रकार पॉल क्ली यांचा प्रभाव जाणवत असे. सतीशने अमूर्त चित्रकला विचारपूर्वक अभ्यासत असताना स्वत:ची स्वतंत्र शैली विकसित केली. मी त्याचे चित्र 'नॅशनल गॅलरी ऑफ मॉर्डन आर्ट' ह्या मुंबईतील कलादालनाच्या संग्रहात पाहिलेले आहे. सतीश पुढे चित्रे नियमित काढत राहिला नाही. परंतु योगायोग असा, की त्याला गेली पंधरा-वीस वर्षे पॉल क्लीच्याच दृक् प्रभावातील भारतीय चित्रकार वासुदेव गायतोंडे यांच्या चित्रकलेने झपाटले आहे! त्याने २००७ साली गायतोंडे यांच्यावरील ‘चिन्ह’चा खास अंक प्रकाशित करून दृश्यकलेच्या अभ्यासकांसाठी खूप महत्त्वाचे काम करून ठेवले आहे व एक प्रकारे, त्यांच्या प्रती स्वत:ची कृतज्ञताही व्यक्त केली आहे.

अंधांच्या वाचनासाठी कार्यरत


सुखदा पंतबाळेकुंद्रीअंधांना अभ्यासाव्यतिरिक्त इतर साहित्य वाचायला मिळावे यासाठी धडपडणाऱ्या ठाण्याच्या सुखदा पंतबाळेकुंद्री, पुण्‍याचे उमेश जेरे आणि त्यांच्या तीनशेहून अधिक सहकाऱ्यांनी मराठीतील तीनशेहून अधिक पुस्तकांचा खजिना ब्रेलमध्ये रूपांतरित केला आहे. त्या साहित्याला आणि अभ्यासाला पूरक अशा मराठी ते मराठी या शब्दकोशाचेही रूपांतर ब्रेलमध्ये करण्यात आले आहे.

सुखदा पतबाळेकुंद्री आणि उमेश जेरे हे दोघे मुंबई-पुण्‍यात आपापल्‍या परिने अंधांसाठी मराठीतील साहित्‍य ब्रेलमध्‍ये आणण्‍याचे काम करत होते. कामाच्‍या ओघात दोघांचा परस्‍परांशी संपर्क झाला. उमेश जेरे पुण्‍यातून तर सुखदा मुंबईतून काम करत आहेत. त्‍यांनी मोठ्या प्रमाणात बालसाहित्‍य ब्रेलमध्‍ये आणले आहे. त्‍यांनी त्‍यांच्‍या कामाचा रोख मोठ्यांसाठीची पुस्‍तके ब्रेलमध्‍ये आणण्‍याकडे वळवला आहे.

समतोल फाउंडेशन - 'परतुनी जा पाखरांनो'


मुलांना त्यांच्या पालकांकडे सुपूर्त करतानादोघांच्याही डोळ्यांना अश्रूंच्या धारा, मनात काहूर, कितीतरी दिवसांनी होणारी भेट... कदाचित परतभेटीची शक्यता मावळलेली असताना! मायलेकरांच्या त्या भेटीने उपस्थितांचे डोळेही पाणावले. ही मायलेकरे होती बिहारची आणि त्यांची भेट घडवून आणणारी व्यक्ती होती मुंबईची; ‘समतोल’ ह्या संस्थेसाठी काम करणारा कार्यकर्ता होता तो!

‘स’ म्हणजे समता, ‘म’ म्हणजे ममता, ‘तो’ म्हणजे तोहफा आणि ‘ल’ म्हणजे लक्ष्य. घरदार सोडून मुंबईच्या महासागरात आपणहून दाखल व्हायला आलेल्या बालकांना त्यांच्या माता-पित्यांकडे परत नेऊन सोडणे हे ‘समतोल फाउंडेशन’चे लक्ष्य आहे.

आपण कल्पनाही करू शकणार नाही असे उपक्रम समाजात कुणीकुणी अपार कष्ट घेऊन सद्भावनेने राबवत असतात! ‘समतोल’ हा असाच एक आगळावेगळा प्रयत्न. २००६ आणि २००८ या दरम्यान घेण्यात आलेल्या पाहणीनुसार मुंबईच्या फक्त सी.एस.टी.रेल्वे स्टेशनात रोज दहा ते पंधरा घर सोडून आलेली मुले येतात. सी.एस.टी., कल्याण, कुर्ला आणि दादर ह्या स्टेशनांवर मिळून रोज शंभर ते दीडशे मुले मुंबईत दाखल होतात. महाराष्ट्रापुरते बोलायचे तर अशी एक लाख ‘बेपत्ता’ मुले वर्षाला सापडतात. भारतात दहा लाख तरी ती असावीत.

आजची मुले भारताची भावी पिढी, भावी नागरिक आहेत ह्या गोंडस वाक्यातल्या भावी पिढीत मोठ्या प्रमाणात उद्याची गुन्हेगार (संभाव्य) पिढीही अंतर्भूत आहे. हे प्रमाण दिवसेंदिवस वाढतच आहे!

विजय जाधवसमाजाचा तोल बिघडलेला, बिघडत चाललेला आहे आणि वेळीच सावध व्हावे म्हणून विजय जाधव आपल्या परीने एकटेच ह्या समस्येवर काम करू लागले. विजय जाधव आयटीआयचा अभ्यासक्रम पूर्ण करून ‘गोदरेज’मध्ये काम करत होते. पण नंतर त्यांनी एम.एस.डब्ल्यू.पर्यंतचे शिक्षण घेऊन पूर्णवेळ ‘सामाजिक कार्यकर्ता’ बनण्याचे ठरवले.

शिष्यवृत्तीपोटी बत्तीस लाखांचे एकहाती वाटप!


डॉ. रतिकांत हेंद्रेमी पुण्यातील राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाळेतून (NCL) वरिष्ठ संशोधक म्हणून ३१ जुलै १९९५ रोजी सेवानिवृत्त झालो. सेवानिवृत्तीनंतर वेगळ्या वाटेने जायचे असे ठरवून त्याची सुरुवात सेवानिवृत्तीपूर्वी तीन वर्षे केली होती. आर्थिक मदतीची आवश्यकता असलेले विद्यार्थी आजुबाजूला दिसत होते. त्या सर्वांना मदत करणे माझ्या कुवतीच्या पलीकडचे होते. त्यामुळे मी माझे कार्यक्षेत्र माझ्या ज्ञातीतील विद्यार्थ्यांपुरते मर्यादित केले. माझ्या मुलाला १९९३ मध्ये इंजिनीयरिंग कॉलेजमध्ये प्रवेश मिळाला. त्याचवेळी इंजिनीयरिंग पदवी अभ्यासक्रमाला प्रवेश घेतलेल्या तीन विद्यार्थ्यांची निवड शिष्यवृत्तीसाठी केली. चौघांचे शिक्षण एकाच वेळी सुरू झाले.

मी शिष्यवृत्ती देतो असे समजल्यावर आणखी काही विद्यार्थ्यांनी संपर्क साधला, पण त्यांना मदत करणे मला अशक्य होते. अगोदर निवडलेल्या त्या तीन विद्यार्थ्यांचे पदवीपर्यंतचे चार वर्षांचे शिक्षण पूर्ण होईपर्यंत आर्थिक मदत करायची होती. त्यांना मध्येच वाऱ्यावर सोडून चालणार नव्हते. त्यामुळे मला शिक्षणप्रेमी, समविचारी समाजबांधवांची आवश्यकता भासू लागली. ‘आधी केले, मग सांगितले’ हे माझे धोरण असल्यामुळे नवे देणगीदार मिळवण्यास अडचण आली नाही. परंतु मला देणगी देणारे देणगीदार फक्त नको होते, त्या विद्यार्थ्यांचे शिक्षणाच्या कालावधीइतके शैक्षणिक पालकत्व घेणारे समविचारी समाजबांधव हवे होते.

सुहास कबरे - नि:स्वार्थ रुग्णसेवेचे अखंड व्रत


सुहास कबरेअनेक गरीब-गरजू रुग्णांना वैद्यकीय सोयीसुविधा, त्यांना आजारपणात लागणारी साधनसामग्री उपलब्ध होत नाही; देशाची आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबई शहरातही तसेच चित्र दिसते, ती बाब सुहास कबरे यांना खटकली आणि त्यांनी ‘राजहंस प्रतिष्ठान ट्रस्ट’ संस्थेच्या माध्यमातून अनोखा उपक्रम सुरू केला. तो म्हणजे रुग्णांना आवश्यक असलेली वैद्यकीय उपकरणे विनामूल्य उपलब्ध करून देण्याचा. त्यांना रुग्णाच्या नातेवाईकांनी साधा फोन किंवा इमेल केला असता ते मुंबई परिसरात डोंबिवलीपासून विरारपर्यंत कुठेही उपकरणे पुरवतात. वैद्यकीय उपकरणे घेऊन जाताना तयार करण्‍यात आलेल्‍या कागदपत्रांवर ती उपकरणे एका महिन्‍यात परत करण्‍याची अट असते. मात्र कबरे यांनी आजपर्यंत तसा तगादा कुणाकडे लावलेला नाही. रुग्ण आजारातून बरा होत नाही, तोपर्यंत त्यांना ती उपकरणे वापरता येतात.

‘राजहंस प्रतिष्ठान ट्रस्ट’ची नोंदणी २००३ मध्ये झाली, तेव्हापासून कबरे यांचे समाजकार्य सुरू आहे. त्यांच्या वडिलांचे मामा (माधवराव जाधव) आणि मामी (मीराताई जाधव) हे दोघे ‘सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कोचरा गावी शैक्षणिक आणि सामाजिक क्षेत्रात कार्यरत होते. माधवराव ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’ वृत्तपत्रात पत्रकार होते, तर मीरा सावंतवाडीतील ‘सत्यप्रकाश’ साप्ताहिकाचे मालक बाप्पा धारणकर यांच्या कन्या. त्या दोघांच्याही कार्यकर्तृत्वाचा प्रभाव कळत नकळत माझ्यावर पडत गेला असे सुहास कबरे सांगतात. त्यांचे वडील प्रेमचंद कबरे स्टेट बँकेत नोकरी करत होते. त्याच वेळी मुंबईतील गोरेगावच्या ग्रामपंचायतीत सरपंचपदही सांभाळत होते. तो महानगरपालिकेच्या स्थापनेपूर्वीचा काळ. सुहास यांच्या आई भारती यांना रुग्णसेवेची आवड आणि गरजूंना मदत करण्याची तळमळ. सुहास यांचे नववीपर्यंत शिक्षण गावी झाले. ते मुंबईला आले. त्यांचे मॅट्रिकनंतर पार्ले (साठे कॉलेज) कॉलेजमध्ये इंटरपर्यंतचे शिक्षण झाले.

सूर्यकुंभ


सूर्यकुंभ उपक्रमात मुलांसाठी ठेवण्‍यात आलेले सोलार कुकरसौर ऊर्जेचा वापर केवळ वीजनिर्मिती करण्यासाठी नसून, इतरही अनेक जीवनावश्यक गरजांसाठी करता येतो, या विचाराने प्रेरित होऊन एक अनोखा प्रयोग, मुंबईनजीकच्या भाईंदरजवळ उत्तन येथील ‘केशवसृष्टी’त ४ जानेवारी २०१४ या दिवशी पार पडला. ‘सूर्यकुंभ’ हे त्या प्रयोगाचे नाव.

सौर ऊर्जेचे महत्त्व शालेय विद्यार्थ्यांना समजावे, सौर ऊर्जेचा वापर करून अन्न कसे शिजते हा प्रयोग त्यांनी स्वत: करावा या उद्देशाने या सूर्यकुंभ प्रयोगाची योजना आखली गेली. पर्यावरणाचे रक्षण व संवर्धन करण्याच्या उद्देशाने, केशवसृष्टीत ‘रज्जुभय्या एनर्जी पार्क’ची स्थापना केली गेली आहे. (त्याचे नाव आता ‘प्रो. राजेंद्रसिंग ऊर्जा अभियान’असे ठेवण्यात आले आहे.) ‘केशवसृष्टी’च्या कार्यालयातील उपकरणे त्या योजने अंतर्गत,सौर ऊर्जेवर चालवली जातात.

‘केशवसृष्टी’तील सूर्यकुंभ प्रयोगासाठी मुंबईतील चोपन्न शाळांशी संपर्क साधला गेला. त्या शाळांमधील चौथी ते नववी या इयत्तांमध्ये शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांची निवड केली गेली. सूर्यकुंभ प्रयोगात तीन हजार चारशेचौऱ्याऐंशी विद्यार्थी व एकशेऐंशी ट्रेनर यांचा सहभाग घेतला गेला. अजून एका गोष्टीचा उल्लेख करणे गरजेचे आहे, की विद्यार्थ्यांमध्ये अनेक मूकबधिर मुलांचाही समावेश होता.

रज्जुभैया एनर्जी पार्क संबंधात काम करणारे ‘केशवसृष्टी’तील पदाधिकारी भारतभर फिरत असतात. त्या भ्रमंतीमध्ये त्यांची जालना येथील विवेक काबरा या तरुण (वय वर्षे एकोणतीस) इंजिनीयरची भेट झाली. विवेक काबरा सौर ऊर्जेसंबंधात गेल्या पाच-सहा वर्षांपासून काम करत आहेत. त्यांनी ‘सिंप्लिफाइड टेक्नॉलॉजीज फॉर लाइफ’ या कंपनीची स्थापना केली आहे. त्यामार्फत ते सोलर कुकर तयार करतात. त्याचा वापर करून, जालना येथील शाळांमधील विद्यार्थ्यांनी एकत्र जमून अन्न शिजवले, ती घटना आहे १९ जानेवारी २०१३ची. विवेक काबरांनी भरवलेला ‘सूर्यकुंभ’चा तो पहिला प्रयोग. सोलर कुकिंगचा जगातील सर्वांत पहिला मोठा क्लास. त्यासाठी जालन्यातील व आजुबाजूच्या एकशेसात शाळांतील दोन हजारांहून अधिक विद्यार्थी व दोनशेसहा ट्रेनर एकत्र आले होते.

राजुल ट्रीट्स ब्रेन क्युअर्स


राजूल वासामुंबईतील मालाडच्या मध्यमवर्गीय कुटुंबामधून राजुल वासा मलबार हिलवरील कारमायकेल रोडच्या अतिश्रीमंत वस्तीत राहाण्यास आली ती तिची बुद्धिप्रतिभा, तिचा आत्मविश्वास आणि तिची हिंमत यांच्या जोरावर. तिचा तेथील नवव्या मजल्यावरील बारा-पंधराशे चौरस फुटांचा फ्लॅट निवडक, चोखंदळ वृत्ती दाखवणा-यास कलात्मक वस्तूंनी सजलेला आहे. तिने ही नवी जीवनशैली गेल्या पंधरा-वीस वर्षांत सहजतेने स्वीकारली आहे. ती लहानपणापासून साधनसंपन्न जगाचाच विचार करत असे. त्याबरोबर, तिचा तेव्हापासूनच विश्वास असा होता, की ती स्वत: तशा जगात एके दिवशी राहण्यास जाईल! आपल्या फ्लॅटमधून दूर अंतरावरील अरबी समुद्रातील चमचमणारे पाणी दाखवताना, ती सूर्याचे उत्तरायण आपल्याला आठवड्या-आठवड्याने कसे जाणवते हे स्वाभाविक जिज्ञासाबुद्धीने सांगते. तिच्याजवळ अशा प्रकारची आभिरुची आहे.