राईट टू पी : आम्ही हार मानलेली नाही! - सुप्रिया सोनार


सुप्रिया सोनार मूळ गोव्याची. सुस्थित घरातील. तिने पदवीचे व पदव्युत्तर कायद्याचे शिक्षण गोव्यातच घेतले. ती लग्नानंतर मुंबईत आली. तिने वकिली करण्याचे ठरवले, पण तसा सराव करताना तिच्या लक्षात आले, की व्यवसायात तिला तिची तत्त्वे बाजूला ठेवून काम करावे लागते. तत्त्वांना मुरड घालून काम करणे तिला पसंत नव्हते. तिने ती नोकरी सोडली.

दरम्यानच्या काळात तिच्या मैत्रिणीने तिला गोवंडीच्या डम्पिंग ग्राऊंडवरील झोपडपट्टीत लैंगिक शोषणासंदर्भात मार्गदर्शन करण्यासाठी बोलावले. मैत्रीण 'कोरो' या समाजसेवी संस्थेसाठी काम करते. ते सेशन व्यवस्थित पार पडले, पण तिच्या डोळ्यांसमोर सारखे तेथील दृश्य एखाद्या चलचित्रपटासारखे सुरू राही. तेथील झोपड्या... नागडीउघडी फिरणारी पोरे... तोंडावर भस्सकन येणाऱ्या, तोंडासमोर घोंघावणाऱ्या माशा... तेथे होणारी स्त्रिया-पोरींची छेडखानी, लैंगिक शोषण... आणि एके दिवशी, तिच्या मनाने पक्के केले, की ती त्यांच्यासाठीच काम करील!

गोवंडीचे सेशन तिच्यासाठी टर्निंग पॉईंट ठरला. ती तेथील लोकांसाठी काम करणाऱ्या 'कोरो'शी जोडली गेली. ती कोणते, कशा प्रकारचे काम करू शकते हे लक्षात आल्यानंतर तिला लिगल ऑर्गनायझरची पोस्ट दिली गेली. तिचे मन त्या कामात रमले. 'कोरो'चे पाठ्यवृत्तीधारक आणि त्यांचे मेंटॉर यांची बैठक 2011 साली राळेगणसिद्धीमध्ये होती. त्यात तिची मैत्रीण मुमताज शेख मेंटॉर म्हणून सहभागी झाली. त्या बैठकीत राज्यातील वेगवेगळ्या ठिकाणचे लोक उपस्थित होते. सहभागी झालेल्यांसाठी त्यांच्या त्यांच्या ठिकाणचे प्रश्न कसे सोडवावेत, त्यावर कसे काम करावे, त्या प्रश्नांना जनाधार कसा मिळवून द्यावा. याबाबत तेथे प्रशिक्षण झाले. त्यावेळी मुमताजने सार्वजनिक स्वच्छतागृहाचा प्रश्न मांडला. पुढे सुप्रियाही त्या प्रश्नाशी जोडली गेली.

वाडवळ समाज व संस्कृती


सुमारे हजार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रातील उत्तर कोकणचा प्रांत ‘महिकावती नगरी’ किंवा ‘बिंबस्थान’ म्हणून ओळखला जाई. त्या परिसरातच वाडवळ समाजाची वस्ती आहे. ज्येष्ठ संशोधक अशोक सावे वाडवळ शब्दाची उपपत्ती ‘वाडवडील’ या शब्दातून शोधू पाहतात. ‘वाड’ म्हणजे मोठे-महान-कीर्तिवंत आणि ‘वडील’ म्हणजे पूर्वज. म्हणजे वाडवळांचे पूर्वज महान कीर्तिवंत असले पाहिजेत.

संक्षिप्त इतिहास

‘महिकावतीची बखर’ (लेखक - केशवाचार्य व इतर) हा प्राचीन दस्तऐवज आहे. बखरीत महिकावती राजधानी असलेल्या बिंब राजांचा इतिहास (वंशावळी) वर्णलेला आहे. बिंब राजे सोमवंशी व सूर्यवंशी क्षत्रिय राजे होते. ज्यांना वाडवळ असे संबोधले जाते ते त्यातील सोमवंशी राजांशी संबंधित आहेत. महिकावतीच्या बखरीबरोबर ‘बिंबाख्यान’(लेखक रघुनाथ पुतळाजी राणे), ‘अर्ली हिस्ट्री ऑफ बॉम्बे’ ‘उत्तर कोकणचा इतिहास’ (लेखक रा.ब. पु. बा. जोशी), ‘ओरिजिन ऑफ बॉम्बे’ (लेखक डॉ.. जी. द. कुन्हा) इत्यादी ग्रंथांमधून सोमवंशी क्षत्रियांचा इतिहास उपलब्ध होतो.

शास्त्री हॉल नावाचे शंभर वर्षांचे कुटुंब


शास्त्री हॉल ही दक्षिण मुंबईतील मध्यमवर्गीर्यांची जुनी वसाहत आहे. जुन्या भाषेत चाळींची वाडीवस्ती. मुंबईत ग्रँट रोडला नाना चौकापासून शंभर पावलांवर ती वस्ती आहे. त्या विशाल निवासी समूहाला शास्त्री हॉल हे नाव पडले तोही इतिहासच आहे. ती वाडी पेशवाईतील सरदार शास्त्री-पटवर्धन यांच्या वंशजांची. बडोदे संस्थानचे दिवाण असलेल्या सरदार पटवर्धन यांनी निर्जन पडिक जमीन असलेला तो भूभाग दीडशे वर्षांपूर्वी खरेदी केला. मुंबई बेट आकार घेत असताना त्या जागेवर ख्रिश्चन स्मशानभूमी होती. तेथे पोर्तुगीजकालीन बंगलाही होता. त्या बंगल्यात लाकडी तक्तपोशीचा हॉल होता. पटवर्धनांनी त्याचे नामकरण गंगाधरशास्त्री हॉल असे केले. त्यांनी त्यानंतरच्या शतकात मुंबईत येणा-या पांढरपेशा मध्यमवर्गीर्यांसाठी एकेक करत आठ चाळी उठवल्या. हॉलच्या भोवतीच्या चाळी म्हणून त्या वस्तीला शास्त्री हॉल असे नाव पडले. तो ऐतिहासिक बंगला १९६८ पर्यंत उभा होता. तो रस्ता रुंद करताना जमीनदोस्त झाला. तेथे उंच इमारत झाली. हॉल गेला पण वाडीला पडलेल्या नावाने अमर झाला.

शास्त्री हॉल म्हणजे गिरगावातील केशवजी नाईकांच्या चाळी आणि गोरेगावकरांच्या चाळी यांची सुधारून वाढवलेली आवृत्ती. ती वसाहत म्हणजे 'ओव्हल' आकारात उभा असणारा आठ चाळींचा समूह आहे. मधोमध पाचशे चौरस यार्डांचे मोकळे मैदान. एकेकाळी तेथे वाडीतील मुले सर्व मैदानी खेळ खेळत. आता सर्व जागा पार्किंगने व्यापून टाकली आहे. तरी गिरगावातल्यासारखे दोन इमारतींमध्ये मुळीच अंतर न ठेवता बांधकाम झालेले नाही. मैदानात व्हॉलिबॉल कोर्ट, दोन बॅडमिंटन कोर्ट व टेनिस-क्रिकेटची खेळपट्टी होती. गॅलरीत उभे राहून तरुण खेळाडूंना प्रोत्साहन देणे हा रहिवाशांचा विरंगुळा असायचा. वाडीच्या मध्यभागी व्यायामशाळा होती. त्यातील आखाड्यातील लाल मातीत शड्डू ठोकल्याचा आवाज आणि दंडबैठका मारल्याचे हुंकार आसमंतात घुमत.

कोकण्यांचा सखा, भाऊचा धक्का


भाऊचा धक्का हा गिरगाव आणि गिरणगाव भागांतील कोकणी माणसांचा जिवाचा सखा, कारण भाऊचा धक्का त्यांना कुलाबा, रत्नागिरी आणि गोव्यातील त्यांच्या मूळगावी अलगद आणि अल्प खर्चात पोचवत असे. त्याकाळी हातावर पोट भरणारा कोकणी मुंबईकर जसा केविलवाणा तसाच भाऊचा धक्काही आज बापुडवाणा भासतो. कारण कोकणच्या बोटींची जागा एस.टी.च्या रातराण्या, खासगी बस आणि कोकण रेल्वे यांनी त्याच क्रमाने घेतली. कोकणच्या बोटींना गि-हाईक राहिले नाही. भाऊच्या धक्क्यावरून भरतीओहोटीचे वेळापत्रक सांभाळत रेवसकडे लाँच सुटत असतात. त्यांनाही गेटवे-मांडवा या दिवसभर चालू असणा-या लाँचसेवेची स्पर्धा आहे.

विसाव्या शतकाच्या मध्यकाळातील भाऊचा धक्का आणि त्याचा परिसर अजून डोळ्यांसमोर तरळला, की गरीब कोकणी माणसांच्या गोंधळाच्या प्रवासाच्या स्मृती जाग्या होतात. तेव्हा भाऊचा धक्का होता कर्नाटक बंदरच्या कडेला. चिंचोळा, प्रवाशांच्या सोयीसुविधांचा अभाव. मुंबईच्या पूर्व किना-याच्या टोकाला असल्यामुळे तेथे पोचण्यासाठी कोठलेही सार्वजनिक वाहन नसे.

गायिका-नटी अमीरबाई कर्नाटकी


अमीरबाई कर्नाटकी यांचे चरित्र रहिमत तरीकेरी यांनी कन्नड भाषेत लिहिले. त्‍यांनी चरित्र-लेखनाच्या निमित्ताने केलेल्या संशोधनाचा आणि इतर चरित्रात्मक गोष्टींचा रंजक आढावा एका कन्नड लेखात घेतला होता. त्याचा हा अनुवाद.)

कर्नाटकच्या संस्कृतीच्या अध्ययनासाठी उत्तर कर्नाटकात हिंडत असताना, अमीरबाई कर्नाटकी यांचे नाव कानावर सतत पडतच होते. बिजापूरच्या अमिउद्दिन दर्ग्याला गेलो असता, त्या उरुसामध्ये येऊन गात असत अशी आठवण स्थानिकांकडून कळाली. बिळगीच्या डोंगरी दर्ग्यामध्ये असताना, त्या दर्ग्याच्या परमभक्त होत्या, बेलागीच्या मोहरम सणामध्ये कात्तालरात्रीच्या दिवशी अमीरबाई मुंबईहून येऊन गाणे म्हणत असत, अशी आठवण स्थानिक लोक सांगत असत. गदग, धारवाड, बागलकोट येथील हिदुस्थानी संगीतकारांबरोबर बोलत असताना ते अमीरबाई म्हणत असलेल्या गजल, मुजरा याबाबत गौरवोद्गार काढत. अमीरबाईंची नाट्यगीते कन्नड रंगभूमी वर काम करणारे अगदी आनंदाने स्मरत असत. तसेच सुफी संत, मोहरम, रंगभूमी, चित्रपट आणि संगीत इत्यादी क्षेत्रात संशोधन करत असता, कोणाला, अमीरबाई यांचे माहित नसायचे. अमीरबाई गेल्या शतकातल्या ४०-५० च्या दशकातल्या हिंदी चित्रपटामधल्या ख्यात अभिनेत्री आणि मधुर गायिका होत्या. त्याच्या गाण्याने त्या काळी तरुणाना वेड लावले होते. त्यांचे 'वैष्णव जन तो तेने कहिये' भजन गांधीजींना अतिशय आवडायचे. ह्या सगळ्या गोष्टीमुळे, त्यांच्या बद्दल कुतूहल जागृत होत गेले, तरी पण, विस्तृत माहिती कुठेच मिळत नव्हती.

खगोलशास्त्रज्ञ डॉ. पुष्पा खरे


पुष्पा खरे यांचा जन्म 16 जानेवारी 1950 या दिवशी झाला. पुष्पा खरे शालेय वयापासून अभ्यासू आणि बुद्धिमत्तेची चमक दर्शवणा-या विद्यार्थिनी होत्या. त्यांना शिक्षणासाठी नॅशनल मेरिट स्कॉलरशिप मिळाली. त्यांना एम.एस्सी. परीक्षेत सुवर्णपदक मिळाले. त्यांनी पीएच.डी. संशोधन करावे यासाठी आणि तीच करिअर पुढे निवडावी म्हणून स्पर्धा परीक्षा दिल्या. मुंबईच्या भाभा अॅटोमिक रिसर्च सेंटर (बी.ए.आर.सी.), टाटा इन्स्टिट्युट ऑफ फंडामेंटल (टी.आय.एफ.आर.) आणि कानपूर येथील आय.आय.टी. या, देशातील तिन्ही सर्वोत्कृष्ट म्हटल्या जाणाऱ्या संस्थांत त्यांना प्रवेश मिळाला. पुष्पा खरे कानपूरला गेल्या आणि काही दिवसांनी, मुंबईला राहण्याची नीट सोय झाल्यावर टी.आय. एफ.आर.मध्ये रुजू झाल्या.

त्या अवकाशविज्ञान विषयातील तज्ज्ञ मानल्या जातात, त्या विषयाकडे मात्र त्या अपघाताने वळल्या. तो विषय त्यावेळी गणितावर आधारित आणि फारसा लोकप्रिय नव्हता. त्यांना त्या विषयाची जाण ‘टी.आय.एफ.आर.’मध्ये आली. त्यांनी पीएच.डी. सात वर्षांच्या अवधीत चिकाटीने पूर्ण केली. त्या असे म्हणतात, की त्या कालावधीत शिक्षण घेताना, फिजिक्स हा विषय निवडताना, संशोधन करताना आणि त्यासाठी प्रयोग करणे-परिषदांना हजर राहणे आणि इतर संबंधित उपक्रमात कुठेही स्त्री म्हणून त्यांना त्रास सहन करावा लागला नाही वा त्यांची अडवणूक केली गेली नाही.

अच्युत गोडबोले या मुसाफिराची यशोगाथा!


अच्युत गोडबोले या व्यक्तीची ओळख औरंगाबादला झालेल्या यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान-मुंबई-च्या एका कार्यक्रमात आठ वर्षांपूर्वी झाली आणि त्यांचा झपाटून टाकणारा उत्तुंग असा प्रवास हळुहळू माझ्यासमोर उलगडत गेला. अच्युत गोडबोले त्या कार्यक्रमात ‘इन्फर्मेशन टेक्नॉलॉजी’ या विषयावर बोलले होते. तो विषय श्रोत्यांच्या मनापर्यंत सहजपणे पोचवण्याची त्यांची विलक्षण हातोटी मला जाणवली. पुढे, त्यांची भेट अनेक कारणांनी होत गेली. मी त्यांच्या लिखाणातील एक महत्त्वाची साक्षीदार आणि सहकारी या नात्याने त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे अनेक पदर पाहू शकले.

अच्युत गोडबोले यांचे संगणकावरील ‘संगणकयुग’, संगीतावरील ‘नादवेध’, व्यवस्थापनावरील ‘बोर्डरूम’, विज्ञानावरील ‘किमयागार’, अर्थशास्त्रावरील ‘अर्थात’, गुलामगिरीवरील ‘गुलाम’, नॅनोटेक्नॉलॉजीवरील ‘नॅनोदय’, स्टीव्ह जॉब्ज या तंत्रज्ञाचे आत्मचरित्र ‘स्टीव्ह जॉब्ज’, मानसशास्त्रावरील ‘मनात’, चंगळवादावरील ‘चंगळवादाचे थैमान’, गणितावरील ‘गणिती’ आणि सहा दशकांचा सामाजिक, सांस्कृतिक इतिहास उलगडवणारे त्यांचे आत्मचरित्र ‘मुसाफिर’...  यांतील बहुतांशी पुस्तकांच्या लेखनप्रक्रियेत मी त्यांच्यासमवेत होते आणि त्यांचे वेळोवेळी वाचन केले होते. त्यांचा त्या सर्व विषयांतील व्यासंग आणि अभ्यास पाहून भारावूनही गेले होते.

चंदेरी दुनियेतला आश्वासक प्रवास... अभिनय देव


भारतात चित्रपट क्षेत्रामधील कामगिरी बॉलिवूडच्या तराजूवर तोलली जाते, पण चित्रपट हे ‘कथाकथनाचे माध्यम’ म्हणून परिणामकारक ठरू शकते हे अभिनय देव व त्यांच्यासारख्या मोजक्या दिग्दर्शकांनी दाखवून दिले आहे. त्यांना ‘देल्ही बेल्ली’ चित्रपटासाठी ‘पदार्पणातील सर्वोत्तम दिग्दर्शक’ हा फिल्मफेअर पुरस्कार 2013 साली मिळाला. ‘कलर्स’वरील ‘24’ ही मालिकादेखील त्याच्या कारकिर्दीमधील मैलाचा दगड ठरली आहे. त्याची स्वत:ची ओळख इंडस्ट्रीमध्ये ‘अॅड मॅन’ अशी आहे. काही सेकंदांसाठी पडद्यावर झळकून जाणारी जाहिरात बनवणे ही प्रक्रिया सृजनशीलतेला कस लावणारी असते, त्यामुळे निर्माता-दिग्दर्शक म्हणून अभिनयचा जाहिरात विश्वामध्ये दबदबा आहे. त्याने जवळजवळ चौदा वर्षे जाहिराती बनवल्या.

अभिनय म्हणाला, ‘माझे शिक्षण आणि माझा व्यवसाय परस्पर भिन्न! सृजनशीलता ही माझ्या रक्तात आहे. मला कलाक्षेत्राची आवड आहे. मी ‘आर्किटेक्चर’मधील पदवी मिळवल्यावर काही महिने ‘इक्बाल चैनी’मध्ये नोकरी केली. तेथे काम ‘क्रिएटिव्ह’ होते, तरी मला ‘स्टोरी टेलिंग’ म्हणजे गोष्ट खुलवून सांगणे या गोष्टीचे आकर्षण होते. मी आठवीत असताना नाटक लिहिले होते. त्या माझ्या पहिल्या-वहिल्या कलाकृतीचे कौतुकही झाले होते. त्यामुळे माझी ती आवड मनात खदखदत होती आणि शेवटी, मी माझ्या आवडीच्या क्षेत्रामध्येच करिअर करण्याचा निर्णय घेतला. ते साल होते, 1993.’

अरुण साधू - स्थित्‍यंतराच्‍या युगाचा लेखक


अरूण साधूअरुण साधू स्वत:मध्ये हरवलेला असतो याबद्दल आम्हा मित्रमंडळींत कुतूहल असे. त्याविषयी गप्पागोष्टी होत- कधी गंमतदेखील केली जाई. मग त्यातून किस्से घडत. साधू ते सारे निर्लेप भावनेने, पुन्हा स्वमग्न राहातच, बहुधा ‘एंजॉय’ करी. आम्हाला ती आमची मैत्रीतील गोष्ट वाटे. पण ती जगजाहीर आहे असे जेव्हा दोन आठवड्यांपूर्वी ध्यानी आले तेव्हा मला आश्चर्यच वाटले, कारण साधू स्वत:चे गुणविशेष लपवण्यातही तरबेज आहे. झाले असे, की त्याला जनस्थान पुरस्कार जाहीर झाला तेव्हा आमच्या चेंबुरातील त्याच्या चाहत्या वाचक स्त्रीने माझ्या समोर त्याला फोन लावला आणि सांगितले, की तुमच्यासारखे स्वमग्न जे दोन-तीन मराठी लेखक आहेत, त्यांना एकत्र एका दालनात बसवायचे आणि आम्ही साहित्यप्रेमींनी वर गच्चीत बसून, तुमच्या गप्पा काय चालतात (किंवा तुम्ही सारे मौनातच तेथे कसे नांदता) ते पाहायचे, असा कार्यक्रम मला करायचा आहे. तशी जागा माझ्याकडे आहे. केव्हा येता ते बोला!

मीच धास्तावलो. म्हणजे तो टीव्हीवरील ‘बिग बॉस’सारखा खेळ झाला, की! पण साधूचे व्यक्तिमत्त्व असे जबरदस्त आहे, की तो त्याला रुचले नाही तरी आला प्रसंग पूर्ण क्षमतेने निभावून नेतो. तशी वेळ ओढवली तेव्हा त्याने कित्येक वर्षांपूर्वी आमच्या नेहरुनगरच्या गणेशोत्सवाच्या नाटकात काम केले होते व तेवढ्याच सहजतेने, वेळ आली तेव्हा त्याने काही वर्षांपूर्वी ‘फ्री प्रेस जर्नल’ची एडिटरशिप पूर्ण आव्हानाने पेलली. तेवढेच कशाला, तो पत्रकार म्हणून मोठमोठ्या राजकारण्यांना, उच्चपदस्थ व्यक्तींना भेटतो, गटात चर्चा करत असतो, समुदायात वावरत असतो तेव्हा मी निरखून ठेवले आहे, की ते प्रसंग व्यवस्थित पार पडतात, परंतु तो तेथे ‘असतोच’ असे नाही, मात्र समोरच्या व्यक्तीतील, गटातील, समुदायातील उत्तम गुण त्याने पारखलेले असतात आणि बाकी लौकिकाचे सारे सोडून देऊन तो स्वत:च्या विचारविश्वात हरवून गेलेला असतो; त्याच्याबरोबर कुटुंबीय असोत वा आमच्यासारखे मित्र असोत तो सद्गृहस्थाप्रमाणे औपचारिकता जपतो आणि त्याच वेळी स्वत:च्या विश्वात गुंग असतो.

निखिल वागळेची सच्ची पत्रकारिता


निखिल वागळेपत्रकारामध्ये जर सामाजिक भान प्रखर असणारा निर्भीड कार्यकर्ता दडलेला असेल तर ती पत्रकारिता अधिक परिणामकारक होते. निखिल वागळे हे त्या विधानाचे मूर्तिमंत रूप! ते लोकशाहीच्या चौथ्या खांबाला भक्कम ठेवण्यासाठी तब्बल पस्तीस वर्षे झगडत महाराष्ट्रातील सामाजिक चळवळींना पाठबळ देत आहेत.

त्यांनी ‘राष्ट्र सेवा दला’च्या विद्यार्थी चळवळीपासून 1974 साली सार्वजनिक जीवनास सुरुवात केली. निखिल वागळे यांचे नाव गेल्या चाळीस वर्षांत महाराष्ट्राच्या घराघरात पोचले आहे.

त्यांनी ‘माणूस’, ‘सोबत’, ‘साधना’ अशा नियतकालिकांमधील सदरे, ‘साप्ताहिक दिनांक’, ‘आपलं महानगर’मधील संपादकीय लेख येथपासून ते टेलिव्हिजनवरील ‘आमने सामने’ यांसारखे टॉक शो, ‘आयबीएन लोकमत’वरील ‘ग्रेट भेट’, ‘आजचा सवाल’ यांसारखे वैशिष्ट्यपूर्ण कार्यक्रम केले व नाव कमावले. पण ते विशेष चर्चेत आले ते ‘आयबीएन लोकमत’वरील ‘आजचा सवाल’ कार्यक्रमामुळे. त्यांना त्याचमुळे त्या वाहिनीचे प्रमुखपद गमावावे लागले असेही म्हणतात.

वागळे यांचे चौथीपर्यंतचे शिक्षण गिरगावातील आर्यन शाळेत झाले. त्यांचे वडील ‘एमएसईबी’मध्ये इंजिनीयर होते. पुढे त्यांचे कुटुंब ठाण्याला गेले. तेथे एम एच शाळेत त्यांचे शिक्षण झाले. त्या काळातील त्यांचे शिक्षक डी.टी. कुलकर्णी (पुढे ते एशियाटिक सोसायटीचे अध्यक्ष झाले) यांचा त्यांच्या जडणघडणीवर प्रभाव पडला. डी.टी. विद्यार्थ्यांना घरी बोलावून ‘साधना’, ‘सोबत’ यांसारख्या नियतकालिकांमधील लेख वाचून दाखवत. शाळेत असताना, वागळे यांच्या काही कविता मासिकांमध्ये छापून आल्या होत्या. त्यांची लिखाणाची आवड कुलकर्णीसरांमुळे जोपासली गेली, वाढली असे ते आवर्जून सांगतात.