पोलिसांचे हीन जिणे


मुंबईत वांद्र्याला कलानगर नाक्यापासून साहित्य सहवासकडे जाताना मध्ये काही भाग लष्करी छावणी असल्यासारखा दिसतो. दोन-तीन ठिकाणी बंकरमध्ये पोलिस जवान स्टेनगन रस्त्याकडे रोखून खडे असतात. त्यांच्या आजुबाजूस दोन-तीन पोलिस हवालदार व अधिकारी गप्पा छाटत बसलेले वा उभे असतात. थोडे पुढे गेले, की डाव्या हाताला मोठी निळी पोलिस व्हॅन दिसते. तेथून कंट्रोलरूमशी सतत संपर्क चालू असतो. तेथेच रस्त्याच्या उजव्या हाताला लांबलचक अर्ध-पक्की झोपडी बांधलेली आहे. त्यामध्ये पाच-सहा पोलिस चड्डी-बनियान घालून झोपलेले, पत्ते खेळताना अथवा स्वत:चे आवरताना दिसतात. हा सारा बंदोबस्त असतो ठाकरे कुटुंबीयांसाठी. सेनाप्रमुख, त्यांचे चिरंजीव उध्दव आणि युवानेते आदित्य ही सारी मंडळी कलानगर वसाहतीत ‘मातोश्री’ नावाच्या बंगल्यामध्ये राहतात. त्या बंगल्याभोवती पुन्हा पहारा असतोच.

सैनिकहो, तुमच्यासाठी!


ज्या सैनिकांच्या जीवावर आपण निर्भयपणे जगतो, ते रणांगणावर धारातीर्थी पडल्‍यानंतर त्‍यांच्या कुटुंबीयांचे पुढे काय? या प्रश्नावर आपण फारसा विचार करत नाही, परंतु प्रतिमा राव या स्वत: एक सैनिकपत्‍नी असल्यामुळे त्यांना मात्र या समस्येची भीषणता जाणवली. स्वत:च्या पतीच्या निधनानंतर, सैनिकांच्या हक्काच्या असलेल्या सुखसुविधा मिळवताना त्यांना आलेल्या अनुभवावरून सैनिकांच्या समस्या दूर करण्याची आवश्यकता त्यांना जाणवली. यासाठी त्यांनी ‘सैनिकभारती ह्युमॅनिटी फाऊंडेशन’ची स्थापना केली. त्‍यांच्‍या कार्याचा घेतलेला हा आढावा...

श्रीमती प्रतिमा राव या ‘सैनिकभारती ह्युमॅनिटी’ या संस्थेच्या संस्थापक व अध्यक्ष आहेत.

आपण ज्या सैनिकांच्या जीवावर निर्भयपणे जगतो, त्यांच्या हौतात्म्याचे गोडवे गातो, त्या रणांगणावर धारातीर्थी पडलेल्या सैनिकांच्या कुटुंबीयांचे पुढे काय? या प्रश्नावर आपण फारसा विचार करत नाही, परंतु प्रतिमा राव या स्वत: एक सैनिकपत्‍नी असल्यामुळे त्यांना मात्र या समस्येची भीषणता जाणवली व त्यांनी स्वत:ला सैनिकांच्या कुटुंबीयांना सर्वतोपरी मदत करण्याच्या कार्यात झोकून दिले. त्यांच्या स्वत:च्या पतीच्या निधनानंतर, सैनिकांच्या हक्काच्या असलेल्या सुखसुविधा मिळवताना त्यांना आलेल्या अनुभवावरून सैनिकांच्या समस्या दूर करण्याची आवश्यकता त्यांना जाणवली. त्यातून प्रेरणा घेऊन त्यांनी ‘सैनिकभारती ह्युमॅनिटी फाऊंडेशन’ची स्थापना केली. त्या स्वखर्चाने संस्थेचा कारभार करत आहेत.

अस्वस्थ मी...


बहुसंख्य मुंबईकरांप्रमाणे, मी रोज लोकलमधून प्रवास करतो. गर्दीतून वाट काढत, मी फलाटावर पोचतो, इतरांना धक्के मारत आत शिरतो, दरवाजावर उभा राहून प्रवास करतो. हे सगळं माझ्या अंगवळणी पडलंय. माझं ऑफिस चिंचपोकळीला आहे. मी रोज सकाळी जोगेश्वरीवरून दादरपर्यंत ट्रेननं येतो. मग मध्य रेल्वेवरून गाडी बदलतो आणि चिंचपोकळीला उतरतो. तोच प्रवास संध्याकाळी घरी जाताना उलट होतो. गेली दहा वर्षं मी ट्रेनचा प्रवास करतोय, पण मला अलिकडे आतमध्ये अस्वस्थतेची वेगळीच भावना अनुभवाला येतेय़. माझ्या आयुष्याचा भाग बनून गेलेला हा प्रवास करताना मी बिचकतोय़. हा प्रवास मला नकोसा वाटू लागलाय़. विचित्र गोष्ट म्हणजे ही अस्वस्थता या रोजच्या प्रवासातून निर्माण झाली हे मला कळलंय!

मुंबईतल्या माणसाला गर्दी नवीन नाही, पण तरीही रात्री कामावरून परतताना हा प्रवास मन अस्थिर करून जातो. चिंचपोकळीवरून गाडी पकडल्यानंतर मी जेव्हा दादरला उतरतो तेव्हाचं दृश्य त्या अस्वस्थतेत आणखी भर घालतं.

‘अमृतवेल’ बहरत आहे!

प्रतिनिधी 04/07/2011

- अनिल बळेल

जागतिकीकरणाच्या प्रक्रियेमुळे उच्च अभिरुचीच्या साहित्य -नाटक -भावसंगीतामध्ये रमणारा मराठी रसिक माणूस हा संस्कृतिकारणापासून दुरावल्यासारखा झाला आहे. अशा वेळी प्रेक्षकांना-वाचकांना साहित्यविश्वाची ओळख होणे, त्यांना वाचनाची गोडी लावण्याचे प्रयत्न करणे हे महत्त्वाचे आहे, हे ओळखून रविराज गंधे यांनी ‘अमृतवेल’ या कार्यक्रमाची निर्मिती केली. सुरूवातीपासूनच स्‍वतःचे वेगळेपण जपणा-या या कार्यक्रमाला ‘सह्याद्री माणिक सन्मान’ आणि ‘गदिमा चैत्रबन’ पुरस्काराने सन्‍मानित करण्‍यात आले आहे.

- अनिल बळेल

नव्या शतकावर नव्या तंत्राची हुकूमत कशी चालणार आहे आणि त्यात जुने ते सारे कसे ‘जुनाट’ होणार आहे याबाबत चर्चा सतत चालू असते. त्यात ग्रंथव्यवहार तर जवळजवळ बंद पडणार असे सांगितले जाते. त्याच्या पाऊलखुणा जाणवूही लागल्या आहेत. अशा वेळी दूरदर्शनच्या ‘सह्याद्री’ वाहिनीचे वेगळेपण नमूद केले पाहिजे. दर बुधवारी रात्री साडेआठ वाजता ‘सह्याद्री’ वाहिनीकडे वळले तर पाहायला मिळेल ‘अमृतवेल’ आणि अर्धा तास कसा गेला ते कळणार नाही – ही आहे मराठी साहित्यासाठीची ‘अमृतवेल’!

बाकी सारे ‘चॅनेल्स’ मनोरंजनाच्या नावाखाली वाट्टेल तसा वेळ घालवत असले आणि ‘रिअॅलिटी शो’च्या नावाखाली प्रेक्षकांना खिळवून ठेवण्याचा प्रयत्न करत असले तरी ‘दूरदर्शन ’वर उदबोधक व उपक्रमशील काही कार्यक्रम होत असतात.

ऋतुसंहार

प्रतिनिधी 01/07/2011

षांताराम पवार ह्यांनी आपल्‍या शोकाकुल अवस्थेतही पर्यावरणबिघाडाविरुद्धच्या ‘कँपेन’चा ध्यास आर्ततेने व आवेगाने घेतला. त्यांच्‍या एका होर्डिंगवाल्‍या मित्राला त्यांनी सोबतची कविता देऊन, शक्य तेथे प्रदर्शित कर असे सुचवले; दुस-याला ह्या कवितेचा आधार घेऊन पथनाट्य लिहिण्यास व करण्यास सांगितले आणि तिस-याला कवितेची हॅंडबिले तयार करून ती वाटण्याचा कार्यक्रम दिला. पवारांनी आपल्या दु:खाचे उन्नयन असे साधले आहे.! आम्ही ‘थिंकमहाराष्ट्र'तर्फे ती कविता येथे सादर करत आहोत.

 

मुंबईच्या जे.जे.स्कूल ऑफ आर्टस मध्ये स्वातंत्र्योत्तर काळात ज्या दुस-या पिढीने चैतन्य आणले त्यात नाट्यदिग्दर्शक दामू केंकरे व चित्रकार-कवी षांताराम पवार ही दोन महत्त्वाची नावे. कॉलेजचे तास संपले की ह्या दोन प्राध्यापकांच्या केबिन जाग्या व्हायच्या. तो काळ प्रायोगिक नाटकांचा होता. त्यामुळे त्या दृष्टीने धमाल असायची. आर्टजत्रेसारखे वेगळे उपक्रम म्हणजे तर विद्यार्थ्यांना आव्हानच वाटे! ह्यामधून पवार ह्यांचे एक पीठ तयार झाले. ह्यातूनच त्यांचा मोठा विद्यार्थिगण बनून गेला. तो आजही ‘पवारसरां’कडे आदराने पाहतो. हे नाते संगीतातील गुरुशिष्यांच्या नात्यासारखे जाणवते..
 

पवारांनी कलेच्या क्षेत्रात अनेक गोष्टी साधल्या तरी त्यांचे प्रयोगशील व सामाजिक मन सतत सजग राहिले. ते ब-याच वेळा त्यांच्या कवितांमधून व्यक्त होई. परंतु गेल्या वर्षीपासून, त्यांच्या चिंतेच्या व चिंतनाच्या विषयांत ‘पर्यावरणा’स प्रमुख स्थान आले. त्यांनी ‘ऋतुसंहार’ ही कविता लिहिल्यानंतर तर त्यांचा तो ध्यास बनला. त्यांच्या मनात ह्या विषयावर ‘कॅंपेन’ कशी करता येईल हेच सतत येई.
 

‘लोकराज्‍य’चा चमत्‍कार!


     ‘लोकराज्‍य’चा ताजा अंक पाहिला. या वाचन विशेषांकात विलासराव देशमुख, भालचंद्र नेमाडे, पृथ्‍वीराज चव्‍हाण वगैरे मंडळींचे लेख या अंकात समाविष्‍ट करण्‍यात आलेले आहेत. हा संपूर्ण अंक आर्ट पेपरने तयार केलेला असून त्‍याची 154 पानं रंगीत आहेत. मात्र याची किंमत अगदीच वाजवी म्‍हणजे केवळ 10 रूपये एवढी कमी ठेवली आहे. या सगळ्याला चमत्‍काराशिवाय दुसरे विशेषण मला सुचत नाही. हे सगळे जमवून आणणारे प्रल्‍हाद जाधव यांच्‍या धडपडीची नोंद घेणे मला अत्‍यावश्‍यक वाटते.

- संजय भास्‍कर जोशी, लेखक - 9822003411
{jcomments on}

फेरीवाले विरुद्ध शासन - संघर्षाची बीजे


     हाजी अली येथे पंपिंग स्‍टेशनजवळील अनधिकृत फेरीवाल्‍यांवर पालिकेच्‍या अतिक्रमणविरोधी पथकाने कारवाई केली. मात्र यामुळे संतप्‍त झालेल्‍या फेरीवाल्‍यांनी या पथकावर दगडफेक केली. त्यात एक अधिकारी जखमी झाला.

     गुंडाने पोलिस कर्मचा-यावर गोळी झाडावी, तेवढा हा प्रकार गंभीर आहे. फेरीवाल्‍यांमुळे मुंबईची कोंडी झालेली आहे आणि रस्‍त्‍यांना बकालपणा आलेला आहे. ही बाब फेरीवाल्‍यांच्‍या पोटापाण्‍याशी निगडित असल्‍याने, त्‍यांनी या प्रकारे आक्रमक होणे स्वाभाविक होते. एक ना एक दिवस हे घडणारच होते. मला इथे भविष्‍यात घडणा-या फेरीवाले विरुद्ध शासन यंत्रणा अशा संघर्षाची बीजे दिसतात. फेरीवाल्‍यांविरुद्ध तयार करण्‍यात आलेल्‍या नियमांची अंमलबजावाणी योग्य पद्धतीने केली जात नाही. पालिकेच्‍या गाड्या येण्‍यापूर्वीच हितसंबंध गुंतलेल्‍या अधिका-यांकडून फेरीवाल्‍यांना पूर्वसूचना दिली जाते. मग सगळे फेरीवाले गायब होतात आणि गाडी गेल्‍यानंतर काही वेळातच परिस्थिती ‘जैसे थे’ असते. इथे कुंपणच शेत खाते. त्‍यामुळे फेरीवाल्‍यांवर वचक असा कधीच बसला नाही आणि तो बसण्‍याची शक्‍यताही कमी आहे. त्‍यामुळे फेरीवाल्‍यांना नियमांची भीड नसणे हे ओघाने आले. कायदा वाकवता येतो हे एकदा समजले की त्‍याची जरब बसणे शक्‍य नाही.

नेत्रहीन अनुजाचे नेत्रदिपक यश

प्रतिनिधी 22/06/2011

‘आम्हाला दृष्टी नाही पण दृष्टिकोन आहे’ -अनुजा संखेने काढलेल्या पहिल्यावहिल्या ‘अक्षरतेज’ ह्या नियतकालिकाचे हे घोषवाक्य आहे असे म्हणता येईल. अंधांचे व अंधांविषयीचे साहित्य असलेले हे नियतकालिक आहे. वयाच्या सहाव्या वर्षी दृष्टी गमावलेली अनुजा संखे हिच्या जिद्दीची, आत्मविश्वासाची ही कहाणी! 

मी रुईया कॉलेजमध्ये अंध विद्यार्थ्यांसाठी, अंध विद्यार्थ्यांमध्ये जाऊन काम करते. माझी आणि अनुजा संखे ह्या अंध विद्यार्थिनीची ओळख तीन वर्षांपूर्वी झाली. मी तिला तिच्या टी.वाय.बी.ए.च्या अभ्यासक्रमातला काही भाग वाचून दाखवत असे. तिच्याशी बोलत असताना एक गोष्ट लक्षात आली, की ती इतर दृष्टिहीन विद्यार्थ्यांपेक्षा वेगळी आहे. तिची भरारी मोठी आहे!

अनुजा जन्मापासून थोडी तिरळी बघायची, अनुजा ज्युनियर के.जी. व सिनियर के.जी. पार करून पहिलीत गेली, तोपर्यंत तिच्या एका डोळ्यात मोतिबिंदू तर दुसर्‍या डोळ्यात काचबिंदूचे निदान झाले होते. तिचे शाळेतून नाव काढावे लागले. तिच्या आई-वडिलांची नंतरची दोन-तीन वर्षे मुंबईतील सर्व इस्पितळे पालथी घालून झाली, पण दृष्टी गेली ती गेलीच. अनुजा पहिली ते सातवी ‘कमला मेहता अंधशाळे’मध्ये व नंतर दहावीपर्यंत ‘सरस्वती हायस्कूल’मध्ये शिकली. ती एकोणऐंशी टक्के मार्क मिळवून शाळेत दुसरी आली, तेव्हा पहिल्या आलेल्या डोळस मुलीला ऐंशी टक्के मार्क होते!

तळवलकर आणि त्यांचे शिलेदार

प्रतिनिधी 16/06/2011

- अरविंद विठ्ठल कुळकर्णी

‘महाराष्ट्र टाइम्स’ ची सुरुवात 17 जून 1962 या दिवशी वटपौर्णिमेला झाली आणि मराठी वर्तमानपत्रांचे जग बदलून गेले. प्रथम संपादक द्वा.भ. कर्णिक यांची पाच वर्षांची आणि नंतरचे संपादक गोविंद तळवलकर यांची प्रदीर्घ कारकिर्द... एवढ्या काळात महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनावर ‘महाराष्ट्र टाइम्स’चा पगडा होता, त्याबद्दल लिहीत आहेत जेष्ठ पत्रकार अरविंद विठ्ठल कुळकर्णी.

तळवलकर आणि त्यांचे शिलेदार

- अरविंद विठ्ठल कुळकर्णी

‘महाराष्ट्र टाइम्स’ ची सुरुवात 17 जून 1962 या दिवशी वटपौर्णिमेला झाली आणि मराठी वर्तमानपत्रांचे जग बदलून गेले. प्रथम संपादक द्वा.भ. कर्णिक यांची पाच वर्षांची आणि नंतरचे संपादक गोविंद तळवलकर यांची प्रदीर्घ कारकिर्द... एवढ्या काळात महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनावर ‘महाराष्ट्र टाइम्स’चा पगडा होता, त्याबद्दल लिहीत आहेत जेष्ठ पत्रकार अरविंद विठ्ठल कुळकर्णी.