पद्मजा फेणाणी-जोगळेकर - जीवन-एक मैफल!

अज्ञात 24/06/2010

कार्यक्रमांतून गात नसते तेव्हा आल्बमच्या ध्वनिमुद्रणात व्यग्र असते किंवा ती महाराष्ट्रातून कुठून कुठून येणा-या वेगवेगळ्या वयांच्या विद्यार्थ्यांची गाण्याची शिकवणीही एखाद्या अस्सल पंतोजीसारखी घेत असते! किंवा कुणा आजारी माणसाच्या औषधोपचारासाठी पदरमोड करून धावत असते. घरात असते तेव्हा ती खाण्यावरही गाण्याइतकेच प्रेम करते! नॉनव्हेज प्रेमाने खाते! डोशावर सारस्वती पध्दतीने मध भरपूर ओतून डोसा चवीने खाते. चवीने खातात ते चवीचे जीवन जगतात हेच खरे! पद्मजाचे जीवनच एखाद्या सुग्रास मेजवानीसारखे आहे! खरे तर, तिचे जीवन ही एक मैफल आहे!

पद्मजा फेणाणी-जोगळेकरपद्मजाचा जन्म गळ्यात देवदत्त स्वर घेऊन कलावंत कुटुंबात झाला. वडील शंकरराव- कमर्शिअल आर्टिस्ट, स्क्रेपरबोर्ड आर्टिस्ट आणि संगीतप्रेमी. आई शैलजा-हस्तकलानिपुण. थोरली बहीण उषा-संगीत, नृत्य आणि चित्रकलाप्रेमी. भाऊ विनायक - तबलावादक. पद्मजा नामवंत बालमोहन विद्यामंदिरातून शालांत परीक्षा आणि रुपारेल महाविद्यालयातून बारावी परीक्षा उत्तम गुणांनी उत्तीर्ण झाली होती. ती सोफिया महाविद्यालयातून मायक्रोबॉयोलॉजी हा विषय घेऊन बी.एस्सी. प्रथम वर्गात उत्तीर्ण झाली. पद्मजाने पॅथॉलॉजिस्ट व्हावे अशी तिच्या आई-वडिलांची त्यावेळी अपेक्षा होती.

परंतु पद्मजा पॅथॉलॉजिस्ट न होता प्रथम श्रेणीची आंतरराष्ट्रीय कीर्तीची गायिका झाली! एका दिवसात किंवा एका रात्रीत कुणीही 'मोठा' होत नाही! कौटुंबिक संस्कार, शाळा-महाविद्यालयातील स्नेही-सोबती-गुरू यांच्यामुळे होणारी व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण,

ध्येयनिष्ठा, कलाप्रेम, अथक परिश्रम करण्याची वृत्ती, जिद्द, अभ्यासूपणा, नम्रता, सामाजिक जाणीव, आई-वडील-भावंडे आणि गुरू यांच्यावरील प्रेम, निष्ठा, आदर आणि कृतज्ञता इत्यादी गुणांनी माणूस घडतो; मोठा होतो. पद्मजामध्ये हे सारे गुण आहेत! शिल्पकाराला मूर्ती घडवण्यास योग्य ताकदीचा दगड लाभावा लागतो. त्या दगडालाही आपल्यातून सुंदर मूर्ती निर्माण व्हावी, असे वाटावे लागते.

पद्मजाला तिच्या आयुष्यात तिला घडवणारे, प्रोत्साहन देणारे हात लाभले. योग्य वेळी योग्य गुरूची भेट ही योगायोगाचीच बाब! पद्मजा ही तशी नशीबवान!

जादूगार रंगसम्राट रघुवीर मुळगावकर

अज्ञात 30/04/2010

रघुवीर मुळगावकरांचा जन्म झाला गोव्यातील अस्नोडा येथे, 14 नोव्हेंबर 1918 रोजी (कार्तिक शुध्द चतुदर्शी शके 1840) रात्री 8.15 वाजता. त्यांचे वडील शंकरराव मुळगावकर हेही चित्रकार होते. त्यांचे मूळ नाव राजाध्यक्ष. त्यांनी ते गावाच्या नावावरून मुळगावकर केले. शंकररावांनी गोव्यात चित्रकलेचा एक क्लास चालवला होता. त्यांचा मोठा मुलगा देखील चित्रकलेत पारंगत होता. पण दुर्दैवाने, तो अल्पायुषी ठरला. पुढे रघुवीरने वडिलांचा केवळ वारसा चालवला नाही तर मुळगावकर हे नाव उत्कर्षावर नेऊन ठेवले!

प्रसिध्द चित्रकार त्रिंदाद हे मुळगावकरांच्या शेजारी राहत. छोटा रघुवीर त्यांची चित्रे न्याहाळत बसत असे. त्रिदांदांनीही या मुलातील कलागुण हेरले होते. त्यांनी शंकररावांना सांगितले, की ''हा मुलगा पुढे चित्रकलेतच नाव कमावणार आहे. त्याचे भविष्य त्यातच आहे. त्याला मुंबईला पाठवा. त्याच्या क्षेत्राला वाव देणारे ते एकच ठिकाण आहे.''

रघुवीर मुळगावकर मुंबईला आले. त्या काळात चित्रमहर्षी एस.एम. पंडित यांचे नाव सर्वत्र गाजत होते. चित्रपट, पोस्टर्स, कॅलेंडर्स ही माध्यमे प्रकर्षाने लोकांसमोर होती. त्यांचे मोठया प्रमाणातील काम पंडितांकडे चालत असे. मुळगावकरांनी मुंबईला आल्यानंतर काही काळ एस.एम. पंडितांकडे काढला. मुळगावकरांनी एकलव्याप्रमाणे पंडितांचे काम न्याहाळत त्यांची शैली जवळून अनुभवली.

यंग इंडियन - इर्फाना मुजावर


सर्वसामान्य मुस्लिम मुलीला आपले शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी, कित्येकदा घरातल्या माणसांशी, समाजातील माणसांशी, कडवी झुंज द्यावी लागते. तशीच झुंज मुंबईला जोगेश्वरीत राहणा-या इर्फानालाही द्यावी लागली. तिने बारावीपर्यंतचे शिक्षण झाल्यावर, पुढील बीएपर्यंतचे शिक्षण कॉरस्पॉडन्स कोर्सने पूर्ण केले. त्यानंतर तिने क्राफ्ट व ड्रॉईंगचा कोर्स पूर्ण केला. ही गोष्ट 1995 सालची. त्यानंतर तिने दोन शाळांत शिक्षिकेची नोकरी तीन वर्षे केली. त्यांपैकी हैद्री शाळेत केवळ शियापंथीय विद्यार्थ्यांना सवलती व शिष्यवृत्त्यांचा लाभ मिळतो हे पाहून इर्फाना अस्वस्थ होत असे. मात्र इर्फानाने तिथेच ठरवले, की आपण स्वत: एक शाळा काढायची, जिथे कोणत्याही विद्यार्थ्याला तो अमुक जाती-धर्माचा आहेस म्हणून सोयीसुविधा नाकारल्या जाणार नाहीत!

वडिलांनी तिच्या लग्नासाठी जी रक्कम बाजूला ठेवली होती तीच, इर्फानाने आपल्या वडिलांकडून तिच्या या शाळेसाठी मिळवली. त्या छोटयाशा पुंजीतून जोगेश्वरी पूर्वेकडील हरीनगर या झोपडपट्टीमध्ये इर्फानाची 'यंग इंडियन्स स्कूल' ही इंग्रजी माध्यमाची शाळा उभी राहिली. इर्फान या शब्दाचा अर्थ ज्ञान असाच आहे.

तिची शाळा शहरात आहे असे म्हणायचे, परंतु सर्व बाजूंनी झोपडपट्टीने वेढलेली आहे. तिथे पोचणेच एवढे मुश्कील, की दहा फूट अंतरावरूनदेखील कळणार नाही, की इतक्या जवळ शाळा आहे व तेथे दोनशे मुले शिकतात! शाळा जोगेश्वरीच्या पंपहाऊस विभागात हरीनगर वस्तीत आहे. हा भाग इस्टर्न एक्स्प्रेसच्या पलीकडे येतो. इर्फाना स्वत: बेचाळीस वर्षांची आहे. तिचा विवाह झालेला नाही. ती शाळेत इतकी रमली आहे की म्हणते, ''लग्न करून काय साधायचे आहे? शिवाय जोडीदार आपली उर्मी समजून घेणारा भेटला पाहिजे.'' इर्फानाचे कुटुंब मूळ वाईचे. तिचे सारे आयुष्य मुंबईत गेले. ती जेमतेम दहावी शिकली व पुढे तिने कॉरस्पाँडन्स कोर्सद्वारे बी.ए. केले. शाळेत शिक्षकवर्ग संमिश्र आहे. एल्सी जोसेफ ह्या मुख्याध्यापक आहेत.

इर्फाना मराठी-हिंदीत बोलत होती. ती स्वत: बुरखा घालून शाळेत आली व येताच, तिने तो काढून ठेवला.

टायपोग्राफी डे आणि शांताराम पवार


सर जे.जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अँप्लाईड आर्ट व आयडीसी-आयआयटी (मुंबई) यांच्या संयुक्त विद्यमाने 27 व 28 फेब्रुवारी 2010 रोजी ‘टायपोग्राफी अँड आयडेंटिटी’ या विषयावर नॅशनल कॉन्फरन्स व वर्कशॉप आयोजित केले गेले होते. शनिवारी सकाळी जे.जेच्या आवारात पसरलेल्या कागदांवर सामूहिक रीत्या विविध भारतीय लिप्यांमधील अक्षरे रंगवण्यात आली. या ‘हॅपनिंग’नंतर कॉन्फरन्सचे बीजभाषण, बोधचिन्हांसाठी प्रसिद्ध असलेले सुदर्शन धीर यांनी केले. दुपारच्या सत्रात मुद्राक्षरतज्ञ महिंद्र पटेल यांचे भाषण झाले. दोन्ही सत्रांमध्ये सादर करण्यात आलेले पेपर्स अक्षररचना, विविध लिप्यांमध्ये रूपांतर करताना येणा-या अडचणी, चिन्हात्मक आशय आणि त्याचे उपयोजन यांची चर्चा करणारे होते.

जे.जेमधील प्राध्यापक व अक्षरकलातज्ज्ञ संतोष क्षीरसागर आणि त्यांच्या विद्यार्थ्यांनी ‘अक्षराय’ या अक्षररचनेशी संबंधित उपक्रमाचा शुभारंभ दृक्श्राव्य निवेदनातून सादर केला. तो लक्षवेधक होता.

दीपक घारे यांनी शांताराम पवार यांच्या लेखाचित्रांवर आधारित ‘बेसिक इश्यूज ऑफ लॅंग्वेज, स्क्रिप्ट अँड डिझाईन इन टायपोग्राफी’ या विषयावर पेपर सादर केला. त्यांतील हे काही महत्त्वाचे मुद्दे.

एशियाटिक लायब्ररीमध्ये मुंबई संशोधन केंद्र

अज्ञात 05/01/2010

एशियाटीक सोसायटीमुंबईच्या सांस्कृतिक उच्चाभिरुची एक ओळख म्हणजे 'एशियाटीक सोसायटी'. २६ नोव्हेंबर १८०४ म्हणजे दोनशे पाच वर्षापूर्वी त्या वेळचे मुंबई उच्च न्यायालयाचे रेकॉर्डर ( म्हणजे सर्वोच्य न्यायमूर्ती) सर जेम्स मॅकिटोश (Sir Jems Mackintosh) यांनी मुंबई परिसराचा व शहराचा सखोल अभ्यास करण्याकरिता समविचारी मंडळींना एकत्र आणले. पुरातन वस्तूशास्त्र, मानवशास्त्र, समाजशास्त्र यांच्या सखोल अभ्यास चितनातून मुंबईच्या आणि त्याच्या अनुषंगाने भारताच्या प्राचीन गौरवशाली संस्कृतीचा शोध हा या सा-या ज्ञानपिपास लोकांच्या अभ्यासाचा गाभा होता. मिळतील त्या कागद पत्रांची अचूकतेने छाननी, विश्वासार्ह इतिहासाच्या नोंदी आणि त्या करतां निर्दोष कार्यपद्धतीची प्रणाली निर्माण करुन 'एशियाटिक'चा सहढ पाया घालण्याचे काम या ब्रिटीश विद्वानांनी केले.

एशियाटिकमध्ये एक लाखहून अधिक एवढी प्रचंड ग्रंथसंपदा आहे. पंधरा हजारांहून अधिक दुर्मीळ ग्रंथ, पोथ्या-हस्त लिखिते या खजिन्यात आहेत. तर तीन हजार संस्कृत, प्राकृत, पर्शियन प्राचीन हस्तलिखिते ही जतन केलेली आहेत.

चिकित्सक विद्वानांच्या जिद्धीमुळे व निरपेक्ष, निरलस सेवाभावामुळे हा ठेवा जीवंत राहू शकला आहे. मुंबईच्या या एशियाटिकमधील काही ग्रंथांची जरी नुसती ओझरती ओळख करुन घेतली तरी त्याचे मूल्य पैशांत न होण्याएवढे किती प्रचंड मोठे आहे हे उमजले.

बाराव्या शतकांतील जैन तीर्थंकरांच्या जीवनावरील संहिता, सोळाव्या शतकातील संस्कृत भाषेत लिहिलेली महाभारतातील अरण्यक पवनाची प्रत किंवा १०५३ मधील पर्शियन भाषेतील फिरदौसी यांचा शहानामा या दुर्मिळ ग्रंथांनी एशियाटिकची श्रीमंती वाढली आहे. जगप्रसिद्ध इटालीयन कवी दांते (DANTE) यांची 'डिव्हाइन कॉमेडी' ही एक अभूतपूर्व (CLASSIC) निर्मिती म्हणून जगभरच्या रसिक विद्वानांत मान्यता पावली आहे. पंधराव्या शतकातील या 'डिव्हाईन कॉमेडी'ची प्रत एशियाटिकच्या खजिन्यात रूजू झाली ती खुद मुंबईचे त्यावेळचे गव्हर्नर माऊंस्टुअर्ट एलफिन्स्टन यांच्या औदार्यपूर्ण या ग्रंथरुपी देणगीमुळे!