नाना भोसेकर आणि सांगोल्याची बोर-डाळींबे!

प्रतिनिधी 09/07/2015

मी केशव वासुदेव तथा नाना भोसेकर सांगोल्याचा कायम रहिवासी असून, शास्त्र शाखेतील पदवीपर्यंतचे शिक्षण पुरे केल्यानंतर, स्टेट बँक ऑफ इंडिया, सांगोला शाखेत एप्रिल 1967मध्ये क्लेरिकल केडरमध्ये रुजू झालो. स्टेट बँकेने 1972-73 पासून शेतकऱ्यांना त्यांच्या विविध गरजांसाठी कर्ज पुरवठा करण्यास सुरुवात केली होती, त्यावेळेस कर्ज वितरण विभागात काम करण्याची जबाबदारी माझ्यावर टाकण्यात आली. त्यानिमित्ताने तालुक्यातील व आजुबाजूच्या जत, मंगळवेढा, पंढरपूर, माळशिरस इत्यादी तालुक्यांत कर्जवाटपासाठी फिरत असताना प्रदेशाचा, निसर्गाचा, शेतकऱ्यांच्या मानसिकतेचा व पीक पद्धतीचा डोळे व मन उघडे ठेऊन अभ्यासही करत होतो.

नोकरी स्वीकारताना व ही जबाबदारी स्वीकारल्यानंतर एक जाणीव मनामध्ये कायम ठेवली होती, ती म्हणजे मिळालेली खुर्ची ही केवळ माझ्या स्वत:च्या प्रपंचासाठी मिळाली नसून, तिचा वापर प्राधान्याने जनतेसाठी व त्यायोगे संस्थेसाठी/बँकेसाठी होणे आवश्यक आहे. अशा मानसिकतेमुळे शेतकरी वर्गाचा, त्यांच्यातीलच एक बनून, त्यांच्या अपयशांचा अभ्यास करून लक्षात आले, की मराठी शेतकरी कष्टांत कमी नाही, मात्र त्याला योग्य मार्गदर्शनाची गरज आहे.

भागवत नखाते - हाडाचे शेतकरी


सोलापूर जिल्ह्याच्या सांगोला तालुक्यातील अकोला हे गाव पेरूंसाठी  प्रसिद्ध  आहे. तेथील वैशिष्ट्यपूर्ण पेरूच्या शोधात भेटले ते भागवत नखाते. फाटक्या अंगाची धुवट कपड्यातील व्यक्ती. त्यांनी आव आणला, ते अडाणी गावंढळ माणूस आहेत असा. म्हणाले, ‘मला काही फारसं समजत नाही'. पण त्यांच्या तोंडून सगळ्या सोलापूर जिल्ह्याचा इतिहास-भूगोल उलगडला जाऊ लागला. त्यांना त्या परिसराची माहिती तर आहेच, पण त्याहून अधिक त्यांना त्या परिसराची प्रगती व्हावी याची तळमळ आहे. त्यांची आस्था त्यांच्या बोलण्यातून जाणवत होती.

त्यांनी सगळ्या अकोला गावात फिरून पेरू बागायतदारांची भेट घडवून दिली. पेरू, बोरे व डाळिंबे या फळांमुळे, दुष्काळात होरपळणाऱ्या त्या गावाला जीवदान मिळाल्याचे त्यांनी सांगितले.

रिधोरे येथील शेतकरी ज्ञानमंदिर


सोलापूर जिल्ह्याच्या माढा तालुक्यातील रिधोरे गावात आधुनिक आगळे-वेगळे मंदिर आहे. ते 'शेतकरी ज्ञानमंदिर' या नावाने ओळखले जाते! आधुनिक मानवी शक्तीची देवता म्हणून शेतकरी मंदिर. अतिशय वेगळी कल्पना! 'सिनामाई कृषिविज्ञान मंडळा'तर्फे ते बांधण्यात आले आहे. मंदिराचा मुख्य हेतू शेतक-यांचे शेतीविषयक प्रश्न  सोडवणे हा आहे. सर्व शेतक-यांनी एकत्र येऊन त्यांच्या समस्या सांगून त्यावर उपाय शोधणे या उद्देशाने मंदिर बांधण्यात आले आहे. म्हणून त्या मंदिरात पुजापाठ करणे किंवा देवतांचे इतर विधी या गोष्टींना स्थान नाही. मंदिरात फक्त शेतीविषयक तत्वज्ञान व माहिती दिली जाते.

देशात सर्व बाबतीत आधुनिकीकरण आले, नवनवीन तंत्रज्ञान उपलब्ध झाले. शेतक-यांमध्ये आधुनिक पद्धतीने शेती करण्याची इच्छा बळावू लागली, पण सर्वच शेतक-यांना तशी माहिती उपलब्ध नसते. शेती महाविद्यालये विद्यापीठे दूर असतात. म्हणून सयाजीराव गायकवाड यांनी ‘शेतकरी ज्ञानमंदिर’ हा पहिला प्रकल्प 2 ऑक्टोबर 2004 रोजी स्थापन केला. त्यामुळे शेतक-यांना घर, शेतीजवळ आधुनिक शेतीविषयक माहिती मिळवून शेती उत्पादनात वाढ होण्यास मदत होत आहे.     

कासेगावची मांडवावरील डाळींब शेती


‘कासेगावी डाळींब’ म्हणून कासेगाव या गावाची डाळिंबे प्रसिद्ध आहेत. द्राक्षे, डाळींबे यांचे उत्पादन सोलापूर जिल्ह्याच्या पंढरपूर परिसरातील शेतकरी घेतात. द्राक्षाचे पीक नाजूक आहे. हवामानातील छोट्या मोठ्या बदलाने द्राक्षांच्या पिकावर परिणाम होतो व काही वेळा तर संपूर्ण पीकच हातचे जाण्याचा धोका असतो. त्या तुलनेत डाळींब पीक कणखर आहे.

डाळिंबाचे रोप वाढू लागले, की पहिली दोन-तीन वर्षे रोपाची मुळे नाजूक असल्यामुळे वाढणाऱ्या खोडाला फाटे फुटतात आणि रोप जमिनीकडे वाकते. त्याचा फळधारणेवर परिणाम होऊ शकतो. त्या समस्येवर उपाय म्हणून पंढरपूर तालुक्यातील कासेगावचे प्रगतीशील शेतकरी नितीन लक्ष्मण शेळके यांनी जून 2013 मध्ये नवीन प्रयोग केला. त्यांनी द्राक्षांच्या बागांना जसे मांडव वापरले जातात तसे त्यांनी डाळिंबाच्या बागेसाठी वापरण्याचे ठरवले.

त्यांनी त्यांच्या एक एकर पाच गुंठे बागेत, कृषी खात्याने बीपासून तयार केलेली रोपे लावली आणि त्या रोपांना मांडवांच्या वरच्या तारांतून फांद्यांचा आधार दिला. त्या आधारांमुळे रोपांना फाटे फुटले तरी रोपे ‘जमीनदोस्त’ होत नाहीत. तसा आधार पहिली तीन वर्षे दिला गेला, की रोपाची उंची मांडवाच्या वरच्या तारांच्या वर जाते आणि मग केवळ तेवढा आधार रोपाला पुरतो.

अकोला - पेरूंचे गाव


सोलापूर जिल्ह्याच्या सांगोला तालुक्यातील अकोला हे गाव प्रसिद्ध आहे ते पेरूंसाठी. वैशिष्ट्यपूर्ण चवीच्या पेरूने गावाला ओळख व वैभव मिळवून दिले आहे.

पेरूची ती जात ‘लखनौ ४९’ या नावाने ओळखली जाते. त्या पेरूमध्ये बियांचे प्रमाण अल्प असते. बाजारात फळ दोन दिवस उत्तम स्थितीत टिकाव धरते. फळाचे सरासरी वजन चारशे ग्रॅम भरते. फळ गोडीला अधिक असून त्यात साखरेचे प्रमाण जास्त आढळते. त्याच्या झाडाला साधारण आठ दिवसांतून एकदा पाणी द्यावे लागते किंवा ठिबक सिंचन पद्धतीचाही वापर करता येतो. त्यामुळे पाण्याची कमतरता असूनही पेरूबागायत करता येते. ‘लखनौ ४९’ जातीच्या पेरूच्या लागवडीपासून साधारणपणे पाच वर्षे झाल्यावर हेक्टरी एक लाख रुपये उत्पन्न मिळते. झाड लागवडीनंतर अडीच-तीन वर्षांनी फळे देऊ लागते. झाडाचे सरासरी आयुष्य वीस वर्षे असते. पीक घेण्यासाठी पाण्याव्यतिरीक्त हेक्टरी पंचवीस हजार रुपये खर्च येतो.

ती जात मोहोळ तालुक्यातून सरकारी नर्सरीतून पंधरा वर्षापूर्वी आणण्यात आली. तेथील वातावरण व जमीन यामुळे पेरूची वैशिष्ट्यपूर्णता टिकून राहिली. औषधांचा वापर क्वचित व अत्यल्प प्रमाणात केला जातो. सेंद्रीय खतांच्या वापरावर भर दिला जातो. पण एकूणच खते व औषधे नाममात्र उपयोगात आणली जातात. खतांचे प्रमाण जास्त झाल्यास फळ नासून वाया जाते. वातावरणामुळे फळात कीड निर्माण होते. क्वचित ‘तेल्या’ रोग येतो. वर्षातून दोन वेळा अंतरमशागत करावी लागते.

बबन पवार यांची पुराणकथेत शोभेल अशी यशोगाथा


प्रतिकूल परिस्थिती व शिक्षण अजिबात नसताना आत्मविश्वास, परिश्रम व चिकाटी या गुणांच्या आधारे माणूस काय करू शकतो त्याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे बबन गोपाळ पवार. ते सोलापूर जिल्ह्यातील माढा तालुक्याच्या कापसेवाडी या खेडेगावातील.

बबन पवार यांच्या आईचे नाव नानीबाई व वडिलांचे नाव गोपाळ. त्या दांपत्याला आठ अपत्ये. बबनरावांचे वडील दुष्काळ पडल्यामुळे पंढरपूर तालुक्यातील कासेगाव येथे कामासाठी गेले होते. बबन यांच्या वडिलांचे निधन 1969 साली झाले. बबन यांचे बहीणभाऊ कासेगावला तर बबन गावाकडेच राहत.

दुष्काळी परिस्थितीत उदरनिर्वाह करण्यासाठी म्हणून, बबन यांनी गावातील लोकांच्या संगतीने मुंबई गाठली, पण शिक्षणाअभावी, बबन यांचा निभाव मुंबईत लागला नाही. म्हणून त्यांनी परत गावाकडे येण्याचा निर्णय घेतला. सर्व भावंडे लहान असल्यामुळे त्यांची जबाबदारी आई व बबन यांच्यावर होती. बबन यांनी गावच्या सरपंचाकडे सालाना (वर्षाकाठी) दीडशे रुपये या हिशोबाने 1971 साली कामास सुरुवात केली. तसे काम करत असताना, त्यांनी त्यांच्या बहिणींची लग्ने थोड्या थोड्या महिने-वर्षांच्या अंतराने लावून दिली.

गोफण

प्रतिनिधी 20/04/2015

शेतातील पिकांना पक्षी किंवा प्राणी यांचा उपद्रव होऊ नये यासाठी गोफण या यंत्राचा वापर पूर्वापार काळापासून केला जात आहे. गोफणीचा शेतातील उपयोग मानव शेती करू लागला तेव्हापपासून केला जात असावा. मात्र पूर्वी गोफण प्राण्यांच्या शिकारीसाठी वापरली जात असे.

गोफण हे हाताने फेकण्याच्या अस्त्रांमध्ये सर्वात प्राचीन अस्त्र आहे. ते अश्मयुगापासून चालत आले असल्याचे पुरावे उपलब्ध आहेत. अश्मययुगात वापरल्या‍ जाणाऱ्या गोफणीचे दगड दिल्लीच्या राष्ट्रीय संग्रहालयात आणि कच्छमधील धोलाविरा येथे पाहण्यास मिळतात.

दादा बोडके - पपई बागेचा प्रणेता!


_Dadasaheb_Bodake_1.jpgदादा बोडके हे सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यातील असामान्य शेतकरी आहेत. दादांनी उपेक्षित ‘पपई’ या फळपिकाला राजमान्यता मिळवून दिली! पपई अन् दादा यांचे संघटन लोकांच्या मनी घट्ट आहे. दादा एकदा कुटुंबाला घेऊन बार्शी तालुक्याच्या सीमेवर असलेल्या धामणगावला बैलगाडीतून चालले होते. त्यांना एका शेतात पिकलेल्या पपईचे झाड दिसले. ते पपईच्या मोहात पडले. त्यांनी पळत जाऊन पपई तोडून आणली. त्याच क्षणी पपईचा आणि त्यांचा सबंध जुळला!

दादांनी गावरान पपई १९८३-८४ मध्ये लावली. त्यावेळी पपईची करंडी तीस-चाळीस रुपयांना विकली जायची. ती वॉशिंग्टन व कोईमतूर जातीची होती. त्यांची टिकवणक्षमता कमी होती. त्याचवेळी वळसंग (तालुका - दक्षिण सोलापूर) येथील एका शेतकऱ्याने तैवान डिस्को जातीची पपई लावली. ती बारकी असल्याने तिला डिस्को म्हटले जाई. दादांनी त्याचेही बी आणले. नंतर त्यांना कळले, की ते बी तैवान देशातून येते! विशेष म्हणजे त्या बिया भारतात आणण्यास बंदी होती. दादांकडे त्यावेळी पाण्याची व्यवस्था नव्हती. त्यामुळे त्यांना तैवान पपईची लागवड करता आली नाही. त्यावेळी ते खरबुजावर काम करत होते. त्‍या फळाच्‍या उत्‍पन्‍नात बोडके यांना यश मिळाले. मुंबईच्या वाशी मार्केटला दादा बोडके यांचे खरबुज प्रसिद्ध होते. बोडके यांची खरबुजे आजही तेथे येतात.

मेळघाटातील पोषणबागांचा माळी - मनोहर खके



पोषण बागेद्वारे कुपोषणावर मात करण्याचा अनोखा प्रयोग

 

मनोहर खकेमेळघाटातील कुपोषण हटवण्याच्या व तेथील जनतेच्या विकासाच्या कार्याला आपापल्यापरीने दिशा देण्याचे काम व्यक्तीगत पातळीवर काही लोकांनी केले आहे. त्यात पुण्यातील कृषितज्ज्ञ डॉ. मनोहर खके यांचा अनोखा शेती प्रयोग उल्लेखनीय आहे.

विदर्भातील मेळघाट हा परिसर गेली कित्येक वर्षे गाजतोय तो तेथील कुपोषणाच्या समस्येमुळे. कुपोषणाचा संबंध नेहमी आरोग्य व गरीबीशी तसेच साधनांच्या अभावाशी जोडला जातो. पण मेळघाटात त्या जोडीला इतरही अनेक समस्या असल्याने हा प्रश्न अधिकच गुंतागुंतीचा बनला आहे.

माझा हळद कोपरा

प्रतिनिधी 26/04/2014

विद्या घाणेकरमी लग्न होऊन, कासेगाव या घाटावरच्या गावातून कोकणात कणकवलीला आले. चार गुंठे जमिनीतील घर आणि बाजूची मोकळी जागा. सासुबाई (शकुंतला घाणेकर) त्यांच्या माहेरच्या (पाभरे, ता. गुहागर, जि. रत्नागिरी) गोष्टी सांगत. मलाही आमच्या छोट्याशा बागेत काही लावावे, ते वाढताना पाहण्यातला आनंद घ्यावा असे वाटत असे. माझ्या मिस्टरांचे निसर्गप्रेम अगदी पुस्तकी. त्यांचे साहित्यातील निसर्गवर्णने, बागांची वर्णने असले वाचून भागत असे. ते स्वत: मातीत हात घालायला तयार नसत. माझ्या मामेसासऱ्यांना (माधव सावरकर, पाभर) आपल्या भाच्याचा हा स्वभाव पूर्ण माहितीचा. ते माझा आणि आईंचा (सासुबाईंचा) उत्साह बघून मला म्हणाले, “विद्या, मी तुला हळद, कणगरे यांचे बी आणून देतो. पहिल्यांदा लावूनपण देतो. मग तू कर काय ती तुझी शेती.”

आणि खरोखरच, माधवमामा पाभऱ्याहून हळदीचे, कणगरांचे कंद घेऊन आले. आम्ही आमच्या जागेतील एक कोपरा हळद लागवडीसाठी निवडला. दहा बाय दहा फुटांचे क्षेत्र आणि आम्ही पाभऱ्यातील हळदीचे कंद त्या जागी एका मे महिन्याच्या शेवटी लावले. मामा मला म्हणाले होते, “निसर्ग त्याचे काम बरोबर करत असतो. तू काही काळजी करू नको. मी पुढच्या वर्षी तुझ्या घरची हळद बघायला येतो” मी स्वत: लावलेली हळद, कणगरे प्रत्यक्ष पीक येण्याच्या आधीच मला दिसू लागली!