फरिदा लांबे - सेवारत्न


व्यासपीठावरून संबोधताना फरिदा लांबे फरिदा लांबे यांचा जन्म मुंबईतला. सुरुवातीचं शिक्षण महापालिकेच्या शाळेत घेतल्यानंतर दहावीपर्यंतचं शिक्षण ग्रँट रोडच्या सेंट कोलंबो शाळेतून पूर्ण केलं. त्यांनी एलफिन्स्टन कॉलेजमधून सोशिओलॉजी आणि पॉलिटिकल सायन्समधून ग्रॅजुएशन पूर्ण केलं.

निर्मला निकेतनमध्ये समाजसेवेचं शिक्षण सुरू असतानाच लांबे यांनी महापालिका शाळांमधील गळती रोखण्याचं काम केलं. तिथूनच लांबे यांची समाजसेवक म्हणून ओळख होऊ लागली. महापालिका शाळांमधून प्राथमिक स्तरावर हे काम सुरू होतं. सुमारे ३० वर्षांपूर्वी तब्बल अडीच लाख मुलं शाळेबाहेर होती. जी मुलं शिकत होती, त्यातही गुणवत्तेचा अभाव होता. म्हणूनच वस्ती आणि शाळा यांच्यामधला दुवा म्हणून लांबे यांच्या प्रतिनिधीत्वाखाली संघटनांनी काम करण्यास सुरुवात केली. महापालिकेने या कामासाठी निधीही दिला होता.

वेश्या वस्तीतील महिलांच्या मुलांसाठी चालवले जाणारे नाइट केअर लांबे यांनी कामाठीपुरा भागातील शरीरविक्रय करणा-या स्त्रियांच्या मुलांसाठीही काम करण्यास सुरुवात केली. त्या स्त्रियांची कामाची वेळ रात्रीची असल्याने या स्त्रिया त्यांच्या मुलांना ट्रँक्विलर किंवा ओपी देऊन झोपवत. अशा मुलांना शिक्षण मिळावे, यासाठी ‘डे केअर’च्या धर्तीवर ‘नाइट केअर’ सुरू करण्याची योजना पुढे आली. महापालिकेच्या शालेय समाज शिक्षण प्रकल्पांतर्गत तो उपक्रम राबवण्यात आला. ते साल होतं १९८५. मात्र तो उपक्रम सुरू करण्यासाठी तब्बल दीड वर्षं लागलं. कारण कोणी जागाच देत नव्हतं. त्याचवेळी अशाप्रकारची ‘नाइट केअर सेंटर’ सुरू करून शरीरविक्रयाला चालना दिली जात आहे, असा आरोपही करण्यात आला. मात्र तरीही लांबे यांनी नेटानं अशी सेंटर सुरू केली. संध्याकाळी सहा वाजता आलेली मुलं दुस-या दिवशी दुपारी १२ वाजता त्या सेंटरमधून बाहेर पडत. त्या कालावधीत बालवाडी भरायची, मुलांसाठी विविध खेळ खेळले जायचे.

माधव चव्‍हाण - प्रथम शिक्षण!


माधव चव्‍हाणदेशातल्या प्रत्येक घटकापर्यंत शिक्षण पोचवायचे आहे  या ध्यासाने झपाटलेल्या माधव चव्हाण यांनी ‘प्रथम’ संस्थेची स्थापना केली.  संस्था केंद्र सरकारच्या मदतीने शिक्षण तळागाळापर्यंत पोचवण्याचे काम करते. तिच्या कार्यकर्त्यांचे जाळे जगभर पसरले आहे. 

माधवचा जन्म मुंबईतला. ज्येष्ठ कम्युनिस्ट आणि कामगार चळवळीचे नेते यशवंतराव चव्हाण आणि विमल चव्हाण यांचा तो पुत्र. त्याचे आजोबा कोल्हापूर प्रांतातील न्यायाधीश. माधवचे वडील यशवंतराव सतराव्या वर्षी कम्युनिस्ट पक्षाकडे ओढले गेले. त्यांनी स्वतःला स्वातंत्र्याच्या लढ्यात झोकून दिले. माधवच्या आईवडिलांची परस्परांशी ओळख १९४२ मध्ये, चळवळीदरम्यानच झाली.

चव्हाण दाम्पत्याचे घर कम्युन म्हणूनच ओळखले जात असे. तिथे केवळ पक्षकार्यकर्ते नव्हे तर त्यांचा कुटुंबकबिलादेखील कधी कधी वास्तव्याला असे. यशवंतराव चव्हाण लाल निशाण पार्टीचे ज्येष्ठ नेते होते. त्यामुळे माधवला त्याच्या वडिलांच्या आणि अन्य थोरामोठ्यांच्या सान्निध्यात राहून कमी वयात सामाजिक आणि राजकीय विचारांचे बाळकडू मिळाले. त्याने स्वतःला हायस्कूलचे शिक्षण झाल्यानंतर डाव्या पक्षाच्या कामात झोकून दिले. त्याने विद्यार्थ्यांच्या चळवळीचे नेतृत्वही केले. त्याने मुंबईतील इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समधून बी.एससी. केल्यानंतर जवळपास वर्षभर लाल निशाण पार्टीसोबत काम केले. त्याने विद्यार्थ्यांच्या अनेक प्रश्नांना हात घातला. त्याच बेतास ‘स्त्री मुक्ती चळवळ’ सुरू झाली, तेव्हा त्याने त्यांतली बरीचशी गाणीही लिहिली आहेत. परंतु आणीबाणी जाहीर झाली आणि त्याला पुढील शिक्षणासाठी पुन्हा कॉलेजचा रस्ता पकडावा लागला. माधव ‘इनऑरगॅनिक केमिस्ट्री’ या विषयात एम.एससी. परीक्षेत डिस्टिंक्शनमध्ये उत्तीर्ण झाला.

माधवने केमिस्ट्रीसाठी जगभरात पहिल्या दहांत मोडणाऱ्या ‘ओहियो युनिव्हर्सिटी’तून पीएच.डी. मिळवली. त्याच कालावधीत त्याच्या जगाकडे बघण्याच्या दृष्टिकोनात आमूलाग्र बदल झाला. तो अमेरिकेत प्रत्ययास येणाऱ्या आणि तेथील चर्चांमधूनही सातत्याने जाणवणाऱ्या समानतेने प्रभावित झाला.

वसुधा कामत - आधुनिक तंत्रज्ञानाचा पाठपुरावा


वसुधा कामत वसुधा कामत यांना भेटावे आणि त्यांच्या विविधरंगी व्यक्तिमत्त्वाचा एकच पैलू ध्यानी यावा असा अनुभव बर्‍याच जणांचा आहे. तो पैलू आहे त्यांच्या शिक्षणविषयक ध्यासाचा, विशेषत: शैक्षणिक तंत्रज्ञानावरील भरवशाचा. त्यांनी एस.एन.डी.टी. महिला विद्यापीठाच्या कुलगुरू म्हणून पदभार स्वीकारल्यानंतर तर त्यांना देशातील शिक्षण तंत्रज्ञानाच्या बहुअंगांनी विकसित व्हावे असे वाटते व तेच सूत्र त्या आग्रहाने मांडतात.

निर्मिती आणि उपक्रमशीलता यांना प्रोत्साहन, अन्य विद्यापीठांशी- तसेच आंतरराष्ट्रीय व राष्ट्रीय स्तरावर परस्परसंबध स्थापून, ते वाढवून टिकवणे, संशोधनास चालना देणे आणि उद्योगविश्व व विद्यापीठ यांचा समन्वय साधणे ही चार सूत्रे वसुधा कामत यांनी आपली व्हिजन म्हणून मांडली आहेत. त्यांनी एस.एन.डी.टी. विद्यापीठाच्या कुलगुरू म्हणून मे 2011 मध्ये पदभार स्वीकारला.

वसुधा कामत यांचा जन्म मुंबई मध्ये झाला. त्यांचे मूळ घर सिंधुदुर्ग  जिल्ह्यातल्या सावंतवाडी तालुक्यात आहे. त्यांचे वडील सरकारी वैद्यकीय अधिकारी होते. वडिलांच्या सतत होणार्‍या बदल्यांमुळे आणि ते ग्रामीण भागात काम करत असल्यामुळे, वसुधा कामत यांचे शालेय शिक्षण रायगड जिल्ह्यात (तेव्हाचा कुलाबा) निरनिराळ्या गावांतल्या शाळांमध्ये झाले. शालेय जीवनात भेटलेल्या प्रामाणिक, निरलस वृत्तीच्या शिक्षकांचा त्यांच्यावर फार प्रभाव पडला असे त्या म्हणतात. त्यांचे वडील एकही दिवस सुटी न घेता काम करत असत. ते फक्त रुग्णसेवा न करता, गोरगरिबांच्या गरजाही (अन्न, वस्त्र वगैरे) पुरवण्याचा प्रयत्न करत असत. त्यांचे हे कृतिप्रवण संस्कार वसुधा कामत यांच्या मनात खोलवर रुजले. शिक्षकांनीही आपल्या चांगल्या वर्तनाने, आचाराने-विचाराने विद्यार्थ्यांवर चांगले संस्कार करावेत, त्यांना चांगली जीवनमूल्ये जोपासायला शिकवावीत असे कामत यांना वाटते.

सेवालय - एका प्रार्थनेची गोष्ट


‘‘इतनी शक्‍ती हमे देना दाता, मन का विश्वास कमजोर हो ना...’’

रवी बापटलेचिमणीसारखी असलेली चिमणी, विश्वास, गायत्री, अनिकेत, सोनाली, अक्षय ....सारेजण डोळे मिटून प्रार्थना म्‍हणत असतात. त्‍यांना पाहून इकडे कितीही प्रयत्‍न केले तरी माझे डोळे मात्र पुन:पुन्‍हा भरून येतात! ओळखीच्‍या त्‍या शब्‍दांमागे दडलेले वेदनेचे अर्थ कमालीचे अस्‍वस्‍थ करत जातात.

चिमणी, धीरज – वय वर्षे सहा, विश्वास – वय वर्षे सात, गायत्री – वय वर्षे आठ आणि इतर अठरा जण. ‘सेवालया’त एकूण पंचवीस मुले-मुली आहेत. ही सारी चिमुरडी HIV+ आहेत. रवी बापटले यांनी या निष्‍पाप जिवांचे मायबाप होत, त्‍यांची शैक्षणिक-सामाजिक जबाबदारी उचलत स्‍वतःला ‘सेवालय’ प्रकल्‍पास वाहून घेतलेले आहे. हा माणूस ‘दैनिक संचार’ या वृत्‍तपत्राचे जिल्‍हा प्रतिनिधीपद आणि ‘एमआयटी’ सारख्‍या नामांकित महाविद्यालयातील प्राध्‍यापकी सोडून चार वर्षांपासून ‘सेवालय’च्‍या माध्‍यमातून ह्या मुलांसाठी काम करतोय.

‘केम्ब्रिज’ सर्वोच्च स्थानी


केम्ब्रिज हे जगातील सर्वश्रेष्ठ विद्यापीठ होय! त्याखालोखाल नंबर लागतो तो अमेरिकेतल्या हॉर्वर्ड चा आणि पाठोपाठ, तिसर्‍या क्रमांकावर येते ते अमेरिकेतीलच एमआयटी विद्यापीठ.

ब्रिटनमधील केम्ब्रिज ची श्रेष्ठता भारतीयांच्या डोक्यात पक्की बसलेली असते. र.पु.परांजपे यांच्यापासून जयंत नारळीकरां पर्यतचे किंवा अलिकडच्या करमरकर (टीआयएफआर) यांच्यापर्यंत जे अनेक रँग्लर झाले, ते केम्ब्रिज विद्यापीठातून. त्यामुळे केम्ब्रिजचा लौकिक मराठी माणसांना तर फारच अपूर्व वाटत असतो. त्याच्याच बरोबरीने येते ते ऑक्सफर्ड विद्यापीठाचे नाव. आपल्या शिक्षणसंस्था ऑक्सफर्ड-केम्ब्रिज या, पाच-सातशे वर्षे जुन्या विद्यापीठांच्या धर्तीवर व दर्जाच्या असाव्यात असे सर्व विदवतजनांना वाटत आले आहे. परंतु रँग्लरशिपचे प्रस्थ कालौघात कमी झाले, पदव्युत्तर एमबीएसारख्या डिग्र्यांचे महत्त्व वाढले, तेव्हा या ब्रिटिश विद्यापीठांचे महत्त्व झाकोळले आणि अमेरिकेतील हॉर्वर्ड, एमआयटी यांची महती अग्रगण्य ठरली.

मात्र हल्ली प्रत्येक क्षेत्रात वर्ल्ड रँकिंग (जागतिक मानांकन) असते. तसे विद्यापीठांचेदेखील वार्षिक क्यूएस वर्ल्ड युनिर्व्हसिटी रँकिंग केले जाते. यंदा त्यामध्ये वीसातल्या पहिल्या तेरा जागा अमेरिकेतील विद्यापीठांनी पटकावून आपले उच्च शिक्षणक्षेत्रातील अव्वल स्थान अबाधित ठेवले असले तरी सर्वोच्च स्थान मात्र इंग्लंडमधील केम्ब्रिज विद्यापीठाने मिळवले आहे. पहिल्या वीस विद्यापीठांमध्ये ब्रिटनची पाच विद्यापीठे येतात. त्यात ऑक्सफर्डचा नंबर पाचवा तर एडिंबरा विद्यापीठाचा नंबर विसावा आहे. पहिल्या विसांमध्ये इंग्रजी भाषा नसलेल्या एकाच विद्यापीठाचा समावेश होतो. ती आहे झुरिचची स्वीस फेडरल इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी.

विद्यापीठांच्या रँकिंगमध्ये दिल्लीची इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ही दोनशेअठराव्या क्रमांकावर आहे. तर मुंबईची आयआयटी दोनशेपंचविसाव्या. मात्र आशियातील हाँगकाँग, टोकियो, सिंगापूर येथील विद्यापीठांनी अनुक्रमे बाविसावा, पंचविसावा आणि अठ्ठाविसावा नंबर मिळवला आहे.

केम्ब्रिजने आपले सर्वोच्च स्थान यावर्षी, लागोपाठ दुसर्‍यांदा राखले आहे.

(संकलित)

‘उडान- एक झेप’


 कर्जंतमधल्या कोकण ज्ञानपीठ इंजिनीयरिंग कॉलेज मध्ये शिकणारे काही मित्रमैत्रिणी आणि काही बायो-टेक, कॉमर्स पदवीधर व डॉक्टर (B.A.M.S.) अशा वेगवेगळ्या शाखांचे विद्यार्थी-मित्र एकत्र आले. ‘समाजासाठी काहीतरी करायचं, काही अंशी समाजाचं ऋण फेडायचं’ ही भावना, हा त्यांच्यामधला समान दुवा होता. समाजसेवा, समाजसुधारणा ह्या फक्त बोलायच्या गोष्टी नसतात तर स्वत:ला जमेल त्या प्रमाणात काही केलं तर त्यांतून आनंद निर्माण होतो हे त्यांना समजलं आहे. ह्या तरुणांनी त्यांच्या कॉलेजच्या आसपास जी खेडी, पाडे आहेत तिथल्या मुलांच्या जीवनाचा थोडाफार अनुभव ‘रिसर्च वर्क’च्या काळात घेतला होता. त्यांना त्यांच्यासाठी काहीतरी करुया असं वाटत होतं, पण दिशा सापडत नव्हती. एका ट्रेकमध्ये ती दिशा सापडली.

 

उडान टीम  नेरळजवळच्या पेठ गडावरून परतताना ओंकार आणि कंपनीला कोठिंबा गाव लागलं. ते सत्तर-ऐंशी घरांचं गाव. कर्जतपासून एकोणीस किलोमीटर दूर. तिथं जिल्हापरिषदेची प्राथमिक शाळा (सातवीपर्यंत) आहे. त्या शाळेनं त्यांचं लक्ष वेधून घेतलं. शाळेचे मुख्याध्यापक किसन दरवडा यांच्‍याशी बोलल्यावर लक्षात आलं, की तिथं बरंच काही करण्यासारखं आहे आणि मग वेगवेगळ्या छोट्या –छोट्या उपक्रमांना सुरुवात झाली. ‘उडान-एक झेप’ हे नावही ठरलं.

कोठिंबा गावातील शाळा  ‘उडान- एक झेप’ असे शब्द उच्चारले की डोळ्यांसमोर येतात ते पंख पसरून आकाशात उंच भरारी घेतलेले पक्षी. त्या पक्ष्यांसारखीच आपण व आपल्या छोट्या बांधवांनीही भरारी घ्यावी म्हणून, त्यांच्या पंखांना बळ देण्यासाठी हे तरुण-तरुणी एकत्र येऊन प्रयत्न करत आहेत.

जीवनच गुरूकूल व्हावे!

अभय बंग 05/09/2011

‘नई तालीम’ ही महात्‍मा गांधी आणि विनोबा यांनी सुरू केलेली शिक्षणपद्धत. या पद्धतीचा उपयोग करून जीवन विद्यापीठ किंवा लिव्हिंग युनिव्‍हर्सिटीच्‍या साह्याने ‘निर्माण’ मधील तरूणांना ‘सर्च ’मध्‍ये प्रत्‍यक्ष समाजाच्‍या प्रश्‍नांवर काम करता करता ते प्रश्‍न सोडवण्‍याचे शिक्षण मिळावे, असा आमचा प्रयत्‍न आहे. त्‍या दृष्‍टीने ‘निर्माण’चे तरूण सर्चमध्‍ये, MKCL मध्‍ये, काही इतर संघटनांमध्‍ये प्रत्‍यक्ष काम करताना जीवनाचे शिक्षण घेतात.

‘नई तालीम’बद्दल गांधी-विनोबांची मांडणी अशी, की समाजात किंवा शिक्षणव्‍यवस्‍थेत सुरूवातीला वीस–पंचवीस वर्षे शिक्षण केवळ पुस्‍तकी स्‍वरूपात आणि क्‍लासरूममध्‍ये दिले जाते. हे शिक्षण जीवनविहीन आहे. त्याचा जीवनाशी काही संबंध नाही. व्‍यक्‍ती शिक्षण संपून कामास लागली, की ती घाण्‍याला जुंपलेल्‍या बैलासारखे काम करते. त्‍यानंतरच्‍या आयुष्‍यात तिचे काहीच शिक्षण होत नाही. यामुळे आपले आधीचे जीवन ‘जीवनविहीन शिक्षण’ आणि त्‍यानंतरचे आयुष्‍य ‘शिक्षणविहीन जीवन’ अशा दोन अधुर्‍या कप्यांत विभागले जाते. त्‍यासाठी ही कल्‍पना मांडण्‍यात आली. कर्तव्‍यकर्म करत असताना त्‍याद्वारे शिक्षण, हीच ‘नई तालीम’!

मृणालिनी-उमा ह्यांची मायेची सावली


पुण्यात उपेक्षित वर्गातल्या, विशेषत: वेश्यांच्या मुलांसाठी काम करणारा ‘सावली सेवा ट्रस्ट’, हे एक प्रेरणादायी उदाहरण ठरत आहे. 2003 सालापासून कार्यरत असलेल्‍या या ट्रस्टने आतापर्यंत अनेक मुलांवर मायेची सावली धरली आहे!

मृणालिनी भाटवडेकर आणि उमा इनामदार या दोघी, संवेदना जाग्या असलेल्या आणि समाजासाठी काहीतरी करण्याची जाणीव असलेल्या गृहिणी. त्या दोघींनी मुलांसाठी काम करणा-या एका समाजसेवी संस्थेतून कामाला सुरुवात केली. मृणालिनी आणि उमा यांनी, मूळ संस्थेतून तेथील एका गुणी मुलीला बाहेर काढले गेले तेव्हा संस्थेची कार्यपद्धत न पटल्यामुळे तिची संपूर्ण जबाबदारी आपल्या खांद्यावर घेतली. तिथेच त्या दोघींच्या स्वतंत्र कार्याची आणि ‘सावली सेवा ट्रस्ट’ची बीजे रोवली गेली.

‘सावली सेवा ट्रस्‍ट’ ही संस्‍था शरिरविक्रय करणा-या महिलांच्‍या मुलांकरीता काम करते. रेड लाईट एरियामध्‍ये राहणारी लहान मुले लहानपणापासूनच दारू आणि गुटख्‍यासारख्‍या व्‍यसनांच्‍या आहारी जातात. ही मुले कचरापेट्या वाटाव्‍यात अशा घरांमध्‍ये राहतात. अनेकदा यांना दोन-तीन दिवस जेवणही मिळत नाही. या मुलांच्‍या अन्‍न, पाणी आणि निवारा अशा मूलभूत गरजाही पूर्ण होत नाहीत. यांची काळजी घेणारे कोणी नसते, लक्ष ठेवण्‍यास पालक नसतात, कुठल्‍याही प्रकारचा भावनिक ओलावा यांना मिळत नाही. ही मुले अत्‍यंत असुरक्षित अशा वातावरणात राहतात. या मुलांना शिक्षण प्राप्‍त करून दिल्‍यास त्‍यांची ही परिस्थिती बदलू शकेल, या विचाराने ‘सावली ट्रस्‍ट’ने काम सुरू केले. सुरूवातीला दहा मुलांसोबत सुरू झालेले हे कार्य आज शंभर मुलांपर्यंत जाऊन पोचले आहे.

वेश्यांच्या मुलांसाठी काम करणा-या संस्था अनेक आहेत. बहुतेक ठिकाणी, ‘वेश्यांची मुलं’ ही त्यांची ओळख कायम ठेवली जाते. किंबहुना संस्थेमध्ये ही ओळख अधिक ठसठशीत केली जाते. त्यामुळे मुलांमध्ये न्यूनगंड निर्माण होऊ शकतो. अशा मुलांच्या ‘विशेष’ शाळेत त्यांच्या गुणवत्तेला मर्यादित वाव मिळतो. त्या मुलांना सर्वसामान्यांच्या जगात प्रवेश नाकारला जातो.

पाबळचा विज्ञानाश्रम

अज्ञात 03/06/2011

विकास आणि शिक्षण यांची यशस्वी सांगड

 आपल्या प्रचलित शिक्षणपध्दतीच्या दुखण्यावर आणि त्यावरच्या रोगापेक्षा जालीम अशा उपाययोजनांवर चर्चा नेहमी होते. मूलगामी बदल व्हायला हवा यावर सर्वत्र एकवाक्यता दिसते, पण हा बदल नेमका असावा कसा आणि तो व्यवस्थेमध्ये रुजवावा कसा, याबद्दल कृतिशील विचार अभावाने समोर येतो. या संदर्भात ग्रामीण भागाचा विकास आणि शिक्षण यांना एकत्र आणणारे पाबळच्या विज्ञान आश्रमाचे गेल्या तीन दशकांतले काम महत्त्वाचे आहे. डॉ. श्रीनाथ कलबाग या द्रष्ट्या संशोधकाने या प्रश्नाची व्याख्या व्यापक केली. त्यांनी माहिती, ज्ञान, उद्योजकता, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, शाळा आणि भोवतालचा समाज अशा विशाल संदर्भचौकटीत या समस्येची उकल केली.

डॉ. श्रीनाथ कालबागविज्ञान आश्रमाच्या कामाचं सार असलेला ‘आय.बी.टी.’ (Introduction to Basic Technology) हा अभ्यासक्रम महाराष्ट्रातल्या सत्तरहून अधिक शाळांमधे राबवला जातो. महाराष्ट्र शासनाने आय.बी.टी.ला दहावीसाठी मान्यता दिलेली आहे. आय.बी.टी.च्या विद्यार्थ्यांना पदविका आणि I.T.I. अभ्यासक्रमांसाठी राखीव जागांचीही सोय केलेली आहे. विज्ञान आश्रमा चा अभ्यासक्रम शाळांसंबंधित पारंपरिक शिक्षणाबरोबर शिकवला जात आहे. उत्साहाची गोष्ट म्हणजे कर्नाटक आणि गोव्यातल्याही काही शाळांनी हा अभ्यासक्रम चालू केला आहे. हा अभ्यासक्रम शालेय शिक्षणाचा अनिवार्य भाग व्हावा म्हणून अनेक संस्था व व्यक्ती काम करत आहेत. अमेरिकेतल्या ‘लेंड अ हॅंड इंडिया’ या संस्थेने ‘प्लॅन १००’ या योजनेखाली शंभर शाळांना निधी पुरवण्याचे ठरवले आहे आणि या योजनेच्या सार्वत्रिकीकरणासाठी लागणारी monitoring यंत्रणाही उभी केली आहे.