खाद्यसंस्‍कृती

नात्यांतला ओलावा जपणारा शेवगा

आता शेवग्याच्या शेंगा बारमाही मिळतात. हव्या तेव्हा आणून त्या सांबार पिठल्यात टाकता येतात आणि त्याचा चवीने तृप्त झाल्याचे भावही आळवता येतात... पण तरीही शेवग्याच्या शेंगामध्ये काहीतरी मिसिंग आहे; असं तुम्हाला नाही वाटत? खात्रीने तुम्हालाही तसंच वाटत असणार! मग काय हरवलंय या शेंगांमधून? वर्षानुवर्षं जो ओलावा, प्रेम, आस्था आणि आपुलकी या शेंगानी जपली होती, तीच तर हरवलीय... आंब्या-फणसाबरोबर बांधावरच्या शेवग्याच्या शेंगांची जुडी बांधली नाही, असं आजवर कधी झालं होतं? गावावरून आलेल्या या शेंगांनी शहरातल्या गृहिणींना गहिवर यायचा आजवर कधी राहिला होता? कारण शेवग्याच्या शेंगांची क्रमश:

उजनी - बासुंदीचे गाव

उजनी हे गाव नागपूर - सोलापूर महामार्गावर लातूर आणि उस्मानाबाद जिल्ह्याच्या सीमेवर वसलेले आहे. तेरणा नदीच्या काठावरची उजनी दोन गोष्टींसाठी प्रसिद्ध आहे. तेथे महावितरणचे १४४ केव्ही उपकेंद्र आहे. तेथून अर्ध्या महाराष्ट्राची वीज वळते. सोलापूर जिल्ह्यातही एक उजनी आहे. ती तेथील धरणासाठी प्रसिद्ध आहे. म्हणूनच लातूरची उजनी ओळखण्यासाठी त्यास 'लाइटची उजनी' असे संबोधन प्राप्तप झाले आहे. पण उजनीची त्याहून मोठी ओळख म्हणजे तेथील घट्ट, स्वादीष्ट बासुंदी! त्या गावाची 'बासुंदीची उजनी' म्हणून महाराष्ट्रभर ओळख निर्माण झाली आहे. उजनीत साधारणपणे ऐंशी वर्षांची बासुंदीची क्रमश:

अलिबागचा पांढरा कांदा

अलिबाग गावाचे शहर कधी झाले, ते स्थानिकांना उमगलेच नाही. आता तर अलिबाग आतून बाहेरून बदलले आहे. अलिबागच्या दोन गोष्टी मात्र बदललेल्या नाहीत. एक म्हणजे अलिबागचा ‘कुलाबा किल्ला’ आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे अलिबागचा ‘पांढरा कांदा’. आजही, अलिबागच्या पांढ-या कांद्याची चव कोणालाच ऐकणार नाही. दसरा झाला, नवान्न पौर्णिमा झाली, की दिवाळीचे वेध लागतात. मग कांद्याचे वाफे रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंला दिसू लागतात. अलिबाग तालुक्याचे जमिनीच्या बाबतीत दोन भाग. पहिला भाग खाडी किना-याचा खारेपाट व दुसरा भाग गोड्या जमिनीचा दुपिकी. गोड्या शेतीमध्ये एकदा का भाताची कापणी क्रमश:

मोहोळचा लांबोटी चिवडा

सोलापूर-पुणे रस्त्यावर मोहोळ तालुक्‍यात शिरापूर वळणावर ‘जयशंकर’ नावाचे  हॉटेल लक्ष वेधून घेते. ते हॉटेल बसच्या आकाराचे आहे आणि कपबशीच्या आकाराची त्याची पाण्याची टाकी! त्या हॉटेलाचे मालक तानाजी खताळ हेच लांबोटी गावाचे सरपंच आहेत. हॉटेलात शिरताच काउंटरवर चिवड्याचा भलामोठा ढीग दिसतो. बाजूच्या खोलीत चिवडा तयार करणे सुरू असते. तोच हा लांबोटी चिवडा! लांबोटी चिवडा हे त्या हॉटेलचे व गावाचेही वैशिष्ट्य होऊन गेले आहे. तानाजी खताळ हे हॉटेलचे सर्व श्रेय त्यांच्या आईला देतात व तीच त्या चिवड्याची कर्तीधर्ती असल्याचे सांगतात. अंगभर सोन्याच्या दागिन्याने क्रमश:

हळदीचा सांस्कृतिक आणि औषधी प्रवास

हळदीची आणि भारतीय लोकांची ओळख आर्युवेदाच्या माध्यमातून पाच हजार वर्षांपूर्वीं झाली असली तरी तिचा स्वयंपाकघरातील वापर मात्र अडीच हजार वर्षांनंतर झाला. आता तर या वनस्पतीने स्वयंपाकघराचा पूर्ण ताबा घेतला आहे. दक्षिण भारतामध्ये वाण्याच्या दुकानात सामानाची यादी देताना प्रथम क्रमांकावर हळद असते. एवढ्या प्रमाणात हळद आपल्यात जीवनात रूळलेली आहे. पूर्वी हळद केवळ जंगलात मिळत असे. दक्षिण पूर्व आशियाई देशात तिचे जास्त वास्तव्य आढळते. त्या  काळात जंगलात आढळणारी हळद भारतात फक्त औषधांसाठीच वापरली जात असे. नंतर तिचा उपयोग रंगकामासाठी होऊ लागला आणि यानंतर मात्र तिने मसाल्याच्या क्रमश:

कुरडया

फेब्रुवारी ते जूनपर्यंतच्या काळात शेतीची कामे नसल्‍याने स्‍त्रिया वर्षभरासाठी, विशेषतः पावसाळ्यासाठी अनेक पदार्थ तयार करून ठेवत असत. या काळात तयार केल्या जाणाऱ्या वाळवणाच्या पदार्थांपैकी एक म्हणजे कुरडया. हा पदार्थ गव्हाच्या चिकापासून तयार केला जातो. कुरडयांना ग्रामीण भाषेत कुरवड्या असे म्‍हटले जाते. हा पदार्थ महाराष्ट्रातील अनेक परिसरांमध्ये आढळतो. काही बोलीभाषांमध्ये कुरडयांना वेगवेगळी नावे असल्याचे दिसते. उन्हात वाळवून तयार केला जाणारा हा पदार्थ आरोग्यासाठी पोषक असतो. तळणाचे पदार्थ तळताना कुरडया सर्वप्रथम तळल्‍या जातात. ब्राम्‍हणांप्रमाणे क्रमश:

कडव्या वालाची कथा आणि पोपटी

वालाच्या पीकाला जमीन काळी कसदार व पोयदा प्रकारची, म्हणजे तिच्यात पाणी साचणार नाही किंवा पाण्याचा निचरा त्वरित होईल अशा त-हेची लागते. मात्र जमिनीत थोडा ओलावा असावा लागतो. साधारणत: वालपेरणीचा काळ हा गणपती विसर्जन झाले, की पाऊस कमी झाल्यावर असतो. वाल भाताच्या उभ्या पीकात हाताने टाकतात. भाताच्या पीकाचा उबदारपणा वालाच्या पीकास पोषक ठरतो. दुसरा प्रकार –वालाची पेरणी साधारणत: भाताच्या पीकाची कापणी झाली, की मग जमीन नांगरून करतात.  फोकण पद्धत म्हणजे वाल हाताने शेतात फेकणे व टोकत पद्धत किंवा चेपणीचा वाल म्हणजे काठीने वाल जमिनीत चेपणे. या प्रकारात जमिनीत क्रमश: