रामचंद्र दीक्षितांचा वाडा


मंजरथ हे गाव बीड जिल्ह्यातील माजलगाव या तालुक्याच्या गावापासून दहा किलोमीटर अंतरावर गोदावरी व सिंधुफेणा या नद्यांच्या संगमावर वसले आहे. ते मार्जारतीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्या गावाचे रामचंद्र दीक्षित. त्यांचा अडीचशे-तीनशे वर्षांचा जुना वाडा मंजरथ येथे उभा आहे!

मंजरथ हे गाव टेकडीवजा थोड्या उंचीवर वसले आहे. गावाची लोकसंख्या तीन-साडेतीन हजार असेल. सतराव्या शतकात जेव्हा वाडा बांधला गेला तेव्हा गावाची लोकसंख्या तीनशेच्या दरम्यान असावी. 

रामचंद्र दीक्षितांचा वाडा पूर्वाभिमुखी आहे. त्याला भव्य दरवाजा आहे. दगडी भव्य रेखीव आठ फूट उंच व सहा फूट रुंद अशी चौकट आहे. त्याला घट्टपणे बिलगलेली सागवानी दारे पाहिल्यावर आश्चर्यचकित व्हायला होते! त्यांवरील कोरीव नक्षीकाम हा काष्ठ शिल्पाचा उत्कृष्ट नमुना वाटतो. आठ इंच बाय सहा इंच जाडीचे दार आहे. त्याची कावड खाली व वर दगडी बसवलेली दिसते. दोन्ही बाजूंस लोखंडी साखळ्यांनी दगडी आवटीमध्ये गच्च आवळले आहे. बाजूच्या भूजपट्ट्या व इंदाळे गोलाकार खिळ्यांमध्ये आवळून टाकले आहेत. दाराला मोठा लाकडी आढणा असून बाजूला लाकडी जीभ तिच्या वजनदारपणामुळे घट्ट आवळून बसवली जात असे.

दाराच्या दोहो बाजूंस ढेलजा असून त्याच्यावरील छप्पर जरा पडले असले तरी पाच फूट उंच आणि तीन फूट रुंद असे घोटीव पाषाणाचे जोते उत्तम स्थितीत आहे. जोत्यांच्या बांधकामावर कमळाची चित्रे कोरलेली आहेत. ढेलजांचे ओटे ओलांडले, की आत पाच घडीव दगडांच्या पाय-यांवरून पुढील दालनात प्रवेश होतो.

आमटी, भाकरी आणि अणे येथील भक्तीचा उत्सव धर्मेंद्र कोरे 09/04/2015

यात्राउत्सवांतील विविधता गावागणिक बदलते. तशीच परंपरा पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील अणे या गावाने जपली आहे. रंगदास स्वामींची तपोभूमी ही त्या गावाची ओळख. स्वामींच्या पुण्यतिथीनिमित्त दरवर्षी डिसेंबरात तेथे तीन दिवस यात्रोत्सव भरतो. पंचक्रोशीतील प्रत्येक घरातील करगुट्यामागे दीड किलो भाकरी तेथे भाविक आणतात. गावागावांतून आलेल्या भाकऱ्यांची ट्रकमधून मिरवणूक निघते, तर आगळ्या चवीची रस्सा आमटी मंदिर परिसरात बनवून हजारो भाविकांना आमटी-भाकरीचा महाप्रसाद स्टीलच्या ठोकीव पितळ्यांतून दिला जातो.

अणे हे गाव मुंबई-विशाखापट्टणम राष्ट्रीय महामार्गावर आळेफाटा येथून वीस किलोमीटरवर आहे. रंगदास स्वामी यांनी वाराणसीतून येऊन त्या परिसरात तीन तपे व्यतीत केली. ते वयाच्या अठराव्या वर्षी अणे गावाच्या पश्चिम वेशीजवळील मारुती मंदिरात आले. तेथे असलेल्या पिंपळाच्या झाडाखाली बसून साधना करू लागले. स्वामींनी गावाच्या पूर्व वेशीजवळ बारवे शेजारील पिंपळवृक्षाच्या सभोवती सुंदर बाग तयार केली. तेथे तब्बल तीन तपे साधना केली. स्वामींनी पुढे पिंपळवृक्षाखाली समाधी घेतली. त्यामुळे तो परिसर ही त्यांची तपोभूमी आणि कर्मभूमी आहे. रंगदास स्वामींच्या पुण्यतिथीचा यात्रोत्सव दीडशे वर्षांपासून अव्याहत सुरू आहे. मुंबईकर निवासी झालेले, जुन्नर तालुक्यातील भाविक अणे येथील यात्रेला आवर्जून येतात.

विदर्भातील रामगिरी अर्थात रामटेक


महाकवी कालिदासाचे प्रसिद्ध काव्य ‘मेघदूत’. त्यातील कथा अशी –

एका यक्षाच्या हातून चूक होते. यक्षांचा राजा कुबेर याच्या आज्ञेवरून त्या यक्षाला गृहत्याग करावा लागतो. तो यक्ष दूर रामगिरी पर्वतावर जाऊन राहतो. कुठे कुबेराची राजधानी अलकावती नि कुठे रामगिरी! रामगिरी येथे असताना, यक्षाला त्याच्या पत्नीची आठवण येते. तो विरहाने व्याकूळ होतो. आषाढ महिन्यात आकाशात मेघ जमा होऊ लागतात. यक्ष त्यातील एका मेघाबरोबर रामगिरीहून त्याच्या पत्नीला खुशालीचा निरोप पाठवतो. ‘मेघदूता’त निसर्गाचे आणि विरहातून निर्माण झालेल्या अतीव प्रेमाचे यथार्थ वर्णन आढळून येते.

महाकवी कालिदासाच्या शाकुंतल, मालविका, अग्निमित्र, विक्रमोर्वशिय ही नाटके, तर मेघदूत, कुमारसंभव, रघुवंश, ऋतुसंहार या काव्यकृती प्रसिद्ध आहेत. त्यांतील ‘मेघदूत’ या काव्याची कथा ही रामटेकला म्हणजेच रामगिरीवर घडली आहे.

कालिदासाचे ‘आषाढस्य प्रथम दिवसे’ हे काव्य प्रसिद्ध आहे; म्हणून आषाढातील पहिल्या दिवशी म्हणजे प्रतिपदेला कालिदास दिन साजरा केला जातो.

‘मेघदूता’त वर्णन केलेला रामगिरी पर्वत म्हणजेच नागपूरजवळचे रामटेक होय. ते निसर्गसुंदर आहे. अनेक हौशी प्रवाशांची आणि पर्यटकांची, भाविकांची तेथे वर्दळ असते. तेथील रामगिरी हा डोंगर व त्यावरील मंदिरे हे नजिकच्या पंचक्रोशीतून लक्ष वेधून घेतात. रामटेकला पोचताक्षणी डोळ्यांना वेड लावणारे दृश्य दिसले. ‘हिरव्या झाडांच्या पांघरुणाआड दडलेली उंचच उंच टेकडी, तिच्यावर पांढरी शुभ्र देवळे. वरच्या निळ्या आकाशाला हात लावू पाहणारे त्यांचे कळस.’ (टेक या शब्दाचा स्थानिक भाषेतील अर्थ ‘प्रतिज्ञा’ अथवा ‘नवस’ असा होतो.) रामटेक म्हणजे रामाची प्रतिज्ञा. त्या ठिकाणी जे भाविक संकल्प सोडून प्रतिज्ञा करतात अथवा नवस करतात, ती प्रतिज्ञा अथवा नवस प्रभू रामचंद्राच्या कृपाशीर्वादाने पूर्ण होतात अशी भावना त्या भागातील लोकांची आहे.

सोलापूर शहराचा इतिहास

अज्ञात 03/03/2015

सोलापूर शहराचा इतिहास इसवी सनाच्या दहाव्या-अकराव्या शतकाच्या मागे ढकलता येत नाही. त्या काळापूर्वीचे सोलापूरचे अस्तित्व ठरवायचे झाल्यास ठोस व बळकट पुरावे द्यावे लागतील. परंतु तसे पुरावे उपलब्ध नाहीत.

महाराष्ट्राचे सर्वोच्च शिखर – कळसुबाई!


चोवीस तास, बारा महिने, तीनशेपासष्‍ट दिवस...  सर्व ऋतूंत, अगदी मे महिन्याच्या कडक उन्हातही भर दुपारी थंडी अजमावयाची असेल, निळेभोर-स्वच्छ आकाश पाहायचे असेल, एकाच ठिकाणी उभे राहून अनेक किल्ल्यांचे दर्शन घ्यायचे असेल तर उत्तर एकच - महाराष्ट्रातील सर्वोच्च माथा, कळसुबाईचं शिखर! ती सारी मजा शिखरावर उभे राहून अनुभवता येते.

कळसुबाईचे शिखर हे अहमदनगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यात आहे. शिखराची उंची पाच हजार चारशे फूट म्हणजेच एक हजार सहाशे सेहेचाळीस मीटर. सह्याद्रीच्‍या रांगेत पाच हजार फूटांच्या वर तीनच शिखरे आहेत. त्‍यांपैकी ‘घनचक्कर’च्‍या मुडा शिखराचा (१५३२ मीटर) तिसरा क्रमांक लागतो. दुस-या क्रमांकावर ‘साल्हेर’वर असलेले ‘परशुराम मंदिरा’चे शिखर (१५६७ मीटर) आहे, तर पहिल्या क्रमांकावर 'कळसुबाई शिखर'! तो ट्रेक तीन तासांची तंगडतोड करून साधता येण्याजोगा आहे. शिखरापर्यंत पोचण्यासाठी ट्रेकिंग आणि पादचारी असे मार्ग आहेत. शिखरावर जाण्याचा मुख्य रस्ता भंडारदऱ्यापासून सहा किलोमीटरवर असलेल्‍या बारी गावापासून सुरू होतो. नाशिक - इगतपुरी महामार्गावरील घोटी या गावापासून घोटी-भंडारदरा रस्त्याने गेल्यास बारी हे गाव लागते. संगमनेर गावापासूनही भंडारदरामार्गे बारी गावास जाता येते. कळसुबाई पुण्‍यापासून सुमारे दोनशे किलोमीटर अंतरावर आहे. भंडारदरा रस्त्यावरच उजव्या हाताला रंधा धबधबा आहे. आशिया खंडातील दुसऱ्या क्रमांकाचे समुद्र नाला हे घनदाट जंगलही त्याच भागात आहे.

ऑफिसला शुक्रवार-शनिवार सुट्टी होती. शनिवारी कळसुबाईला जाण्‍याचे नक्की केले. ऑफिसचा मित्र कल्याण सोबत येण्‍यास तयार झाला. शुक्रवारी रात्री बारा वाजता कल्याणला कुशीनगर एक्स्प्रेस पकडली. दरवाज्यात उभे राहत इगतपुरीकडे प्रवास सुरू झाला. उत्तर भारतात जाणारी कुठलीही लांब पल्ल्याची गाडी कसारा-इगतपुरीला थांबते. एसटीची सेवाही पुणे-नाशिकहून इगतपुरीपर्यंत उपलब्ध आहे. पहाटे अडीच वाजता इगतपुरीला पोचलो आणि पंधरा मिनिटांवर असलेला एस.टी. स्टँड गाठला. इगतपुरी-पुणे एस.टी. पहाटे पाच वाजता पकडली.

पाचीपांडव डोंगराचे रहस्य


मळवंडी-ढोरे गावचा माळ आणि पलिकडे दिसणारी पाचीपांडव डोंगराची रांगडोंगर म्हटले की दर्‍याखोर्‍या, जंगल, संभ्रमात टाकणार्‍या पायवाटा आणि पशुपक्ष्यांची निवासस्थाने. पुण्यापासून सर्वसाधारणपणे साठ-सत्तर किलोमीटर पश्चिमेस मावळ तालुक्यामध्ये मळवंडी-ढोरे हे छोटे गाव आहे. गावाच्या दक्षिणेस पूर्व-पश्चिम दिशेस पसरलेला डोंगर बराच लांब आहे. तो इतर डोंगरांपेक्षा वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. गावाच्या सीमेनुसार ठरलेल्या त्या डोंगरात वैशिष्ट्यपूर्ण ठिकाणे आढळतात. त्या स्थळांना तशीच नावेही आहेत. एकंदर माहितीवरून ती स्थळे प्राचीन आहेत. अनेक वयस्कर लोकांच्या मुलाखतींतून व चर्चेमधून बरेच काही समजले आणि त्यांपैकी महत्त्वाचे ठिकाण म्हणजे ‘पाचीपांडव’ डोंगराच्या माथ्यावर एक काळा खडक आहे, त्यामध्ये दोन हात खोल कपरेचा भाग आहे. आतमध्ये डोकावल्यास काळाकुट्ट अंधार दिसतो. कोणी आतमध्ये जाण्याचे धाडस करत नाही. तेथे पायर्‍यांची रचना आहे. तेथे रोजच्या वापरातील दगडी साहित्य आढळते. त्यामध्ये मोठे असे ‘दळणाचे जाते’ आढळते. पाच पांडव वनवासात असताना त्यांनी ठिकठिकाणी राहण्यास उपयुक्त स्थाने निर्माण केली. रोजच्या जीवनातील अत्यावश्यक गरजेच्या वस्तू निर्माण केल्या. त्यांपैकी काही त्या ठिकाणी आढळतात. म्हणून वाडवडिलांनी त्या स्थळाला ‘पाचीपांडव’ नाव ठेवले असावे!

कचारगडची प्रागैतिहासिक गुहा


गोंदिया जिल्ह्यातील कचारगडच्‍या गुहेत प्रागैतिहासिक मानवाच्‍या अस्तित्‍वाचे पुरावे मिळाले आहेत. ती गुहा गोंड समाजाच्‍या आराध्‍य दैवताचे स्‍थान समजली जाते. महाराष्ट्रातील ज्ञात अशा सर्व नैसर्गिक गुहांमध्ये आकाराने सर्वात मोठी गुहा येथेच असून तिची निर्मिती एकाच दगडात झाली आहे.

मानव निसर्गात जन्मला, वाढला, उत्क्रांत झाला. त्याने निसर्गावर मातही केली! मानवी संस्कृतीची पहाट झाली ती निसर्गाच्या साक्षीने, सरितांच्या कुशीत; परंतु या सुसंस्कृत मानवापूर्वीही मानवी अस्तित्व हे होतेच. सर्वसामान्य जन त्यास आदिमानव म्हणून ओळखतात. आदिमानव ख-या अर्थाने निसर्गपुत्र होते. त्यांचे जीवन निसर्गावर आधारित होते. भूक लागल्यास कंदमुळे-फळे खावी, शिकारीत मारलेल्या पशूंचे मांस खावे, अंगावर वृक्षाच्या साली, पाने अगर जनावरांची कातडी पांघरावी आणि निवारा म्हणून निसर्गातीलच झाडे, कडेकपारी अगर गुहा-गव्हरांचा आश्रय घ्यावा असा त्यांचा नित्यक्रम होता.

 

पुरातत्त्वज्ञांनी मानवी अस्तित्वाच्या त्या कालखंडास प्रागैतिहासिक काळ असे सार्थ नाव दिलेले आहे. त्या काळाची व्याप्ती व्यापक व प्रदीर्घ आहे. मानवाच्या पृथ्वीवरील जन्मापासून प्राचीन प्रथा-परंपरेच्या आरंभकाळातील आणि लिपीच्या प्रचलनापूर्वीच्या पाषाणकाळातील मानवी संस्कृतींना त्या कालखंडामध्ये स्थान दिले जाते.
 

मुक्ताई: मेहूण येथील समाधी

अज्ञात 19/02/2010

हातून सारखं पाप घडतच असतं.ते नाहीसं करायला हरिद्वारला 'महाकुंभ' चालू आहे.पण पाप घालवायला तापीचं स्मरण सोपं. असं मानलं जातं की गंगेत स्नान करावं लागतं. नर्मदेचं दर्शन केलं तरी पुरेसं असतं आणि तापीनदीची आठवण काढली की पाप साफ होतं.

हे सगळं ठीक आहे.पण भुसावळपासून जवळ जवळ चाळीस किलोमीटर अंतरावर मुक्ताईनगर आहे.तिथं तापी नदीच्या किना-यावर निवृत्ती, ज्ञानेश्वर आणि सोपानाची धाकटी बहीण मुक्ताबाईचं मंदिर आहे. वरच्या अंगाला तापी आणि पूर्णा नदीचा देखणा संगम आहे.

मुक्ताबाई निवृत्त्विनाथाची शिष्य तिचे व्यक्तिमत्व स्वतंत्र किंवा जणू स्वयंभू होते.एका कवितेत ती म्हणते

तापी आणि पूर्णा नदीचा संगम''सर्वरूपी निर्गुण संपले पै सर्वदा. आकार संपदा नाही तया.

आकारिती भक्त मायामय काम.सर्वत्र निःसीम अंतरी आहे''.

''नाही सुखदुःख. पापपुण्य नाही.

नाही कर्मधर्म. कल्पना नाही.

नाही मोक्ष ना भावबंधन नाही.

म्हणे वटेश्वरा ब्रह्म नाही. सहजसिध्द बोले मुक्ताई ''

तापीच्या शुभ्र वाळूच्या पटात वैशाख वद्य द्वादशीच्या दिवशी मध्यान्ही एकाएकी वीज कडाडली आणि त्या झगमगाटात मुक्ताबाई एकाएकी अद्दश्य झाली.''

तापी नदीकाठचे मुक्ताबाईचे मंदिरसंदर्भ : भारतीय संस्कृतिकोश, सातवा खंड.पं.महादेवशास्त्री जोशी.

नदीकाठी उभं राहिलं आणि मुक्ताईच्या अदृश्य होण्याचा प्रसंग डोळयासमोर प्रसंग आणला की पोटात गोळा येतो. त्यावेळी मुक्ताईचं वय जेमतेम अठरा-वीस वर्षां होतं आणि ज्ञान इतकं होतं की चांगदेवासारख्या विद्वानानं तिचं शिष्यत्व पत्करलं! थोडं दूर चांगदेवाचं भग्न देऊळ आहे.