मागोवा हेंद्रे आडनावाचा


डॉ. रतिकांत हेंद्रेमीना प्रभू यांच्या ‘कालनिर्णय’ दिवाळी अंकातील ‘पप्पा गेले’ या लेखात ‘घरातील एक मूल्यवान दागिना सापडत नव्हता. माझ्याच हेंद्रेपणाने तो खालवर गेला होता’ असे वाक्य आहे. माझे आडनाव ‘हेंद्रे’ आहे. ‘हेंद्रे’ या शब्दामुळे माझ्या मनात कुतूहल निर्माण झाले. त्यापूर्वी हेंद्रे हा शब्द कुठल्याही लिखाणात वाचण्यात आला नव्हता.

मी साठ वर्षांपूर्वी फर्ग्युसन महाविद्यालयात शिकत होतो. त्या वेळीचे उपप्राचार्य प्रा. श्री. रा. पारसनीस मला म्हणाले, की हेंद्रे आडनाव अपरिचित आहे. या आडनावाचा अर्थ माहीत आहे का? आणि हा शब्द कुठून आला असावा? मला ते काहीच माहीत नसल्यामुळे मी गप्प बसलो.

ज्ञानेश्वरीचे वाचन करताना अध्याय ९, ओवी क्रमांक ३८० मध्ये एक संदर्भ सापडला.

तैसे लक्ष्मियेचे थोरपण न सरे |
जेथ शंभूचेही तप न पुरे|
तेथ येर प्राकृत हेंदरे |
केवि जाणो लाहे ||

‘सार्थ ज्ञानेश्वरी’ ग्रंथात मामासाहेब दांडेकरांनी हेंदरे या शब्दाचा अर्थ अजागळ असा दिला आहे. लिखित स्वरूपातील हेंदरे या शब्दाचा उल्लेख ज्ञानेश्वरीत आहे. त्याचा अर्थ हेंदरे हा शब्द ज्ञानेश्वरांच्या अगोदरच्या काळापासून प्रचलित असावा. काळाच्या ओघात हेंदरे या शब्दाचे हेंद्रे असे रूपांतर झाले असे म्हणता येईल.

भटक्या जमातीतील कुडमुडे जोशी (ज्योतिषी) या ज्ञातीमध्ये हेंद्रे आडनाव अल्प प्रमाणात आढळून येते. नामदेव शिंपी ज्ञातीमध्ये मात्र हेंद्रे आडनाव मोठ्या प्रमाणात प्रचलित आहे. सासवडपासून फलटणपर्यंतच्या परिसरात अनेक हेंद्रे कुटुंबांचे वास्तव्य आहे. इंग्लंडमधील खानेसुमारीनुसार त्या देशात नऊ कुटुंबांचे आडनाव हेंद्रे आहे.

टिक्केवाडीची गुळं काढण्याची प्रथा


जंगलात राहणारे टिक्‍केवाडीचे ग्रामस्‍थकोल्हापूर जिल्ह्यातील भुदरगड तालुक्यात टिक्केवाडी हे दोन-अडीच हजार लोकवस्तीचे गाव. टिक्केवाडीचे ग्रामस्थ श्रद्धेपोटी तीन वर्षांतून एकदा काही दिवस देवीचा कौल घेऊन घरे-दारे सताड उघडी ठेवून, गाव सोडून गावाजवळील जंगलात राहण्यास जातात. ते त्यांची जनावरेही सोबत नेतात. त्‍या काळात गावात घरे-दारे उघडी असूनही चोरी होत नाही अशी ग्रामस्थांची भावना आहे. त्या काळात गावातील कोणत्याही घरात चूल पेटवली जात नाही. दिवा लावला जात नाही. केर-कचरा काढला जात नाही. ती परंपरा गावातील अष्टभुजाई देवीच्या श्रद्धेपोटी अनेक वर्षांपासून जोपासली गेली आहे. त्या प्रथेला तेथे ‘गुळं काढणे’ असे म्हणतात.

गावात ‘गुळं काढण्या’च्या प्रथेविषयी वेगवेगळे तीन मतप्रवाह दिसून येतात. गावातील जाणकार आणि महसूल विभागातील कोतवाल तुकाराम रामाणे व त्यांचे सहकारी यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, ग्रामदैवत भुजाई देवी धनगरी वेशातील आहे. देवीने काही पूर्वजांच्या स्वप्नात येऊन, साऱ्या गावाने धनगरी जीवनशैली आचरणात आणावी असे सांगितल्याची आख्यायिका आहे. गावातील प्रल्हाद ढेकळे, तंटामुक्त समितीचे अध्यक्ष बाळासाहेब मिटके यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, पूर्वी गावात प्लेगसारखे साथीचे रोग पसरत. त्यापासून बचाव करण्यासाठी गाव सोडून जंगलात राहण्याची प्रथा सुरू झाली असावी. मात्र संजय गुरव, सरपंच रणजीत गुरव यांनी ते मान्य केले नाही. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, पूर्वीच्या काळी साथी तर सर्वच गावांतून होत्या. तरीही त्या परिसरातील हा एकच गाव प्रथा पाळत आला आहे.

प्रथेनुसार, गावकरी गाव सोडून जाण्यापूर्वी आणि गावात परत येताना अशा दोन्ही वेळा देवीचा कौल घेतात. त्यास प्रथेचे पूर्वी खूप कठोर नियम होते, अलिकडे, लोकांनी आपण होऊन त्यात शिथिलता आणली आहे. मात्र प्रथा मोडण्याचे धाडस कुणी दाखवत नाही. प्रथा अघोरी असेल व समाजावर तिचा विपरीत परिणाम होत असेल तर तिचे कुणीही समर्थन करणार नाही. मात्र प्रथेतून संस्कृतीची जोपासना होत असेल, गावात एकोपा वाढत असेल, तंटे कमी होत असतील तर प्रथेची जोपासना केली पाहिजे असा मतप्रवाह ग्रामस्थांत दिसून येतो.

वाळवण संस्‍कृती


उन्हाळा हा ऋतू जरा त्रासदायक वाटला, तरी भारतीय खाद्यसंस्कृतीत त्याची मदत मोठी आहे. वाळवणाचे पदार्थ बनवून त्याची बेगमी करणाऱ्या ललनांची लगबग हे उन्हाळ्याचे वैशिष्ट्य. कुरकुरीत कुरडया, सांडगे, पापड-पापड्या, लज्जतदार मसाले, लोणची, मुरांबे हे सर्व पदार्थ त्या काळात डबाबंद वा बरणीबंद होत असतात. वाळवण संस्कृतीत वैविध्य आहे; प्रांताप्रांतानुसार ते पदार्थ बदलतात.

पापडांचा उल्लेख थेट बौद्ध काळापासून आढळतो. सांडगे व पापडाची वर्णने तेराव्या शतकातील कानडी व मराठी साहित्यात ठायी ठायी आहेत. चितोडच्या सम्राटाने अल्लाउद्दीन खिलजीला दिलेल्या मेजवानीत मेंथौरी किंवा कुम्हरौरी म्हणजे कोहळ्याचे सांडगे होते असे वर्णन चौदाव्या शतकातील मुहोम्मद जायसीने लिहिलेल्या ‘पद्मावत’ या काव्यात आहे. कोहळ्याच्या सांडग्यांत उडदाची डाळ घालून सांडगे करण्याची पद्धत तेव्हापासून होती, पण एकोणिसाव्या शतकातील सूपशास्त्रात (पाकशास्त्रल) मात्र जरा वेगळी कृती आहे. खाद्यपदार्थांची बेगमी करण्याची पद्धत आदिमानवापासून शिकलो. तो शिकार करून आणलेल्या प्राण्यांचे मांस उरले, की ते वाळवून पुढे, गरजेच्या वेळी खाता येते हे अनुभवाने शिकला असेल. पुढे, तो त्याच्या लक्षात मिठाचे गुणधर्म आल्यावर पदार्थ खारवू लागला. तो तेल, साखर, मीठ, लवंग, मोहरी, काळे मिरे या सर्वाचा वापर पदार्थ संरक्षित ठेवण्यासाठी; त्याचबरोबर, त्याची चव वाढवण्यासाठीही करू लागला. तेव्हापासून ते आजतागायत त्या प्रथेचे पालन होत आहे.

‘आला आला उन्हाळा, सांडगे-पापड घाला; कुटा कुटा मसाला, लोणचे-मुरांबे घाला’ अशी हाकाटी सुरू होते. त्या पदार्थांची सूची बेसिक ते एक्झॉटिक अशांपर्यंत जाऊ शकते. बेसिक म्हणजे नेहमीचे पापड, सांडगे तर एक्झॉटिक मध्ये रंगीबेरंगी पापड, चिकवड्या, गुलाबाची फुले, शेवग्याची फुले, पापडाच्या मिरच्या, द्राक्षांचे घोस असे गृहिणींमधील सुप्तकलांना वाव देणारे पदार्थ.

राजापूरची गंगा! वैज्ञानिक महात्म्य


राजापूरची गंगा पुन्हा प्रवाहित

 
राजापूरच्या गंगेचा काशिकुंडातील गोमुखाद्वारे वाहणारा पाण्याचा प्रवाह ८ जून रोजी बंद झाला होता. मात्र, तो पुन्हा अचानक शनिवारी प्रवाहित झाला. त्याचबरोबर मूळ गंगेच्या क्षीण झालेल्या पाण्याच्या प्रवाहाचा वेगही वाढला. गंगेच्या इतिहासात असा प्रकार प्रथमच घडला.

राजापूरची गंगा २०१२ साली ११ एप्रिलला अवतरली होती. ती साधारणत: दर तीन वर्षांनी प्रकट होत असे. मात्र, गेल्या काही वर्षांत राजापूरच्या गंगेचे तीन वर्षांच्या आधीच आगमन होऊ लागले आहे. यंदा तर ती  अवघ्या नऊ महिन्यांच्या कालावधीत पुन्हा प्रकटली.

गंगेचे आगमन एप्रिलमध्ये ऐन उन्हाळ्याच्या कालावधीत झाले. नियमानुसार, साधारणत: दोन महिन्यांच्या वास्तव्यानंतर, गंगेच्या निर्गमनाची चाहूल लागते. त्यानंतर करण्यात येणारा गंगापूजनाचा सोहळाही २६ मे रोजी झाला. मात्र, जोपर्यंत मूळ गंगेतून वाहणारा पाण्याचा प्रवाह पूर्ण बंद होत नाही, तोपर्यंत गंगेचे निर्गमन झाले असे मानत नाहीत. राजापूरच्या गंगेच्या इतिहासात प्रथमच २०१२ साली नावीन्यपूर्ण प्रकार घडला. गोमुखातून होणारा पाण्याचा खंडित झालेला प्रवाह शनिवारी, ८ जूनला पुन्हा सुरू झाला आणि काशिकुंड भरून वाहू लागले. त्याचवेळी मूळ गंगेच्या क्षीण झालेल्या प्रवाहातही वाढ दिसून आली. मात्र, असा प्रकार फक्त दोन कुंडांच्या बाबतीत घडला. एकूण चौदा कुंडांपैकी उर्वरित बारा कुंडांतील पाण्याच्या साठ्यात अथवा प्रवाहात कोणतीही वाढ झालेली नाही.

महेश शिवलकर, राजापूर
(दैनिक प्रहार -  सोमवार, ९ जुलै २०१२ वरून)

राजा पटवर्धन कळवतात, की गंगा जवळजवळ गेले वर्षभर वाहतच आहे!

 

 

 

राजापूरची गंगा! वैज्ञानिक महात्म्य
 

 

राजापूरची गंगा - श्रद्धा आणि विज्ञान


मुंबई गोवा महामार्गावर रत्नागिरी जिल्ह्याच्या दक्षिणेला राजापूर नावाचं रम्य गाववजा शहर आहे. राजापूरवरून गोव्याकडे जाताना अर्जुना नदीवरचा पूल आणि नंतरचा छोटा घाट ओलांडल्यावर शहरापासून तीन-साडेतीन किलोमीटरवर उन्हाळे नावाचं गाव लागतं. तिथे दर तीन वर्षांनी गंगा प्रकटते. गंगावतरण झाल्यावर महाराष्ट्र तसंच गोव्यातीलही दूरदूरच्या ठिकाणांवरून भाविक तिथं येतात. तिच्या अकस्मात येण्याजाण्याच्या निसर्गाच्या चमत्काराचे सर्वांनाच अप्रूप!

राजापूरची गंगाजिऑलॉजिकल सर्व्हे विभागातील इंग्रजकालीन अधिकारी सी. जे. विल्किन्सन याने कोकणातील भूगर्भरचनेबाबत अभ्यास केला होता. त्याच्या अभ्यासाधारे रत्नागिरीच्या गॅझेटमध्ये राजापूरच्या गंगेबाबत उल्लेख आढळतो. ते पाणी भूगर्भातील हालचालींमुळे सायफन प्रणालीने प्रवाहित होत असावे, असे त्यात म्हटले आहे. मेदिनी पुराणातही त्याचा उल्लेख आहे. स्थानिक दंतकथेनुसार, गंगाजी साळुंके नावाचा कुणबी दरवर्षी पंढरपूरला जात असे. वयोमानानुसार त्याला जाणे जमेनासे झाले, त्यावेळी शेतात काम करताना तो रडू लागला. तेव्हा त्याची आयुष्यभरची सेवा पाहून शेतातल्या एका वटवृक्षाजवळ प्रत्यक्ष गंगा प्रकटली. दंतकथेचा उल्लेखही गॅझेटियरमध्ये आहे.

गंगेचे झरे ३१५० चौरस यार्ड परिसरात आहेत. तेथे मुख्य काशिकुंडासह दगडाने बांधलेली एकूण चौदा कुंडे आहेत. सर्व कुंडांतून पाणी वाहू लागले, की ‘गंगा आली’ असे म्हणतात. गंगेच्या जवळ उन्हाळे येथे गरम पाण्याचे झरे आहेत. त्या ठिकाणी स्नान करून नंतर गंगास्नानाची परंपरा होती; तसेच, गंगास्नानानंतर तीन-साडेतीन मैलांवरच्या धूतपापेश्वराला गंगेच्या पाण्याने अभिषेक करण्याचाही प्रघात होता. गंगेचे पाणी नेऊन आपल्या देवघरात पूजण्याचीही पद्धत आहे.

कविवर्य मोरोपंत १७८९ मध्ये गंगास्नानासाठी आले होते. त्यावेळी त्यांनी सव्वीस कडव्यांचे ‘गंगाप्रतिनिधीतीर्थ’ नावाचे गीती वृत्तातील काव्य लिहिले. डॉ. हेराल्ड एच. मान आणि एस.आर. परांजपे यांनी ‘इंटरमिटंट स्प्रिंग्ज अॅट राजापूर इन द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ नावाचा प्रबंध तयार केला होता. ते दोन्ही उल्लेख ‘राजापूरची गंगा’ या पुस्तकात आहेत.

बोहाडा - नवरसाचे मुखवटानाट्य

Suresh Chavan 02/01/2014

मुखवट्यांचे नृत्यनाट्य म्हणजे बोहाडा. बोहाड म्हणजे मुखवटेधारी सोंगे, परंतु ती  सोंगे नसून स्व +अंग, स्वांग. कलाकार स्वत:च ते व्यक्तिमत्त्व आहोत असे मानून अवतार घेत असतात. बोहाडा ही नृत्यपरंपरा गेल्या दोनशे वर्षांपासून जोपासली गेली आहे. तो आदिवासींचा सण म्हणून ओळखला जातो. तो गावदेवतेचा मुहूर्त साधून गावात उत्सव साजरा केला जातो. त्यावेळी गावातून देवी-देवतांची मिरवणूक काढतात. भोवंडा देतात. भोवंडा – भोवाडा – भवाडा – बोहाडा. तो महाराष्ट्रातील ठाणे, नासिक, अहमदनगर या जिल्ह्यांतील महादेव कोळी, भिल्ल, कोकणा, ठाकूर, वारली, कातकरी, डोंगरकोळी इत्यादी समाज प्रामुख्याने साजरा करतात. लोक चैत्र-वैशाखाच्या सुमारास रिकामे झालेले असतात. रानातील, शेतातील किरकोळ कामे संपलेली असतात. नवा सीझन, नवा पाऊस एक-दोन महिन्यांवर असतो. शेतक-याला दिवस मोकळा असतो. त्या मोकळ्या दिवसांत बोहाडा रंगतो. गावोगावी उत्सव, ऊरुस साजरे होत असतात. अशा वेळी गावदेवतेचा मुहूर्त साधून बोहाड्याची सुरुवात होते. पाड्यापाड्यांतून पाच रुपयांपासून ते वीस रुपयांपर्यंत घरोघरी वर्गणी गोळा केली जाते.

दिवाळी अंक मराठी संस्कृतीचे लेणे

अज्ञात 27/11/2013

दिवाळी अंक हे मराठी संस्कृतीचे गेल्या शतकातील लेणे आहे. ते जपले गेले पाहिजे हे खरे; मात्र सध्या अस्थिर सामाजिक–सांस्कृतिक परिस्थितीत ते कसे घडणार हा खरा प्रश्न आहे असे निरीक्षण दिनकर गांगल यांनी मांडले.

गेल्या वीस-पंचवीस वर्षांत काळ फार झपाट्याने बदलत आहे, नवनवीन माध्यमे लोकांसमोर येत आहेत, त्यामधील एक, पण आधीपासून रुढ असलेले माध्यम म्हणून वाचनाकडे पाहिले पाहिजे. मात्र गेल्या शतकात, १९५० ते १९८० च्या दरम्यान, मुद्रित साहित्याचे माध्यम सर्वात जास्त प्रभावशाली असताना दिवाळी अंक हे मराठी साहित्यामधील सर्वात मोठे आकर्षण असे. ठराविक दिवाळी अंक अगदी थोडक्या संख्येने का होईना सर्वदूर महाराष्ट्राभर पोचत. पारोळ्यासारख्या खेड्यातदेखील ‘सत्यकथे’चा एकादा वाचक असे. तो भेटला, की अपार आनंद होई. ते नेटवर्किंगच होते. पण ती एकात्म मंडळी होती.

साहित्याचा खप वाढला, परंतु वाचन मात्र कमी झाले अशी विसंगती सध्या अनुभवास येते असे सांगून त्यांनी दिवाळी अंकांच्या बहराचे दिवस आळवले. कित्येक लेखक दिवाळीसाठी म्हणून लेखनाच्या भट्ट्या लावत आणि तो कारखाना गणपतीच्या महिन्यापासून सुरू होई. ‘निवडक अबकडई’ पुस्तकात चंद्रकांत खोतने या ‘खाज असलेल्या’ संपादकांचे वर्णन केले आहे. पण त्यामधून माधव मोहोळकरांसारखे ‘संकोची’ लेखक लिहिते झाले - पुढे आले.

पहिला दिवाळी अंक ‘मनोरंजन’चा १९०९ साली प्रसिध्द झाला. त्याचे संपादक का.र. मित्र. त्यांनी ख्रिसमसच्या निमित्ताने पाश्चात्य देशांत जसे विशेषांक प्रसिध्द होतात त्या धर्तीवर स्वत:च्या मासिकाचा अंक प्रसिध्द केला. मग ती पध्दतच पडून गेली. ‘मासिक मनोरंजन’मध्ये श्रीपाद कृष्ण, रा.ग. गडकरी यांच्यापासून वि.सी. गुर्जरांसारख्या कथाकारांपर्यंत अनेक साहित्यकार लिहित. ती मोठी प्रभावळ होती.

तसा दुसरा टप्पा सत्यकथा-मौज-दीपावली अशा अंकांभोवती जमलेल्या लेखकवर्गाचा सांगता येतो. त्याच बेताला शिक्षणाचा प्रसार वाढू लागला व त्यामधून वाङ्मयदेखील विस्तारू लागले. माहेर-मालिनी यांसारखी मासिके त्यामधून प्रकटली.

मासिक मनोरंजन - दिवाळी अंकांची परंपरा सुरू करणारे मासिक

अज्ञात 01/11/2013

तत्कालीन सामाजिक बदलांचे दर्शन घडवणारे मासिक मनोरंजन अंकाचे मुखपृष्ठ  ‘मनोरंजन’ मासिकाने दिवाळी अंकांची परंपरा सुरू केली. मराठी लघुकथेचा पायाही ‘मनोरंजन’नेच घातला. केशवसुत, गोविंदाग्रज, बालकवी यांना कवी म्हणून पुढे आणले, ते ‘मनोरंजन’नेच. ‘मनोरंजन’ मासिकाचा पहिला अंक १८८५ च्या जानेवारीत प्रसिद्ध झाला. १९३५ च्या फेब्रुवारीमध्ये आपला शेवटचा अंक एकाएकी प्रसिद्ध करून ‘मनोरंजन’ने आपल्या अंगीकृत कार्याची धुरा आपल्या पडत्या काळात जन्मास आलेल्या ‘रत्नाकर’, ‘यशवन्त’ यांसारख्या नव्या जोमाच्या मासिकांवर टाकून हजारो मराठी वाचकांचा अचानकपणे निरोप घेतला. त्या सर्व वाचकांनी ‘मनोरंजन’वर जिवापलीकडे प्रेम केले होते. त्यामुळे ‘मनोरंजन’च्या निधनाने सगळ्यांनाच हळहळ वाटली. ‘मनोरंजन’ चाळीस वर्षे जगले; ‘मनोरंजन’चे मालक आणि संपादक काशीनाथ रघुनाथ मित्र ह्यांनी ‘मनोरंजन’ला अक्षरश: लहानाचे मोठे केले. ‘मनोरंजन’चा पहिला अंक हा फक्त बारा पानांचा होता. पुढे, तेच ‘मनोरंजन’ शंभर पानी झाले. पहिल्या अंकाच्या छोट्या संपादकीयात मित्रांनी म्हटले होते, की “आम्ही कशाकरता अवतार धारण केला आहे व पुढे काय काय कामे करणार आहोत, हे स्वमुखाने बरळण्यापेक्षा आमचे उद्देश आमच्या सर्वांगाचे परिशीलन केल्याने हळुहळू आमच्या प्रेमळ आश्रयदात्यांच्या लक्षात येतील, असे आम्हास वाटते. आम्ही आम्हास जे करायचे आहे ते सवडीसवडीप्रमाणे करून दाखवू एवढेच या ठिकाणी सांगण्याची परवानगी घेतो.” मित्रांनी विनयपूर्वक दिलेले हे अभिवचन ‘मनोरंजन’ने फारच थोड्या कालावधीत अक्षरश: पुरे करून दाखवले.

लंडनचा गणेशोत्सव


महाराष्ट्र मंडळ लंडनचा गणेशोत्सव “मला गणपती बसवण्याची अनुमती द्या. पुढचे सोपस्कार माझ्यावर सोपवा.” सुधाकर खुर्जेकर यांचे हे उद्गार.

लंडनच्या ‘महाराष्ट्र मंडळा’ची जानेवारी १९८९ मध्ये स्वत:ची वास्तू झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू करावा असे सर्वांना वाटे, परंतु गणेशोत्सवाचा विषय निघाला, की अनामिक भीती सर्वांना सतावायची, की आपल्याला हे कार्य निभावता आले नाही तर! उत्सवात खंड पडून भलतेच आरिष्ट ओढवण्यापेक्षा ते साहसच करू नये, हे मंडळाचे भय.

पण खुर्जेकर १९९१ मध्ये अध्यक्ष झाले आणि त्यांनी पॉझिटिव्ह भूमिका घेतली. खुर्जेकर ठाम होते. त्यांनी कार्यकारी मंडळाला आश्वासन दिले, की निर्धास्त राहा. ते म्हणाले, “गणेशोत्सवाची प्रथा काही कारणाने बंद पडण्याची वेळ आली तर त्या वर्षापासून उत्सव माझ्या घरी सुरू होईल!” त्यांच्या उद्गारांनी चिंता मिटली. गणेशोत्सवाला मुळी विरोध नव्हताच. जी भीती वाटत होती ती खुर्जेकरांनी दूर केली. अशा त-हेने १९९१ पासून ‘महाराष्ट्र मंडळ, लंडन’ ह्यांच्या गणेशोत्सवाला प्रारंभ झाला.

सुरुवातीपासून, मंडळाचा प्रयत्न लोकमान्य टिळकांना अभिप्रेत असलेल्या कार्यक्रमांना प्राधान्य देण्याचा आहे. समाजप्रबोधन तसेच बौद्धिक कार्यक्रमांना अग्रक्रम दिला जातो. ह्या वर्षी डॉ. वासुदेव गोडबोले ह्यांची ‘सावरकरांचा बुद्धिवाद’ आणि ‘श्री गणेशाची पूजा का करावी?’ अशी दोन व्याख्याने झाली.

नशा ढोल आणि ताशाची


शिवदूर्ग प्रतिष्ठानचे ढोलपथकमिरवणूक म्हटली की ‘डीजे’चे प्रस्थ... मोठमोठ्या स्पीकर्सवर लावलेली गाणी आणि त्यावर नाचणारी तरुणाई! ‘ढिंचॅक’चे आवाज आणि त्यावर चलतीतील गाणी... गणपतीत तर त्यांच्या एकसुरी आवाजाचा उच्छाद वाटू लागतो. त्यामध्ये मराठी मावळ वाद्य पुढे आणावे हा विचार घेऊन कल्याणच्या काही तरुणांनी ‘शिवदुर्ग प्रतिष्ठान’ नावाचे ढोल-पथक तयार केले आहे आणि कल्याणात; गणपती असो किंवा आणखी कुठला सण, ‘शिवदुर्ग’ला मागणी जोरदार आहे. प्रतिष्ठानचा अध्यक्ष सुशांत दीक्षित हा स्वत: वयाच्या बाराव्या वर्षापासून मावळबरोबर ढोल वाजवतो. ढोलताशाचा आवाज तरुण-तरुणींना आकर्षित करील असा असतो. सुशांत तसाच त्याकडे ओढला गेला. गणपतीत मिरवणुकीसाठी मावळ यायचे त्यांच्याबरोबर तो वाजवायला जात असे. त्यानंतर त्याने स्वत:ची व त्याच्या सहकाऱ्यांची आवड लक्षात घेऊन आणि त्यांच्या पाठिंब्यावर पथक सुरू करण्याचे ठरवले. ढोल-ताशाच का? सुशांतचे उत्तर: मुळात ढोल-ताशा-ध्वज हे आपल्या संस्कृतीतच आहे. शंभर ढोल-ताशे यांचा एकत्रित आवाज हा ‘डीजे’च्या डेसिबलपर्यंत पोचतो. तेव्हा ध्वनिप्रदूषण किती प्रमाणात होते ते पाहा! आमच्या पथकाच्या  आवाजाचा नाद हा समाधान देणारा आहे. तो विशिष्ट तालात वाजवला नाहीतर एकसुरी, कर्कश्श वाटणार. त्यामुळे आमच्या पथकाचा त्रास आजारी माणसांनाही होत नाही व ध्वनिप्रदूषणही होत नाही.