रंगीत लाकडी खेळण्यांची सावंतवाडीतील परंपरा

अज्ञात 19/06/2015

सावंतवाडी हे साडेतीनशे वर्षांची परंपरा असणारे कोकण विभागातील एकेकाळचे लहानसे संस्थान. तेथील सावंत भोसले राजघराण्याने सदैव अध्यात्म, कला आणि शिक्षण या क्षेत्रांना राजाश्रय दिला. त्यामुळे ते संस्थान अभिजात सांस्कृतिक वारसा जोपासत जागतिक स्तरावर पोचले. तेथील कलावस्तू या केवळ सुंदर व आकर्षक नव्हत्या तर जीवनव्यवहारातही त्यांचा वापर होई. त्यामुळे त्या वस्तू सातत्याने निर्माण झाल्या व त्याबरोबर त्यांचे देखणे व आकर्षक रूप जोपासले गेले. सावंतवाडीच्या कलावंतांच्या हातात जणू जादुई कौशल्य होते. त्या कलावस्तू परंपरागत पद्धतीने उत्पादित करणारी काही नामवंत घराणी होती. सुतार, चितारी, मयपांचाळ, पुराणिक, जिनगर या कुटुंबपरंपरेतून, त्या त्या कलाकार समुहाच्या कौटुंबिक वारशाने संबंधित कला जोपासली गेली होती. त्यात काही वेळा, कौटुंबिक वारशाचा हट्ट व दुराग्रहही असे, पण त्यामुळेच त्या कलावस्तू मूळ रूपात टिकून राहिल्या.

कारहुनवी – बैलांची मिरवणूक


जय हनुमान या नावाचे प्रसिद्ध असे मंदिर सोलापूर जिल्ह्यातील अक्कलकोट तालुक्यात सलगर या गावी आहे. तेथे तीन दिवसांची जत्रा वटपौर्णिमेच्या दरम्यान भरते. त्या जत्रेचे वैशिष्ट्य म्हणजे बैलांची मिरवणूक (कारहुनवी) व दारुकाम हे होय. त्या गावाचा परिसर कर्नाटकजवळचा असल्याने तेथे कन्नड भाषिक मोठ्या प्रमाणात आहेत.

वटपौर्णिमेच्या दिवशी सकाळी कळसारोहणाची पूजा पार पाडली जाते. त्याला रुद्राभिषेक असेही म्हटले जाते. दुपारी पालखी मिरवणूक असते. रात्री आठ वाजता रथोत्सव व शोभेचे दारुकाम केले जाते. वळसंगचे कन्नशेट्टी हे प्रसिद्ध दारुकाम करणारे त्या गावात येतात. तर रात्री भजन, कीर्तन (कन्नड भाषेत) केले जाते. पहिल्या दिवशीच्या कार्यक्रमाला व्हनुगी म्हणतात.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री बारावाजेपर्यंत बैलांची मिरवणूक काढली जाते. दुपारी एक ते संध्याकाळी पाचपर्यंत गाड्या घरापासून देवळापर्यंत नेल्या जातात. त्या गाड्यांना कारहुनवी गाडी असे म्हणतात. मंदिराच्या भोवती बैलांच्या गाड्या पळवल्या जातात (शर्यत नाही). संध्याकाळी पाचनंतर कर तोडणे कार्यक्रम होतो. कर तोडणे म्हणजे फित कापण्यासारखा कार्यक्रम.

- शीतलकुमार कांबळे
9028575188

वाडवळ समाज व संस्कृती


सुमारे हजार वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रातील उत्तर कोकणचा प्रांत ‘महिकावती नगरी’ किंवा ‘बिंबस्थान’ म्हणून ओळखला जाई. त्या परिसरातच वाडवळ समाजाची वस्ती आहे. ज्येष्ठ संशोधक अशोक सावे वाडवळ शब्दाची उपपत्ती ‘वाडवडील’ या शब्दातून शोधू पाहतात. ‘वाड’ म्हणजे मोठे-महान-कीर्तिवंत आणि ‘वडील’ म्हणजे पूर्वज. म्हणजे वाडवळांचे पूर्वज महान कीर्तिवंत असले पाहिजेत.

संक्षिप्त इतिहास

‘महिकावतीची बखर’ (लेखक - केशवाचार्य व इतर) हा प्राचीन दस्तऐवज आहे. बखरीत महिकावती राजधानी असलेल्या बिंब राजांचा इतिहास (वंशावळी) वर्णलेला आहे. बिंब राजे सोमवंशी व सूर्यवंशी क्षत्रिय राजे होते. ज्यांना वाडवळ असे संबोधले जाते ते त्यातील सोमवंशी राजांशी संबंधित आहेत. महिकावतीच्या बखरीबरोबर ‘बिंबाख्यान’(लेखक रघुनाथ पुतळाजी राणे), ‘अर्ली हिस्ट्री ऑफ बॉम्बे’ ‘उत्तर कोकणचा इतिहास’ (लेखक रा.ब. पु. बा. जोशी), ‘ओरिजिन ऑफ बॉम्बे’ (लेखक डॉ.. जी. द. कुन्हा) इत्यादी ग्रंथांमधून सोमवंशी क्षत्रियांचा इतिहास उपलब्ध होतो.

गजीढोल - धनगरी नृत्‍यप्रकार


सांगोला तालुक्यात गजीढोल नृत्य लोकप्रिय आहे. धनगर लोक गजी नावाचे नृत्य बिरोबाच्या प्रसादासाठी करतात. ते त्यावेळी जोरजोराने ढोल वाजवतात. नृत्य करणाऱ्यास गजी म्हणतात. ढोल वाजवणाऱ्यास ढोल्या म्हणतात. त्यामुळे ते लोकनृत्य तालुक्यात गजीढोल या नावाने प्रसिद्ध आहे. तालुक्यात गजीढोलाची दीड-दोनशे वर्षांची परंपरा आहे.

बिरोबा, खंडोबा, भैरोबा,सिध्दनाथ, वेताळ या ग्रामदेवतांचा उपासनाविधी, कुळाचार म्हणून, नवसफेडी म्हणून गजीढोल घालण्याची प्रथा आहे. देवता गावावर प्रसन्न व्हावी -तिचा कोप होऊ नये, पाऊस चांगला पडावा, धनधान्याची समृद्धी व्हावी, गावावर संकटे येऊ नयेत हे नृत्याचे प्रयोजन असते. शेळकेवाडी, शिवणे, महूद, जुनोनी, घेरडी, मंगेवाडी, अजनाळे, कटफळ, बलवडी, कोळा, वाकी, नरळेवाडी, बंडगरवाडी असे एकूण पंधरापेक्षा अधिक गजीढोल ताफे तालुक्यात अस्तित्वात आहेत.

गजीढोल नृत्यामध्ये गजी वर्तुळाकार नाच करतात. सर्व नर्तक डावा पाय पुढे टाकून एकमेकांच्या खांद्यावर हात ठेवून किंवा कंबरेवर हात लपेटून वर्तुळात उभे राहतात. रंगीत रुमाल किंवा पटक्याचा शेमला उडवत डाव्या-उजव्या बाजूला वळत तालबध्द नृत्य करतात. नृत्यात पंचवीस ते तीस लोकांचा सहभाग असतो. त्यांचा पोषाख गुडघ्यापर्यंत विजार घातलेली असते. अंगात नेहरु शर्ट, डोक्यावर तुरा काढलेला फेटा, दोन्ही हातांत रुमाल, कमरेलाही रंगीत रुमाल खोचलेला असा असतो. तालुक्याच्या काही भागांत त्यास चुळण असे म्हणतात.

नागमंत्री

अज्ञात 04/05/2015

मराठवाड्यातील जालना वगैरे काही भागांत नागमंत्री म्हणजे नागमांत्रिक आहेत. त्यांचे काम मंत्र टाकून सर्पदंश झालेल्या माणसाला विषउतार देणे. नागउपासनेने आणि मंत्राने ते साधले जाते असा त्‍यांचा समज आहे. नागमंत्री हे नागाचे उपासक. ते नागाला त्यांचे दैवत मानतात. नागाच्या उपासनेचे व्रत कडक आहे. ते स्वतःला शिवभक्‍त समजतात.

नागमंत्राचा गुरु त्यांच्या कानात तो मंत्र फुंकतो. ते चंद्रग्रहणाच्या दिवशी कंबरभर पाण्यात रात्रभर उभे राहून चंद्राची उपासना करतात. गुरुने मंत्र दिल्यावर नागमंत्री कोणताही वाटोळा पदार्थ खात नाहीत, तळलेला पदार्थ खात नाहीत, आप्तस्वकियांच्या घरात जाऊन भोजन करत नाहीत. ते त्यांच्या उंबऱ्याबाहेरच भोजन घेतात. नागमंत्री तोंडातील बत्तीस दात शाबूत असेपर्यंत नागमंत्राने सर्पविष उतरवू शकतात.

परिसरात कोणाला सर्पाने दंश केला तर नागमंत्र्याला बोलावणे पाठवले जाते. नागमंत्री येतो. नागप्रतिकृतीची पेटी मांडतो. नागदेवतेची पूजा करतो. सर्पदंश झालेल्या माणसाला लिंबाच्या पाल्यात गुंडाळून नागमंत्र्यापुढे आणून टाकले जाते. नागमंत्री पितळेच्या कळशीवर पितळेची पितळी उपडी ठेवतात. हातातील कड्याने पितळीवर ताल धरतात. नागदेवतेला, देवतांना गण म्हणून आवाहन करतात. भांड्याचा आवाज घुमत असतो. त्यात घुम्याने सर्पदंशी विव्हळत, सरपटत, लोटांगण घालत नागदेवतेकडे पुढे पुढे सरकत असतो. वाजपाचा आवाज घुमत असतो. सर्पदंशी माणसाच्या विषाला हळु-हळू उतार पडत जातो. तो माणूस निपचित पडतो. नागमंत्री नागदेवतेचा अंगारा त्याच्या कपाळी लावतो आणि त्या माणसाचे विष उतरते.

लोकजीवनातील उपासनेतून आलेली ही उपचार-पद्धत आहे. ते एक प्रकारचे उपचारनाट्यच घडून जाते. छोट्या जीवनातील छोटे ‘हॅपनिंग’.

शाहीर आणि पोवाडा

अज्ञात 02/05/2015

पोवाडा हा मराठी काव्यप्रकार आहे. त्याला पवाडा असेही म्हणतात. वीरांच्या पराक्रमांचे, विद्वानांच्या बुद्धिमत्तेचे, तसेच एखाद्याच्या सामर्थ्य, चातुर्य, कौशल्य इत्यादी गुणांचे काव्यात्मक वर्णन, प्रशस्ती किंवा स्तुतिस्तोत्र म्हणजे पोवाडा. कृ.पां. कुलकर्णी यांनी संस्कृत भाषेतील प्र +वद् = स्तुती करणे या धातूपासून पोवाडा शब्द निर्माण झाला आहे असे म्हटले आहे.

स्तवनात्मक कवने इसवी सनाच्या दहाव्या शतकापासून हिंदीत किंवा तत्सम भाषेत रचली जात होती. त्यांना रासो असे म्हणत. पृथ्वीराज चौहान याचा भाट चंद बरदाई याचे पृथ्वीराज रासो हे काव्य म्हणजे पृथ्वीराजाचा पोवाडाच आहे. राजस्थानातून काही राजपूत कुळे महाराष्ट्रात आली, तेव्हा त्यांच्याबरोबर त्यांचे भाटही आले. त्यांपैकी काही पुढे महाराष्ट्रातच स्थायिक झाले. त्यांनी आपला भाटगिरीचा म्हणजे पोवाडा रचून गाण्याचा पेशा कायम ठेवला. उत्तर पेशवाईत प्रसिद्धीस आलेला सिद्धनाथ ऊर्फ सिदू रावळ शाहीर हा भाटच होता. भूषण नावाचा एक कवी शिवाजीमहाराजांच्याबरोबर काही काळ होता. त्याने शिवाजी महाराजांच्या चरित्रातील काही रोमहर्षक प्रसंग काव्यात वर्णिले आहेत. तेही पोवाडा या सदरात जमा होतील.

पूर्वीच्या काळी पोवाडे रचणे आणि ते सदरेवर म्हणून दाखवणे हे काम गोंधळी लोकांचे असे. उत्तर पेशवाईत तमाशेवाल्यांचे स्वतंत्र फड निर्माण झाले. फडांतील कवी शाहीर पोवाडे व लावण्या रचत. गोंधळी लोक संबळ तुणतुणे यांच्या साथीवर पोवाडे म्हणत. तर शाहीर डफाच्या साथीवर ते गात.

पोवाड्यांची भाषा व रचना ओबडधोबड असते. त्यांत मुख्यत्वे वीररसाचा आविष्कार असतो. वीर आणि मुत्सदी पुरुषांच्या लढाया, त्यांचे पराक्रम, त्यांची कारस्थाने इत्यादींचे जोरकस शब्दचित्र पोवाड्यात असते. पोवाड्यांमध्ये सामान्यत: राजकीय इतिहासच वर्णिलेला असतो. काही पोवाडे एखादी महत्त्वाची राजकीय घटना घडल्यानंतर लगेच रचले गेलेले आहेत. त्यामुळे त्यांना ऐतिहासिक माहितीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त होते.

वीरगळ - इतिहासाचे अबोल साक्षीदार


ग्रामदेवतांच्या, शिवलिंगांच्या (शिवमंदिरांच्या) ठिकाणी मंदिराच्या मागील बाजूस, दीपमाळेजवळ शतकानुशतकांपासून ऊन-पाऊस-वारा सोसत, झिजत असलेले वीरगळ ही इतिहासाची मोठी साक्ष आहे. पण ते काय घटना सांगतात याचा अभ्यास होण्याऐवजी ती ‘पूजा स्थाने’ बनवली गेली आहेत. काही ठिकाणी, पूर्वजांच्या शिल्पकलेचा तो उत्कृष्ट नमुना आहे. त्या कलाप्रकाराला छत्राची, निवाऱ्याची गरज आहे. मात्र त्यांना ‘बारापाच’ (बारा जातींच्या बलुतेदारांनी एकत्र येऊन ग्रामदेवतेच्या मंदिरात पंचमहाभूतांची पूजाअर्चा करणे) म्हणून गंध, अक्षता व फुले वाहिली जातात! त्यात कोरलेल्या पूर्वजांच्या प्रतिमा आणि प्रतीके यांचा शोध घेतला जाणे हे ऐतिहासिक दस्तावेजांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. एखाद्या शूरवीरास काही कारणास्तव वीरगती प्राप्त झाली तर त्याचे चित्रही त्या शिलेवर शिल्पांकित केले जाते. त्या शिलेस ‘वीरगळ’ असे म्हणतात. त्याला इंग्रजीत ‘हिरोस्टोन’ तर भारताच्या उत्तरेकडील भागात ‘वीरब्रह्म’, दक्षिणेकडील कर्नाटकात ‘कल्लू’ आणि केरळात ‘तर्रा’ असे म्हटले जाते.

महाराष्‍ट्राचे महावस्‍त्र - पैठणी


महाराष्ट्राची शान ‘पैठणी’
फडताळात एक गाठोडे आहे
त्याच्या तळाशी अगदी खाली
जिथे आहेत जुने कपडे
कुंच्या टोपडी शेले शाली
त्यातच आहे घडी करून
जपून ठेवलेली एक पैठणी
नारळी पदर जरी चौकडी
रंग तिचा सुंदर धानी

 

कवयित्री शांता शेळके यांनी पैठणीचे स्त्रीजनात असलेले हळवे स्थान मोजक्या शब्दांत किती सुंदरपणे गुंफले आहे! पैठणी म्हणजे महाराष्ट्रातील भरजरी पारंपरिक वस्त्रप्रकार. गर्भरेशमी, संपूर्ण जरीचा पदर आणि रुंद व ठसठशीत वेलबुट्टीचे काठ... पैठणीची ही प्राथमिक ओळख, तर संपूर्ण काठावर दोन्ही बाजूंनी एकसारखी वेलबुट्टी दिसणे हे तिचे खास वै‌शिष्ट्य.

कपाट ढीगभर साड्यांनी भरलेले का असेना, विशेष प्रसंगी ठेवणीतील पैठणीच हवी, असा तमाम महिलावर्गाचा हट्ट असतो. त्यात ‘गृहमंत्री’ ठरवण्यासाठीच्या टीव्हीवरील ‘शो’ने पैठणी जिंकण्याच्या स्पर्धेला जन्म देऊन पैठणीप्रेमात भर घातली आहे. 

नऊवारी ही मराठी स्त्रीची ओळख, तर पैठणी हे तिचे महावस्त्र! मराठा काळात पैठणची पैठणी महिलांमध्ये लोकप्रिय होती. पैठणीची रंगसंगती आणि पायाजवळच्या काठावर व पदरावर केले जाणारे जरीकाम तिला मौलिक ठेव्याचे वजन प्राप्त करून देत. मराठे स

 
रदारांपासून ब्राह्मण-वाण्यापर्यंत सर्व घरांतील महिलावर्ग सणा-समारंभांना पैठणी नेसत. पेशव्यांना पैठणच्या या कलेचे आकर्षण होते. त्यामुळे पेशव्यांच्या बायकांसाठी पैठणहून पैठण्या मागवल्या जात. पेशवे स्वतःसाठीसुद्धा पैठणीसारखी वरून पारंपरिक नक्षी असलेले दुपट्टे, उपरणी अशी वस्त्रे मागवत. थोरल्या माधवराव पेशव्यांनी त्यांना त्यांच्या धोतरावर ज्या पद्धतीची नक्षी हवी ती काढून पैठणला पाठवल्याचा उल्लेख १७६६ मध्ये सापडतो.

आमटी, भाकरी आणि अणे येथील भक्तीचा उत्सव धर्मेंद्र कोरे 09/04/2015

यात्राउत्सवांतील विविधता गावागणिक बदलते. तशीच परंपरा पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील अणे या गावाने जपली आहे. रंगदास स्वामींची तपोभूमी ही त्या गावाची ओळख. स्वामींच्या पुण्यतिथीनिमित्त दरवर्षी डिसेंबरात तेथे तीन दिवस यात्रोत्सव भरतो. पंचक्रोशीतील प्रत्येक घरातील करगुट्यामागे दीड किलो भाकरी तेथे भाविक आणतात. गावागावांतून आलेल्या भाकऱ्यांची ट्रकमधून मिरवणूक निघते, तर आगळ्या चवीची रस्सा आमटी मंदिर परिसरात बनवून हजारो भाविकांना आमटी-भाकरीचा महाप्रसाद स्टीलच्या ठोकीव पितळ्यांतून दिला जातो.

अणे हे गाव मुंबई-विशाखापट्टणम राष्ट्रीय महामार्गावर आळेफाटा येथून वीस किलोमीटरवर आहे. रंगदास स्वामी यांनी वाराणसीतून येऊन त्या परिसरात तीन तपे व्यतीत केली. ते वयाच्या अठराव्या वर्षी अणे गावाच्या पश्चिम वेशीजवळील मारुती मंदिरात आले. तेथे असलेल्या पिंपळाच्या झाडाखाली बसून साधना करू लागले. स्वामींनी गावाच्या पूर्व वेशीजवळ बारवे शेजारील पिंपळवृक्षाच्या सभोवती सुंदर बाग तयार केली. तेथे तब्बल तीन तपे साधना केली. स्वामींनी पुढे पिंपळवृक्षाखाली समाधी घेतली. त्यामुळे तो परिसर ही त्यांची तपोभूमी आणि कर्मभूमी आहे. रंगदास स्वामींच्या पुण्यतिथीचा यात्रोत्सव दीडशे वर्षांपासून अव्याहत सुरू आहे. मुंबईकर निवासी झालेले, जुन्नर तालुक्यातील भाविक अणे येथील यात्रेला आवर्जून येतात.

दीपमाळ - महाराष्ट्रीय शिल्पप्रकार


दीपमाळ हा महाराष्ट्रीय शिल्पप्रकार आहे. महाराष्ट्रातील मंदिरांसमोर तसेच देवांच्या मूर्तीसमोर दिवे लावण्यासाठी जे दगडी स्तंभ उभारलेले असतात, त्यांना दीपमाळा असे म्हणतात. दीपमाळ दहा फुटांपेक्षा अधिक उंच असते. त्यांचा आकार गोल, षटकोनी किंवा अष्टकोनी असतो. तो वर निमुळता होत गेलेला असतो. दिवे लावण्यांसाठी त्यांना खालपासून वरपर्यंत क्रमाने लहान कोनाडे अथवा पायऱ्या केलेल्या असतात.

उत्सवप्रसंगी शहरात दीपवृक्ष पाजळत असल्याचे उल्लेख रामायणासारख्या ग्रंथात आलेले आहेत. दक्षिण भारतातील मंदिरांत दगडाच्या व पंचधातूच्या दीपलक्ष्मी व दिव्यांची झाडे असतात, तसेच देवालयांसमोर दीपदंड किंवा दीपस्तंभ असतात. पण दीपमाळ हे महाराष्ट्रीय मंदिरशिल्पाचे वैशिष्ट्य म्हणता येईल. विटांचा वा दगडांचा वर निमुळता होत जाणारा स्तंभ उभारून त्याच्यात ओळीने हात (लहान कोनाडे अथवा पाय-या) बसवलेले असतात. त्या हातांवर व स्तंभाच्या माथ्यावर पणत्या ठेवण्यात येतात. उत्सवप्रसंगी, दिवाळीच्या वेळी, त्रिपुरी पौर्णिमेला दीपमाळा दिव्यांनी उजळण्यात येतात. नवस फेडण्यासाठी देवळासमोर दीपमाळ उभारण्याची प्रथा मराठेशाहीत रूढ होती. विशेषतः जेजुरीला खंडोबाच्या मंदिराच्या टेकडीवर साडेतीनशे दीपमाळा त्यासाठी उभारलेल्या आहेत.

देवळासमोर सव्‍वीस हात उंचीचा दगडी स्तंभ उभारून त्यावर कापूर व ज्वालाग्राही पदार्थ जाळून आरास करावी असे पुराणात म्हटले आहे. असे स्तंभ प्राधान्याने शिवालयासमोर असत आणि ते शिवरूप समजले जात.

यादवकाळापर्यंतच्या मंदिरशिल्पात दीपमाळा आढळत नाहीत. इसवी सनाच्या तेराव्या  शतकानंतर मुसलमानांच्या मिनार – शिल्पाच्या अनुकरणातून प्राचीन दीपस्तंभांना व दीपवृक्षांना दीपमाळेचे स्वरूप लाभले असावे असा शिल्पकलेतील तज्ज्ञांचा कयास आहे.

पेशवेपूर्वकाळातील बहुतेक दीपमाळा दगडी आहेत. पेशवाईत दगडी दीपमाळांबरोबरच विटांच्या दीपमाळाही बांधल्या गेल्या. त्यांची रचना मिनारांसारखी आहे. म्हणजे त्या आतून पोकळ असून, त्या पोकळीत वर जाण्या‍साठी नागमोडी जिना असतो. अशा दोन दीपमाळा बीड येथे खंडोबाच्या मंदिरासमोर चांगल्या स्थितीत उभ्या आहेत.