शिरोभूषण सम्राट - अनंत जोशी


‘सर सलामत तो पगडी पचास’ अशी म्हण आहे खरी... पण येथे अनंत जोशी यांच्या संग्रही एक ना - दोन ना - तीन ... तर तब्बल दीड हजारांपेक्षा जास्त टोप्या आहेत! ‘शिरोभूषण’ अर्थात डोक्यावरील अलंकार... डोक्याची शोभा वाढवण्यासाठी आभूषणे!

शिरोभूषण संग्रहालय म्हणजे अनंत जोशी यांच्या आगळ्यावेगळ्या छंदाचे आणि वर्षानुवर्षें चिकाटीने घेतलेल्या परिश्रमाचे मूर्तिमंत प्रतिक होय. ते संग्रहालय म्हणजे वेगवेगळ्या आकारांच्या, रंगांच्या, प्रदेशांच्या, परंपरेच्या देशविदेशांच्या टोप्यांचा संग्रह...

अनंत जोशी यांचा जन्म कल्याण येथील एका व्यावसायिक कुटुंबात २० फेब्रुवारी १९६८ रोजी झाला. अनंत यांना लहानपणापासून टोप्यांचे आकर्षण होते. त्यांना त्यांच्या लहानपणी आईवडिलांनी अमेरिकेहून आणून दिलेली ‘काऊबॉय’ टोपी इतकी आवडली, की ते जेथे तेथे ती टोपी घालून मिरवत असत. त्यांनी टोप्या जमवण्याचा छंद वयाच्या आठव्या वर्षांपासून जोपासला आहे. लहानपणी टिव्हीवर रामायण-महाभारत बघत असताना राम, कृष्ण व त्या मालिकांतील योद्धे यांच्या टोप्या त्यांना स्वत:कडेही असाव्यात असे वाटायचे. ते त्यांचे शेजारी शरद ओक (जे नाणी गोळा करण्याचा छंद बाळगून आहेत) यांच्या सोबत वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन निरनिराळ्या प्रकारच्या टोप्या संग्रहित करू लागले.

त्यांच्या संग्रहात कोल्हापुरी फेटा, पेशवाई पगडी, बोरी-मुस्लिम समाजाची टोपी, लहान मुलांची टोपरी, युद्धकाळात वापरली जाणारी शिरस्त्राणे, लाकूड, धातू, व्हेल्वेट, वेत, कापड, बांबू यांपासून बनवलेल्या टोप्या आहेत. तसेच, मोती, जरी, आरसे यांची सजावट असलेल्या टोप्या आहेत. त्या टोप्या दुर्मीळ, मौल्यवान आणि वैविध्यपूर्ण असल्याने आकर्षित करणाऱ्या आहेत. त्या टोप्यांच्या संग्रहातून वेगवेगळ्या देशांच्या, वेगवेगळ्या समाजांच्या वेगवेगळ्या काळाचे, सामजिक जडणघडणीचे दर्शन होते.

रफीवेडे डॉ. प्रभू आहुजा


ठाण्‍याजवळ उल्हासनगर येथे ‘शिवनेरी’ नावाचे हॉस्पिटल आहे. ते हॉस्पिटल आहुजा डॉक्टर दांपत्य चालवतात. कोणी म्हणेल, त्यात काय नवीन आहे? आजकाल खेड्यापाड्यातही पतिपत्नी, दोघेही डॉक्टर असतात. पण आहुजा पतिपत्नी व त्यांचा दवाखाना थोडा वेगळा आहे. डॉक्टर आहुजा हे गायक मोहम्मद रफी यांचे चाहते आहेत. किती चाहते? तर 'रफीवेडे' हाच शब्द त्यांना चपखल लागू पडेल. त्यांच्याजवळ मोहम्मद रफी यांची संपूर्ण माहिती, त्‍यांचे प्रत्येक गाणे, गझल, गैरफिल्मी गीत संग्रहित आहे.

आहुजा यांनी मोहम्मद रफी यांचा सर्व इतिहास संकलित केला आहे. त्यांनी 'मोहम्मद रफी फॅन क्लॅब' नावाचा ग्रूप उल्हासनगरमधील रफीवेड्या मित्रांसोबत स्थापन केला आहे. ते मोहम्‍मद रफी यांची जयंती आणि स्मृतिदिन टाऊन हॉलमध्ये दरवर्षी साजरे करतात. शहरातील होतकरू गायक-गायिका यांना त्या कार्यक्रमात गाण्याची संधी मिळते. मात्र सर्व गाणी रफी यांच्याशी संबंधित असावी लागतात. डॉक्टर स्वतः हॉलचे भाडे भरतात, वाद्यवृंदाचा खर्च करतात. तो सिलसिला २००५ सालापासून नियमित दरवर्षी सुरू आहे.

डॉक्टर आहुजा यांचे रफी प्रेम येथेच संपते का? तर नाही! आहुजा यांनी उल्हासनगरमध्ये 'शिवनेरी' हॉस्पिटलजवळच्या इमारतीतील एक फ्लॅट 'मोहम्मद रफी फॅन क्लॅब'साठी दिला आहे. तेथे फक्त रफी यांचे फोटो, तालमीसाठी लागणारी वाद्ये व इतर साहित्य ठेवलेले आहे. तो फ्लॅट कोणाही गायकासाठी चोवीस तास खुला असतो. तेवढे करूनही आहुजा यांचे रफीप्रेम संपत नाही. आहुजा यांचे मोठ्या प्रसिद्ध कलाकार मंडळींना शहरात आणून त्यांचा सत्कार करणे, समाजातील दुर्लक्षित गायक-कलाकारांचा सन्माान करणे - त्यांना मानधन देणे असे काम २००० सालापासून सुरू आहे.

विवेक सबनीस - जुन्या पुण्याच्या शोधात


'स्मरणरम्य पुणे' किंवा 'पुणे नॉस्टॅल्जिया' हे कॅलेंडर मराठी आणि इंग्रजी अशा दोन भाषांत तयार केले गेले आहे. पुणे शहर काळाच्या ओघात बदलत गेले. ते कॅलेंडर जुन्या काळच्या आठवणी जागवण्याचे काम करते. त्यावेळी पुणे शहर बकाल नव्हते, तेथे रहदारी नव्हती, स्वच्छता आणि शांतता नांदत होती. विवेक सबनीस यांची ती निर्मिती. सबनीस म्हणतात, की “पुस्तकांपेक्षा कॅलेंडर सर्वसामान्य माणसांपर्यंत चांगल्या रीतीने पोचते. ते भिंतीवर सतत डोळ्यांपुढे राहते.”

सबनीसांचे कॅलेंडर म्हणजे केवळ जुने फोटो नव्हेत तर ते जुन्या पुण्याची भेट शब्दांमधूनही घडवून देते. सबनीस यांनी 'ते क्षण त्या आठवणी' या सदरातून दुर्मीळ छायाचित्रांच्या सोबतीने पुण्याची रंजक, मजेदार माहिती मांडली आहे.

कॅलेंडरची निर्मितीकथा सुरू होते सबनीसांच्या छंदातून. छंद आनंददायी असतो. त्यात सातत्य असले, की त्यातून संग्रह निर्माण होतो, एखाद्या गोष्टीचा शोध सुरू होतो, त्या ओघात अभ्यासाचे वेड लागते. एखादा धडपड्या त्यातून निर्मितीही करतो. विवेक सबनीस तसेच धडपडे. त्यांना तीनेक दशकांपूर्वी पुणे शहराची जुनी छायाचित्रे जमा करण्याचा छंद जडला. त्यांनी त्या छंदातून पुणे शहराच्या गतवैभवाला उजाळा देणारे 'स्मरणरम्य पुणे' नावाचे कॅलेंडर तीस वर्षांनंतर निर्माण केले आहे.

संजीव वेलणकर - पंच्याण्णव व्हॉटस् अॅप ग्रुपचे अॅडमिन


माझा मित्र किरण भिडे याने मला संजीव वेलणकरांबद्दल सांगितले आणि मी अक्षरशः उडालो! तो माणूस तब्बल पंच्‍याण्‍णव व्हॉट्सॲप ग्रुप्सचा ॲडमीन आहे. किरण म्हणाला “वेलणकर पुण्यात असतात, तू फोनवर त्यांची मुलाखत घेऊ शकतोस.” पण तशा वल्लीशी फक्त फोनवर बोलून माझे समाधान होण्यासारखे नव्हते. मी वेलणकरांच्या भेटीसाठी पुण्याला गेलो.

मी सकाळी दहा वाजता शिवाजीनगर स्टेशनला उतरलो. वेलणकरांचे ऑफिस तेथून चालत पाच मिनिटांच्या अंतरावर आहे. शिवाजीनगर बस डेपोसमोरच्या गल्लीत ‘रमारमण मंगल कार्यालय’ आहे. वेलणकर ते कार्यालय चालवतात. तेथेच त्यांचे ऑफिस आहे. हॉलच्या आत शिरलो. वेलणकरांचे केबिन म्हणजे एखाद्या कंपनीच्या इडीपी मॅनेजरचे ऑफिस वाटते. अद्ययावत लॅपटॉप, दोन-तीन स्मार्ट फोन्स, प्रिंटर, स्कॅनर, दणदणीत इंटरनेट कनेक्शन, फोनसाठी बॅटरी बॅकअप सुद्धा! काय नाही हे विचारा...

“अहो, माझे फोन्स दिवसातून तीन वेळा चार्ज करावे लागतात. त्यामुळे माझ्यासाठी बॅटरी बँक मस्ट आहे.” वेलणकर म्हणाले. त्यांनी दोघांसाठी कॉफीची ऑर्डर दिली आणि आमच्या गप्पा सुरू झाल्या. पहिला प्रश्न अर्थातच व्हॉटस् अॅपचे प्रकरण कधी सुरू झाले असा होता. वेलणकर हा डिजिटल माणूस. त्यांना तारखेसह सगळे लक्षात होते.

“माझ्या डोक्यात आपण अशा प्रकारचा एखादा ग्रूप सुरू करावा असे १५ जून २०१५ च्या दिवशी घोळू लागले आणि मी पहिला व्हॉट्स ॲप ग्रूप १८ जूनला सुरू केला. मी त्या आधी काही वर्षे व्हॉट्सॲप वापरत होतो. पण तो साधा मेसेजिंग वगैरेसाठी वापर होता. त्या वेळी माझ्या असे लक्षात आले, की माणसं विरंगुळा म्हणून व्हॉट्सॲप ग्रुप्ससारखे साधन सर्रास वापरतात. त्यातील बहुतांश मेसेज हे गुड मॉर्निंग, गुड नाईट आणि मोठमोठे सुविचार इत्यादी 'फॉरवर्डस्' प्रकारात मोडणारे असतात. त्यात लोकांचा अनावश्यक वेळ जातो. शिवाय, तेथे येणारी माहिती फार स्वैर असते. त्यामुळे एखाद्या नेमक्या विषयाला वाहिलेला ग्रूप असावा आणि त्यावर सर्व लोकांनी त्यांच्या त्यांच्या आवडीचे मात्र एकाच विषयावरील विविधरंगी पोस्ट करत राहवे, त्यामुळे त्या त्या विषयानुरूप माहितीचा एकाजागी समग्र साठा होईल अशी माझी कल्पना या ग्रूप्समागील होती.”

‘समर्थ दर्शन’ थीम पार्क


मी चाफळ येथील समर्थस्थापित श्रीराम मंदिराचा विश्वस्त म्हणून १९९९ पासून काम पाहू लागलो. तेव्हा जाणीव झाली, की ज्ञानेश्वर, तुकाराम, रामदास, नामदेव, एकनाथ ही महाराष्ट्राची संतांची परंपरा. आळंदी, देहु, सज्जन गड, पंढरपूर ही त्यांची ठिकाणे. तरुण पिढी त्यांच्याकडे पर्यटनस्थळे म्हणून पाहते. तरुणाईला दृक्श्राव्य माध्यमाची ओढ आहे. संजय दाबके याने अमेरिकेतून उच्च तंत्रज्ञानाचे शिक्षण घेतले आहे. त्याच्याकडे सांस्कृतिक वैभवाची दृष्टी आहे. माझा संजय दाबके याच्याशी स्नेह जुळला आणि त्यातून चाफळच्या मंदिराचा इतिहास डॉक्युमेंटरीद्वारे दाखवण्याचे ठरले. ‘कराड अर्बन बँके’ने त्या उपक्रमाचे महत्त्व जाणून प्रायोजकत्व स्वीकारले आणि अल्पावधीत प्रकटली ‘श्रीराम, चाफळ’ ही चोवीस मिनिटांची डॉक्युमेंटरी. ती दाखवण्यासाठी मंदिराच्या आवारातच ‘महाकवी वाल्मिकी प्रेक्षागृह’ हे साठ आसनी प्रेक्षागृह तयार झाले. त्याचे मार्च २०१२ ला उद्घाटन झाले. त्याला भरभरून प्रतिसाद मिळू लागला.

त्या यशामुळे संतांचे ‘थीम पार्क’ उभे करण्याची प्रेरणा मिळाली. त्यासाठी दीड एकर जागा लागली असती. तिचा शोध आळंदी, देहु आणि सज्जनगड परिसरात सुरू केला. त्यात सज्जनगडाच्या रस्त्यावर सहकारातील ज्येष्ठ कार्यकर्ते भाई वांगडे यांनी उभारलेली ‘ज्ञानश्री टेक्निकल इन्स्टिट्युट’ आहे. त्यांनी योजनेचे स्वागत केले आणि त्या प्रांगणातील दीड एकर जागा ‘थीम पार्क’ प्रकल्पासाठी लीजने दिली.

नईमभाई पठाण - पुरातन वस्तूंचे संग्राहक


नाशिक जिल्ह्याच्या निफाडमध्ये राहणारे नईमभाई पठाण हे हरहुन्नरी व्यक्तिमत्व आहेत. ते ‘नाशिक जिल्हा ग्रंथालय संघा’चे बावीस वर्षांपासून कार्यवाह म्हणून कार्यरत आहेत. त्यांना 2012 साली ग्रंथमित्र पुरस्कारही मिळाला. ते त्यांचे घड्याळदुरुस्ती व विक्री हे परंपरागत दुकान सांभाळून आजुबाजूच्या गावातून, शहरांतून फेरफटका मारतात. तेथील जुने बाजार धुंडाळतात. दुर्मीळ, अनोख्या वस्तूंचा त्यांचा संग्रह पाहण्याजोगा आहे. ते त्या बाबतीत त्यांच्या बाबांच्या म्हणजे शब्बीर खान पठाण यांच्या तालमीत तयार झाले आहेत.  नईमभाई वागायला नम्र व गोड आहेत; समोरच्याला आपलेसे करणारे आहेत. त्यांचे सर्व कुटुंबच अगत्यशील व आतिथ्यशील आहे.

राजा दिनकर केळकर वस्तूसंग्रहालय


एेतिहासिक वैभवाचे संचित

पुण्यातील बाजीराव रस्त्यावरील ‘राजा दिनकर केळकर वस्तुसंग्रहालय’ तेथील वैविध्यपूर्ण ऐतिहासिक वस्तूंमुळे पुण्याचेच नव्हे तर भारताचे भूषण ठरले आहे. त्या संग्रहालयातील विविध दालनांमधून भारतीय संस्कृतीचे वैभव पाहायला मिळते. दिनकर केळकर यांनी इतिहासाचा व संस्कृतीचा अमूल्य ठेवा जतन व्हावा आणि पुढील पिढ्यांना त्याचा लाभ घेता यावा, इतिहासाची प्रत्यक्ष वस्तूंतून ओळख व्हावी या दृष्टिकोनातून जुन्या-पुराण्या वस्तूंचे जतन करण्यास सुरुवात केली. त्या प्रयत्नांतून ‘राजा दिनकर केळकर वस्तुसंग्रहालय’ आकारास आले. संग्रहालयात आजमितीला एकवीस हजार प्राचीन वस्तूंचा ठेवा जमा झाला आहे. दिनकर केळकर यांनी आयुष्यभर अथक परिश्रम घेऊन, चिकाटीने एकेक वस्तू जोडत संग्रहालयाचा डोलारा उभा केला आहे.

पुण्यातील बाजीराव रस्त्यावर सरस्वतीमंदिर आहे. त्याच्या शेजारच्या गल्लीमध्ये केळकर यांच्या एकुलत्या एक मुलाचे नाव राजा होते. त्याचे आकस्मिक निधन झाले. त्याची स्मृती म्हणून त्या संग्रहालयाला ‘राजा दिनकर केळकर संग्रहालय’ असे नाव दिले गेले. संग्रहालयाची तीन मजली वास्तू उभी आहे. विशेष म्हणजे, वरच्या मजल्यावर जाण्यासाठी लिफ्टची सोय आहे.

लकिना पॅटर्न - कागदपत्रांच्‍या व्‍यवस्‍थापनाची पद्धत


अँडरसन नावाचा इंग्रज अधिकारी गुजरात राज्यात १९१८ सालाच्या दरम्यान कलेक्टर पदावर कार्यरत होता. त्याने महसूल विभागातील कागदपत्रे व्यवस्थित सांभाळून ठेवण्यासाठी स्‍वतःची नवी पद्धत आखली व अंमलात आणली. त्याने कागदपत्रे किती कालावधीपर्यंत सांभाळून ठेवावी, कधी नष्ट करावीत याबाबत नियम आखून दिले होते. ते पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध आहेत. पुस्तकाच्या सहा आवृत्त्या निघाल्या आहेत. त्यातील काही संदर्भ बदलले असतील, परंतु त्यातील गाभा महत्त्वाचा व उपयोगाचा आहे.

सरकारच्या महसूल व इतर विभागांतही कागदपत्रे, फाईल्‍स यांची संख्‍या वाढण्‍यासोबत त्‍यांच्‍या व्‍यवस्‍थेतला अस्ताव्यस्तपणा वाढत जातो. ती कागदपत्रे कशीही, कोठेही फेकली जातात. त्यामुळे सरकारी कचेरी म्हणजे गोंधळ अशी प्रतिमा निर्माण होते. काही भागांत-प्रभागांत कार्यक्षम अधिकारी असले तर तेथील परिस्थिती बरी असते. अन्‍यथा इतरत्र हा गोंधळ पाहायला मिळतोच. त्या गलथान कारभारात विजेचा प्रकाशझोत पडावा तशी घटना १९८१-१९८२ च्‍या सुमारास घडली. अहमदनगर जिल्ह्यात लकिना नावाचे कलेक्टर रुजू झाले. त्यांनी कार्यालयातील कागदपत्रांचा ढिगारा बघितला. तेथे एकेक फाईल शोधण्यास लागणारा विलंब पाहिला. त्‍यांनी त्या परिस्थितीमुळे कार्यालयाला आलेला बकालपणा, त्या गलथानतेमुळे नागरिकांना सोसावा लागणारा उशीर अनुभवला. लोकांसाठी केल्‍या जाणा-या त्‍याकामाची प्रचीती लोकांना येतच नव्हती. लकिना यांना त्‍या कागदपत्रांची व्‍यवस्‍था लावण्‍यामध्‍ये सुधारणा आणणे महत्त्वाचे व जरुरीचे वाटले.

अडकित्ता - पानाच्‍या तबकाचा साज


अडकित्ता हे दुहेरी तरफेचा वापर असलेले, सुपारी कातरण्याचे वा फोडण्याचे हत्यार. खानदानी घराण्याचे गौरवचिन्ह म्हणून अडकित्त्याकडे प्राचीन काळापासून पाहिले जाते. तांबूल सेवन करणा-या साहित्यातील अडकित्ता हा महत्त्वाचा भाग असून सुपारी कातरण्यासाठी अडकित्त्याचा वापर होतो. ग्रामीण भागात बैठकीमध्ये पाहुण्यांसाठी पानपुडा ठेवला जातो. त्यामध्ये पान, बडिशेप, लवंगा, सुपारी, कात यांबरोबर सुपारी कातरण्यासाठी अडकित्तादेखील असतो.

लातूर तालुक्यातील मौजे तांदुळजा येथील कारागिरांचे अडकित्ते महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध आहेत. तेथील अडकित्ता भारताची राजधानी दिल्लीसह विदेशातही पोचला आहे.

अडकित्त्याचा वापर केवळ सुपारी कातरण्यापुरता मर्यादित नाही. त्याच्या रचना-गुणधर्माचा भाषेच्या प्रांतात वावर असल्याचे दिसून येते. वडिलधाऱ्यांचा अडकित्ता असावा असा वाक्प्रचार पूर्वी प्रचलित होता. त्याचा अर्थ, आपल्यापेक्षा मोठ्या व्यक्तीचा आदर राखणे असा होतो. खुद्द अडकित्ता या शब्दाचा अर्थ ताब्यात किंवा प्रतिबंधात ठेवणारी व्यक्ती असा सांगितला गेला आहे. त्याशिवाय अडचणीत किंवा पेचात सापडणे या अर्थाने अडकित्त्यात सापडणे, अडकित्त्यात धरणे, अडकित्त्यात घालणे असे वाक्प्रचारही वापरात आहेत.

लोखंडी पोलाद, कठीण धातू, हवाई पोलाद, निकामी कानस यांपासून निरनिराळ्या प्रकारचे अडकित्ते तयार केले जातात. त्यासाठी लोहाराचा भाता, ऐरण यांसह मुंडशी, कानस, सांडस, छन्नी, हातोडा, घण, ठसा इत्यादी साहित्यांचा वापर केला जातो.

पुस्तकवेडे गायकरकाका!


दत्ताराम गायकर हे मुळचे कोकणातील. ते त्यांच्या कुटुंबासमवेत मुंबईतील चुनाभट्टी येथील किसन बापू चाळीत दहा बाय बाराच्या खोलीत राहतात. पत्नी, मुलगा, सून, एक नातू असे त्यांचे कुटुंब. गायकरांना छंद आहे तो दुर्मीळ पुस्तके जमवण्याचा, वाचण्याचा आणि ती पुस्तके ज्या कुणाला संदर्भासाठी हवी आहेत त्याला ती पुरवण्याचा. त्यांना लहानपणापासून वाचण्याची आवड आहे.

दत्ताराम गायकर आयआयटी, पवई येथे शिपाई म्हणून काम करत होते. ते सदतीस वर्षांच्या नोकरीनंतर सेवानिवृत्त झाले आहेत. त्यांना दुर्मीळ पुस्तके जमवण्याचा छंद आयआयटीत असतानाच लागला. ते पूर्णवेळ नोकरी करत होते तरी त्यांनी त्यांची पुस्तकांची आवड मनापासून जोपासली आणि वाढवली. गायकरांचे शिक्षण जेमतेम नववी, पण ज्ञान मिळवायचे तर शिक्षण आड येऊ शकत नाही याची प्रचीती गायकर यांच्या वाचनवेडातून येते!

रविवारच्या सुट्टीच्या दिवशी गायकर यांची पावले वळतात ती रद्दीच्या दुकानांकडे. तेथे जाऊन पुस्तके चाळायची, त्यांतील आवडतील ती पुस्तके विकत घ्यायची हा त्यांचा शिरस्ताच बनून गेला. गायकर यांचे ते वेड गेली वीस वर्षें चालू आहे. कधी पुस्तके अगदी जीर्ण अवस्थेत त्यांना मिळतात, मग गायकर त्या पुस्तकांची झेरॉक्स प्रत तयार करून त्याला बाईंडिंग करून ते जतन करून ठेवतात. ते घरच्या पुस्तकांना कीड, वाळवी लागू नये म्हणून विशेष काळजी घेतात. पुस्तकामध्ये कडुलिंबाचा पाला ठेवतात.