नामदेवांचे कुटुंबीय व त्यांची अभंगरचना


वारकरी संप्रदायाच्या सुंदर शिल्पाचा पाया ज्ञानदेवांनी घातला, पण त्या संप्रदायाच्या विस्ताराची कामगिरी पार पाडली ती संत नामदेवांनी. ते काम नामदेवांनी ‘नाचू कीर्तनाचे रंगी| ज्ञानदीप लावू जगी |’ असा विश्वास मनाशी बांधून केले. नामदेव स्वत:ला त्या संप्रदायाचे ‘किंकर’ मानतात. नामदेवांनी त्यांच्या आयुष्याची वाटचाल ‘आम्हा सापडले वर्म | करू भागवत धर्म ||’ असे उद्दिष्ट डोळ्यांसमोर ठेवून केली. अभंग हे त्यांच्या जीवनाचे प्रतिबिंब. त्यामधून त्यांच्या जीवनात आणि काव्यात घडलेली परिवर्तने यांचा मेळ घालता येतो. त्या अभंगांमधून ज्ञानदेवांचे लोकोत्तर जीवन, ज्ञानदेवांच्या समाधीच्या वेळचे वर्णन, ‘आदि’, ‘तीर्थावेळी’ आणि ‘समाधी’ यांचे स्वरूप वाचकांसमोर येते. त्यांतून समकालीन संतांची चरित्रेही स्पष्ट होतात. ते ऐहिक व पारलौकिक अशा दोन्ही पातळ्यांवरचे विवेचन करतात.

कला साधना केंद्र आणि वाटेवरच्या काचा


अमोल चाफळकर हे सोलापूर येथील एक नामांकित आर्किटेक्ट. पण त्यांचे प्रेम इमारती बांधण्याइतके, किंबहुना काकणभर जास्तच चित्रांवर, शब्दांवर, सुरांवर आणि शिल्पांवर. त्यांच्या या प्रेमातूनच साकारले आहे 'कला साधना केंद्र'. साधना म्हटल्यावर ती खडतर असणार, पण काळाच्या ओघात बदलणा-यास कलाव्यवहाराच्या रेट्यात ती ‘साधेना’शी होऊ लागली. सर्व कलांवर निःसीम प्रेम करणा-या एका संवदेनशील कलाकाराचे हे प्रांजळ अनुभवकथन. या कथनातून काही नवीन सुहृद जोडले गेले तर वाटेवरच्या काही काचा नक्कीच कमी होतील...

पंडिता रमाबाई यांचा इंग्लंडचा प्रवास


पंडिता रमाबाईंची चरित्रे वाचली, की त्यांच्या ग्रंथसंपदेत ‘इंग्लंडचा प्रवास’ या पुस्तिकेचा उल्लेख वाचायला मिळतो. काही महिन्यांपूर्वी चर्नीरोड येथील सरकारी उपक्रमाच्या विक्री दालनात रमाबाईंचे कुठलेच पुस्‍तक उपलब्ध नाही असे समजले. अचानक घराजवळच्या वाचनालयात ते मिळाले आणि सुखद धक्का बसला. प्रस्तुत प्रतीत दोन पुस्तिका एकत्र केल्या आहेत असे म्हणता येईल. पहिली पुस्तिका म्हणजे खुद्द रमाबाईंचे लिखाण. ते आहे सत्‍तावीस पृष्ठांचे. त्यानंतर द्वारकानाथ गोविंद वैद्य यांनी लिहिलेले पंडिता रमाबाईंचे जीवनचरित्र (अत्यंत छोटेखानी) असे आहे.

त्‍या लिखाणाचे – खास करून पंडिता रमाबाईंच्या लिखाणाचे प्रकाशन वर्ष प्रस्तुत आवृत्तीत दिलेले नाही. परंतु साधारण ते ऑगस्ट १८८३ मध्ये प्रसिद्ध झाले असावे. त्यावर १६ ऑक्टोबर १८८३च्या केसरीत स्फुट आले होते.

ते लिखाण पत्र स्वरुपात आहे. पत्रावर मायना फक्त ‘प्रिय. बांधव’ असा आहे. पण हे बांधव कोण हे स्पष्ट नाही. सरकारी प्रकाशनाच्या सुरुवातीस दिलेल्या निवेदनात हे पत्ररुप वर्णन ‘द्वारकानाथ गोविंद वैद्य’ यांना लिहीले होते असे म्हटले आहे.

वाडेश्वरोदय - शिवकालिन संस्‍कृत काव्‍य

प्रतिनिधी 23/07/2015

‘वाडेश्वर’ किंवा ‘व्याडेश्वर’ नावाने कोकणातील गुहागर (तालुका - गुहागर, जिल्हा -  रत्नागिरी) येथे प्राचीन देवस्थान आहे. संपूर्ण काळ्या पाषाणाचे ते भव्य मंदिर पुरातन आहे. वाडेश्वर हा अनेक कुटुंबांचे कुलदैवत मानला जातो. मुख्य शिवमंदिर मधोमध असून चार कोपऱ्यांत सूर्य, गणपती, दुर्गादेवी आणि लक्ष्मीनारायण यांची मंदिरे आहेत. महाद्वार पूर्वेला आहे. महाद्वाराच्या एका बाजूला गरूड हात जोडून उभा आहे तर दुसऱ्या बाजूला नतमस्तक मारुती आहे. प्रवेशद्वारासमोर काळ्या पाषाणाच्या दोन भव्य दीपमाळा आहेत. मंदिराच्या समोर नंदीचे गंडकी शिळेचे भव्य शिल्प आहे. नंदी ऐटबाज आहे. त्याच्या गळ्यातील घंटा, घुंगूरमाळा सजीव वाटतात. तो कोणत्याही क्षणी उठून चालू लागेल अशी सचेतनता त्या पाषाणात कलाकाराने ओतली आहे. ती कलाकृती पाहून थक्क व्हायला होते.

मधु मंगेश कर्णिक : रिता न होणारा मधुघट


कोकणातील 'करुळ' या खेड्यात जन्मलेल्या आणि आपल्या कार्यकर्तृत्वाचा झेंडा अवघ्या महाराष्ट्रात नव्हे तर थेट दिल्लीपर्यंत फडकावणा-या मधु मंगेश यांची जीवनकहाणी रोचक, रंजक आणि स्नेहाची आहे. 'ममक', 'मधुभाई' ही कोकणवासियांनी ठेवलेली त्यांची लाडकी नावे. मधुभाईदेखील ते लाडलेपण आवडीने जपतात व अंगावर शाल पांघरून सर्वत्र आपुलकीने वावरतात. मधु मंगेश यांचा जन्म 28 एप्रिल 1931 चा. ते 80 वर्षांचे होऊन गेले, त्यानंतर त्यांनी काही सार्वजनिक जबाबदा-या सोडल्या, पण त्यांचा कार्योत्साह अदम्य आहे.

मधु मंगेश यांनी शिक्षण आणि नोकरी यांच्या निमित्ताने गाव सोडले, पण गावाशी संबंध मात्र कायम ठेवला. त्यांच्या नोकरीचा प्रवास 1952 साली एस्.टी.तून सुरू झाला. तेथपासून ते गोवा शासनाचे प्रकाशन अधिकारी, महाराष्ट्राचे साहाय्यक प्रसिद्धी संचालक, मुख्यमंत्र्यांचे प्रसिद्धी अधिकारी, महाराष्ट्र लघुउद्योग विकास मंडळाचे महाव्यवस्थापक अशी विविध पदे भूषवून त्यांनी वयाच्या पन्नाशीत, 1983 साली नोकरीला रामराम ठोकला आणि लेखन व साहित्यिक कार्य यासाठी स्वतःला समर्पित केले.

सांगोल्याच्या साहित्यात परिवर्तनाच्या खुणा


सांगोला तालुक्यातील कवी, कथाकार, साहित्यिक यांना प्रेरणा व प्रोत्साहन देण्यासाठी, त्यांच्याकरता मंच उपलब्ध करून देण्यासाठी परिवर्तन साहित्य, सांस्कृतिक परिषदेच्या माध्यमातून वेगवेगळ्या उपक्रमांना आरंभ झाला. त्यातून नवे साहित्यिक, कवी, अभिनेते व दिग्दर्शक निर्माण झाले. सुनील जवंजाळ, अॅड. महादेव कांबळे, देवदत्त धांडोरे, प्रेमकुमार वाघमारे, संतोष होवाळ, गिरीधर इंगवले, नागेश भोसले, प्रा. डॉ. विधीन कांबळे यांची नावे काव्य संमेलनांत सन्मानाने घेतली जातात. देवदत्त धांडोरे यांच्या 'पहाटवारा' व 'गंध प्रीतीचा', महादेव कांबळे यांच्या 'भाकरी की चंद्र' आणि विधीन कांबळे यांच्या 'गोधडी' या काव्यसंग्रहांचे प्रकाशनही झाले आहे. परिषदेचे कार्याध्यक्ष आहेत जितेश कोळी. त्यांनी त्यांच्या 'हास्यतुषार' कार्यक्रमातून सांगोल्याचे नाव महाराष्ट्रभर पोचवले आहे.

समृद्धी रणदिवे - वंडर गर्ल


धर्नुविद्या, काव्य, वक्तृत्व आणि बरंच काही...

 

समृद्धी हरिदास रणदिवे! धनुर्विद्येतील राष्ट्रीय रौप्यपदक वयाच्या अकराव्या वर्षी मिळवणारी समृद्धी ही एकमेव खेळाडू असेल! समृद्धी म्हणजे चैतन्य आहे. काव्य, क्रीडा, कला, वक्तृत्व, अभिनय, लेखन, चित्रकला या सर्व क्षेत्रांमध्ये तिच्या असामान्य प्रतिभेने सर्वांचे डोळे दिपले गेले आहेत. समृद्धीचा, ‘मासे’ हा कवितासंग्रह अकराव्या वर्षी प्रकाशित झाला. तिच्या काव्यात कल्पनाविलास आहे. नादमाधुर्य व गेयता आहे. ज्येष्ठ कवी कै. दत्ता हलसगीकर यांनी समृद्धीला ज्ञानेश्वरांची उपमा दिली! भारताचे माजी राष्ट्रपती डॉ.ए.पी.जे.अब्दुल कलाम यांनी तिचा व तिच्या काव्याचा मुक्तकंठाने गौरव केला. तिच्या 'मासे' या काव्यसंग्रहाला अनेक पुरस्कार मिळाले.

सुहास मस्केची लावणी चहाच्या ठेल्यावर


सुहास मस्के यांचा जन्म उस्मानाबाद जिल्ह्यातील परंडा गावचा. त्यांचे वडील संभाजी तहसीलदार कार्यालयात लिपीक म्हणून काम करत, तर आई गृहिणी. सुहास यांना दोन भाऊ -सुधीर आणि सुनील. पाच जणांचे मध्यमवर्गीय कुटुंब. घरात शिक्षणाला पोषक वातावरण. सुहास यांनी कलाशाखेतून पदवी शिक्षण पूर्ण केले.

सुहास म्हणतात, "वडिलांच्या बदली होत. माझे दहावीपर्यंतचे शिक्षण भूम तालुक्यात झाले. पुढे बारावी बार्शीत केली आणि पदवी शिक्षण परांड्यात केले. आमच्या वडिलांना आणि आईला वाटायचे, मुलांनी खूप शिकावे. चांगली नोकरी करावी. पदवी मिळाली पण नोकरीचा पत्ता नाही."

फ्रान्सिस दिब्रिटो यांचा सृजनाचा मळा


फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो यांनी निसर्गातून मिळालेला अनुभव संवेदनशील मनाने घेतला व त्यातून त्यांचा ‘सृजनाचा मळा’ फुलवला. ‘सृजनाचा मळा’ हा त्यांचा ललित लेखसंग्रह आहे. त्यात बावीस लेख आहेत. दिब्रिटो यांच्या लेखनातील ठळक विशेष म्हणजे ते वाचकमनाशी प्रसन्नपणे सहज बोलतात. कधी कधी, वाचकांचे सांगाती होतात तर कधी कधी, वाचकांना आधार देणारे होतात. तेथे खेड्यातील जीवन आणि शहरातील जीवन असा वरवरचा भेद उरत नाही. मानवी जीवनाची भावलय त्यांतून सापडते; जगण्याला नवा अवकाश मिळतो.

मराठीतील न्याय


न्याय म्हणजे तर्कशास्त्र किंवा पद्धत. न्याय संस्कृत भाषेतून मराठीत आले आहेत. यासाठी आधार म्हणून  कै. वा.गो. आपटे यांच्या  ‘मराठी शब्दरत्नाकर’ या पुस्तकाचा उपयोग केला आहे.

१. अंधपरंपरा  न्याय :- खूप आंधळे रस्त्याने एकत्र चालत जातात, तेव्हा आंधळ्यांच्या मालिकेत पुढचा मनुष्य जिकडे जाईल तिकडे त्याच्या मागचा मनुष्य जातो हे ठरलेले आहे, त्याप्रमाणे स्वतः विचार न करता दुसरा मनुष्य नेईल तिकडे, त्याच्या मागे काही लोक डोळे मिटून जातात, त्याला ‘अंधपरंपरा न्याय’ असे म्हणतात. (मराठी मध्ये त्याला ‘मेंढरांसारखे वागणे’ असाही वाक्प्रचार आहे.)

२. घूणाक्षर न्याय :- किड्याने कोरलेल्या लाकडावरच्या चित्रविचित्र आकृतीत अचानक एखाद्या अक्षराचे साम्य सहजगत्या आढळून आले तर ती गोष्ट केवळ योगायोगाची असते. अशा स्थितीला ‘घूणाक्षर न्याय’ असे संबोधतात.

३. काकतालीय न्याय :- ताडाच्या झाडावर एक मोठे फळ पिकलेले होते. त्या झाडावर एक कावळा बसायला आणि ते फळ खाली पडायला एक गाठ पडली. त्यावरून जे मूर्ख होते ते म्हणू लागले की कावळ्यानेच ते फळ तोडून खाली टाकले! (काही लोक असेही म्हणतात, की एका झाडाखाली एक गाय उभी होती त्या झाडाच्या एका फांदीवर एक कावळा बसला आणि त्या क्षणी ती फांदी मोडून खाली पडली ) त्यावरून ‘काकतालीय न्याय’ हा शब्दप्रयोग सुरू झाला. म्हणजे खऱ्या कारणाचा शोध न करता केवळ समान काळात घडलेल्या गोष्टींचा कार्यकारण भाव जुळवू पाहणे हा वेडेपणा होय. अशा वेळी ‘काकतालीय न्याय’ असे संबोधण्याची रीत आहे. सविस्‍तर लेख वाचा...