कशाचा पन्हाळा रिघे खानदेशा


मराठी साहित्यातील सर्वश्रेष्ठ कथाकार म्हणून मान्यता पावलेल्या जीए कुळकर्णी यांचा पत्रव्यवहार दांडगा होता. सुनीता देशपांडे, ग्रेस, म. द. हातकणंगलेकर, ग. प्र. प्रधान अशा काही सुहृदांना त्यांनी असंख्य पत्रे लिहिली.

जीएंनी ग. प्र. प्रधानांना लिहिलेल्या एका पत्रात ‘कशाचा पन्हाळा रिघे खानदेशा’ अशी म्हण वापरली होती. प्रधानमास्तर नेहमी फिरतीवर असत. त्यामुळे त्यांचा नक्की ठावठिकाणा लागत नसे. जीएंनी ही म्हण त्यास अनुलक्षून वापरली होती.

काही लोकांच्या पायाला भिंगरी किंवा चक्र असते. ते एका जागी फार काळ कधीही ठरत नाहीत. त्यांची भटकंती सतत चालू असते. कल्पना केली जाईल त्यांच्या विरूद्ध दुसरीकडेच त्यांचा मुक्काम असतो. अशा लोकांच्या संदर्भात ‘कशाचा पन्हाळा रिघे खानदेशा’ ही म्हण वापरली जाते.

ती म्हण नसून एका काव्यातील ओळ आहे. महादेव मोरेश्वर कुंटे यांनी 'राजा शिवाजी' नावाचे खंडकाव्य सुमारे दीडशे वर्षांपूर्वी लिहिले. शिवाजी महाराजांच्या बहिर्जी नाईक ह्या गुप्तहेराचे त्यातील दुसऱ्या खंडात वर्णन आहे. त्याचा ‘बहिर्जी नाईक’ ह्या नावाने कवितेच्या स्वरूपात शालेय क्रमिक पुस्तकात एके काळी समावेश होता. ती कविता आठवणीतल्या कवितांमध्ये आढळते.

त्या कवितेत बहिर्जींची तुलना नारदाशी केलेली आहे. नारदमुनी जसे क्षणात भूलोकी तर क्षणात स्वर्गलोकी संचार करत, तसाच बहिर्जी करत असे. त्याला चोरवाटा, ढोरवाटा ठाऊक होत्या. त्यामुळे तो कमी काळात दूरवर पोचायचा. शत्रूला वाटे, तो पन्हाळ्याला गेला; पण प्रत्यक्षात तो पोचलेला असायचा खानदेशात. कवितेतील ओळी अशा आहेत –

कधी चालतां पोचतो सूर्यलोकी
कधी आडवाटे फिरे स्वर्गलोकी
तसा हा बहिर्जी फिरे सर्व देशी
कशाचा पन्हाळा रिघे खानदेशी

घायाळ - य.दि. पेंढरकर (कवी यशवंत)


कवी यशवंत ‘आई म्‍हणोनी कोणी’ ही कविता लिहिणारे आणि रविकिरण मंडळाचे संस्थापक म्हणून जनसामान्यांना परिचित आहेत. ते बडोदे संस्थानचे राजकवी होते. यशवंतांनी गद्यलेखनही बरेच केले आहे. त्यांच्या गद्यलेखनापैकी फारसे ज्ञात नसलेले पुस्तक म्हणजे ‘घायाळ’.

स्टीफन झ्वार्इंग यांच्या The Failing Heart या कथेचे (दीर्घकथेचे) ते रुपांतर आहे.

यशवंतांनी पुस्तकाला मोठी प्रस्तावना लिहिली आहे. त्यात त्यांनी स्टीफन झ्वार्इंग यांची प्राथमिक माहिती, मराठीत झालेले त्यांचे अनुवाद, मराठी साहित्यिकांना वाटत असलेले झ्वार्इंग यांचे महत्त्व इत्यादी विस्तृत टिप्पणी केली आहे. झ्वार्इंग यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य सांगताना यशवंत लिहितात – ‘झ्वार्इंगच्या लेखणीचा भर त्याला ज्या विशेष व्यक्ती आढळल्या त्यांचे मनोव्यापार विशद करण्यावर आहे. घडामोडींची रहस्यमय ओढ त्याच्या लेखनात फारशी नाही. पण त्यांचे लेखनचातुर्य घडामोडींतील व्यवहारामागे काय मनोरचना असते आणि तिच्या व त्यांच्या योगाने व्यक्तिमात्राच्या जीवनप्रवाहाला कशी गती येते किंवा कलाटणी मिळते हे सूक्ष्मपणे दाखवण्यात सामावले आहे – त्यांचे सारे चित्रणकौशल्य बहरले आहे.’

प्रस्तावनेत पुढे मराठीत त्यावेळी बहरत असलेल्या मनोविश्लेषणात्मक लेखनाच्या कवी यशवंतांना जाणवलेल्या मर्यादा त्यांनी कथांची वा कथाकारांची नावे न घेता सांगितल्या आहेत.

आता, ही घायाळ कथा नेमकी काय व कशी आहे?

The Failing Heart ला रुढार्थाने कादंबरी/लघुकादंबरी म्हणणे अवघड वाटते. कथेचा नायक पासष्ट वर्षांचा व्यापारी - तो व्यावहारिक दृष्ट्या यशस्वी आहे, परंतु इंग्रजी न येणारा, चलाख नसलेला; किंबहुना गबाळाच असा तो आहे. तो त्याची पत्नी व एकोणीस वर्षांची मुलगी यांना घेऊन विश्रांतीसाठी माथेरानला आला आहे. त्याने त्यांची सांपत्तिक स्थिती आयुष्यात अपार कष्ट करून सुधारली आहे. पण त्यासाठी तो स्वत:ला विसरला आहे. त्याच्या आयुष्यभराचे ध्येय फक्त एक होते – पत्नी व मुलगी यांच्या साऱ्या ऐहिक गरजा, हौशी-मौजी, ऐष-आराम पुरवणे.

रजाचा गज करणे


‘रजाचा गज करणे’ हा जुना वाक्प्रचार. रज म्हणजे मातीचा कण, गज म्हणजे हत्ती. रजाचा गज करणे याचा शब्दश: अर्थ मातीच्या कणाचा हत्ती करणे. वाक्प्रचार दोन वेगवेगळ्या अर्थांनी वापरला जाई.

विद्याधर वामन भिडे यांच्या ‘मराठी भाषेचे वाक्प्रचार व म्हणी’ या कोशात अतिशयोक्ती करणे, छोटी गोष्ट मोठी करून सांगणे असे त्याचे अर्थ दिले आहेत. त्या अर्थाचा ‘राईचा पर्वत करणे’ हा वाक्प्रचार मराठीत आहे.

रजाचा गज करणे याचा दुसरा अर्थ लहानाचा मोठा करणे, संस्कार करून घडवणे असा मोल्सवर्थच्या शब्दकोशात आहे. तो पूर्वी मुलांना वाढवणे, घडवणे या अर्थाने वापरला जाई. लहान मूल म्हणजे एक प्रकारे मातीचा गोळा. आई-वडील त्याचे लालन-पालन करतात, त्याच्यावर चांगले संस्कार करतात. अशा त-हेने मुलांचा ‘रजाचा गज’ करतात! अनंत फंदी यांचे ‘माधवाख्यान’ नावाचे पेशव्यांच्या कारकिर्दीवरील एक काव्य आहे. त्यामध्ये -

मी केले रजाचे गज |
आता सोडुनि जाताति मज |
डोळां अश्रु आले सहज |
साहेबांच्या तेधवां ||

असे वर्णन आहे. राघोबादादा आणि आनंदीबाई यांनी त्यांची अमृतराव व बाजीराव ही मुले नानांच्या हवाली केली, त्या वेळच्या प्रसंगात राघोबादादांच्या तोंडचे ते वाक्य आहे.

गुजराथी भाषेत ‘रजनुं गज करवुं’ असा वाक्प्रचार आढळतो.

- डॉ. उमेश करंबेळकर

चव्हाटा


चव्हाटा म्हणजे जेथे चार वाटा किंवा चार रस्ते एकत्र येतात ती जागा. त्यालाच चौक असेही म्हणतात.

चार वाटा एकत्र येत असल्यामुळे चव्हाटा हा नेहमीच रहदारीने गजबजलेला असतो. अशा ठिकाणी दुकान थाटल्यास मालाची विक्रीही चांगली होते. त्यामुळेच व्यापारासाठी मोक्याची जागा म्हणून चव्हाट्याकडे पाहिले आहे.

पूर्वीच्या काळी जेव्हा वर्तमानपत्रे किंवा दूरदर्शनसारखी प्रसारमाध्यमे नव्हती, तेव्हा चव्हाटा प्रसारमाध्यमाचे कार्य करायचा. चव्हाट्याच्या ठिकाणी वेगवेगळ्या भागांतील प्रवासी येत. त्यांच्या बोलण्यातून दूरदेशीच्या वार्ता कळत. त्याचबरोबर स्थानिक बातम्या, घडामोडीही दूरच्या प्रवासाला जात. त्यामुळे एखादी गोष्ट चव्हाट्यावर झाली की ती जगजाहीर झाली असे समजले जाई. म्हणूनच एखाद्या व्यक्तीची अथवा घराण्याची चारचौघात चव्हाट्याच्या ठिकाणी नाचक्की झाली म्हणजे ‘अब्रू चव्हाट्यावर मांडली’ असा अर्थ होई. त्यातून ‘अब्रू चव्हाट्यावर मांडणे’ असा वाक्प्रचार रूढ झाला. त्याचबरोबर ‘घरातलं भांडण उंबऱ्याच्या आत ठेवावं. चव्हाट्यावर मांडू नये.’ असा उपदेश वडीलधारी मंडळी करत.

चव्हाटा म्हणजे चार वाटा एकत्र येणे तर अव्हाटा म्हणजे ज्या वाटेने जाऊ नये अशी वाट म्हणजेच आडमार्ग. चव्हाट्याला संस्कृत शब्द आहे चतुष्पथ. ज्ञानेश्वरीत चव्हाटा, अव्हाटा हे शब्द अनेक वेळा आले आहेत. तसाच चतुष्पथही एक ओवीत आला आहे. ती ओवी अशी :

तैसें, प्रयाग होत सामरस्याचें |
वरी वोसण तरत सात्त्विकाचें |
ते संवाद चतुष्पथींचें |
गणेश जहाले ||

या ओवीतून गणेश या देवतेच्या प्राचीन काळातील स्वरूपाबाबत माहिती मिळते. गणेश हा मुळात ‘विघ्नकर्ता’. परंतु त्याची स्तुती केल्यास तो ‘विघ्नहर्ता’ होतो, अशी प्राचीन काळी समजूत होती. सुरुवातीच्या काळातील काही ग्रंथांमध्ये विनायकांचा उल्लेख उपद्रवी असा येतो आणि त्यांची तुष्टी करण्यासाठी हमरस्ते जेथे एकमेकांना छेदतात अशा जागी म्हणजे चव्हाट्यावर त्यांना नैवेद्य ठेवावे असे सांगितले आहे. त्यातून पुढे गणेश उपासना सुरू झाली आणि गुप्त काळात स्वतंत्र गणेश मंदिरे अस्तित्वात आली. ज्ञानेश्वरीत आलेला ‘चतुष्पथीचे गणेश’ हा उल्लेख त्या प्रथेवर आधारित असावा.

‘चालना’कार अरविंद राऊत यांचे साहित्य


अरविंद राऊत यांनी त्यांचा शिक्षकाचा पेशा सांभाळून ‘सुविचारधारक मंडळ’ (१९७५), ‘बुद्धिप्रामाण्यवादी प्रतिष्ठान’ (१९७८), ‘धर्मनिर्णय मंडळ’ अशा काही संस्थांशी संबंधित कार्य केले. ते करत असताना त्यांना त्या काळातील जो बदलता समाज दिसला त्या विषयीच्या प्रतिक्रिया त्यांच्या लेखनातून व्यक्त झाल्या आहेत. म्हणून त्या काळातील समाजजीवनाच्या काही अंगांबरोबर समाज, सामाजिक सुधारणा इत्यादी विषयींचा अरविंद राऊत यांचा दृष्टिकोन त्या लेखनातून व्यक्त होतो व त्यामधून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचेही दर्शन घडते.

‘जीवनगुंजी’ हे एकशेचार पृष्ठांचे छोटेखानी पुस्तक म्हणजे विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात पालघर जिल्ह्यातील वरोर या खेड्यात माणसे कसे जगत होती त्याचे वर्णन आहे. जीवन हे अरविंद राऊत यांचे आजोबा (आईचे वडील) तर गुंजी ही आजी. त्या आजी-आजोबांचे जगणे. त्याचे वर्णन या पुस्तकात आले आहे (लेखन काळ १९६६-१९६९). ‘उत्तर कोकणच्या सागरी विभागाची सामाजिक परिस्थिती मराठी वाङ्मयात उपेक्षित आहे.’ ते लक्षात घेता मराठी साहित्यातील ते पुस्तक वैशिष्ट्यपूर्ण ठरते. अनंत काणेकर, सरोजिनी बाबर, वि.ना. गाडगीळ यांनी या पुस्तकाला पुरस्कार लिहिताना त्या वैशिष्ट्याचा उल्लेख आवर्जून केला आहे. तर, य.न. केळकर यांनी ‘ही कादंबरी नसता व शुद्ध सामाजिक इतिहासासारखे वास्तविक असता हे लेखन कादंबरीसारखेच वठले आहे!’ अशा शब्दांत पुस्तकाचा गौरव केला आहे. तो यथार्थही आहे. पुस्तकात समाजजीवनाचे वर्णन असले तरी ते रुक्ष नाही. निवेदनाच्या ओघात काही प्रसंग, काही व्यक्तिचित्रे, काही काव्यमय वर्णने अशा कादंबरीत सामावणाऱ्या बाबींचा समावेश पुस्तकात झाला आहे. परिणामी, पुस्तकाच्या निवेदनशैलीत वाचकाच्या मनाला आल्हाद देणारे लालित्य सहजपणे आले आहे. त्या लालित्याचा प्रत्यय ‘जीवनगुंजी’ या शीर्षकापासूनच येतो.

काकतालीय न्याय


केवळ योगायोगाने म्हणजे यदृच्छेने एखादी गोष्ट घडते, तेव्हा कावळा बसायला आणि फांदी तुटायला एक गाठ पडली, असे म्हटले जाते. कावळ्याच्या भाराने फांदी तुटत नाही, केवळ योगायोगाने तसे घडलेले असते. त्यावरूनच तो वाक्प्रचार रूढ झाला. संस्कृतमध्ये त्याला काकतालीय न्याय असे म्हणतात.

काक म्हणजे कावळा तर ताल म्हणजे ताड वृक्ष. ताल याचा फांदी असा अर्थ शब्दकोशात नाही. त्यामुळे काकतालीय न्यायाचा योग्य अर्थ कावळा बसायला आणि ताल वृक्ष कोसळायला एक वेळ येणे असा म्हणायला हवा. मात्र मराठीत ताडाऐवजी फांदी असा शब्दभेद झाला.

ताल या संस्कृत शब्दाचे टाळी, तळहात, तसेच ताल (ठेका) असेही अर्थ कोशात दिले आहेत. त्यामुळे काकतालीय न्यायाचा टाळी वाजवावी आणि त्यात कावळा सापडावा असाही अर्थ होऊ शकतो. तशा अर्थाचा वापर ज्ञानेश्वरांनी केला आहे. ज्ञानेश्वरीतील सतराव्या अध्यायातील

‘विपाये घुणाक्षर पडे । टाळियां काऊळा सापडे ।
तैसा तामसा पर्व जोडे । तीर्थ देशी ॥17.301’

ह्या ओवीत तो आढळतो.

त्या ओवीचा अर्थ मामासाहेब दांडेकर असा देतात, की ‘घुणा नावाच्या किड्याकडून लाकूड कोरताना नकळत अक्षरे कोरली जावीत अथवा टाळी वाजवताना तीमध्ये जसा क्वचित कावळा सापडावा, त्याप्रमाणे तमोगुण्याला पुण्यस्थळी पर्वकाळाची संधी क्वचित प्राप्त व्हावी.’

उत्तर कोकणची सागरी बोली भाषा

अज्ञात 02/09/2015

‘जीवनगुंजी’ हे अरविंद राऊत यांचे एकशेचार पृष्ठांचे छोटेखानी पुस्तक म्हणजे विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात पालघर जिल्ह्यातील वरोर या खेड्यात माणसे कसे जगत होती त्याचे वर्णन आहे. ते मराठी वाङ्मयात उपेक्षित आहे हे लक्षात सहजपणे आले आहे.

जीवन हे अरविंद राऊत यांचे आजोबा (आईचे वडील) तर गुंजी ही आजी. त्या आजी-आजोबांचे जगणे याचे वर्णन या पुस्तकात आले आहे. (लेखन काल 1966-1969)

उत्तर कोकणातील सहा-सात ज्ञातींच्या-समाजांच्या संस्कृतीचे प्रतिबिंब ‘जीवनगुंजी’त अंतर्भूत झालेल्या लग्नगीतांतून दिसून येते. ‘जीवनगुंजी’’त समाविष्ट केलेल्या उत्तर कोकणातील वेगवेगळ्या ज्ञातींच्या बोलीभाषा पुढीलप्रमाणे आहेत.

प्रमाण भाषाः

“काय रे विठू, आज इकडे कुठे वळलास?”

“तुमच्याच बाजूला आलो होतो. गणुदादा कोठे गेला? अरे, त्याच्या म्हशीने माझा वाल साफ खाऊन टाकला. आपण जरा बाजूला गेलो की शेतात शिरलीच. किती वेळा शेपाटली, पण तो काही तिला बांधत नाही. परवा, त्याच्या मुलीला सांगितले. इतकी मोठी मुलगी! तिला समजू नये का? त्याच्या घरी जनावरांना खायला पुष्कळ पेंढा असेल, पण दुस-यालचे नुकसान कसे होईल, ही बुद्धी! मग मी काय करावे? जीवनकाका, त्याला सांगा. दुरून शेताकडे तुझी म्हैस दिसली तर कोंडवाड्यात नेलीच असे समज. तरच मी नावाचा विठू. साल्यांचा किती त्रास काढायचा? येतो मी. बसा.”

वाडवळी बोली भाषाः

“कारं विठू, आज कटेकटे वळला?”

“तुमशास बाजूला आलतो. गणुदादा काय गेला? अरं, त्याहा भयीनं माया वाल साफ खाऊन टाकला. आपू जरा बाजूला जालो का हेतात खिरलीस. कवड्या वखत हेपाटली, पण तो काय बांदे नय. परवा त्याहा पोरीला हांगटल. असणी बोठी पोरी! तिला हमजे नय का? त्याहा घरा जनावरांना खाव्याहा हुकाळाहा पेंडा अहेल पण बिजाह नुकसान कह होयेल हं दानत! मंग मीन का करवं? जीवनकाका, त्याला हांगा. दुहरून हेतातटे तुय भय दिखली का कोनवाड्यात नेली अहं हमज. तरस मी नावाहा विठू. बेंडल्याहा कवडाक तरास काडव्याहा? साललो मी. बहा.”

चौधरी भंडारी भाषाः

“काय रं विठू, आज अटे कय वळला?”

गाडगेबाबांची कीर्तनाभाषा

अज्ञात 02/09/2015

गाडगेबाबांची कीर्तनभाषा ही जनभाषा आहे. संवाद हा त्या भाषेचा गाभा. ते एकेका शब्दाचा प्रश्‍न लोकांना विचारत आणि लोकांचा होकार मिळवत. त्यांनी विचारलेल्या प्रश्‍नांचे विषय स्वच्छता, जातिनिर्मूलन, अस्पृश्यतानिषेध, गरिबांना मदत, व्यसनमुक्ती, प्राणिमात्रदया, अन्न-वस्त्र-निवारा-विचार, शिक्षण, ज्ञान हे मुख्यतः आहेत. ते शिक्षणाला अग्रस्थान देतात. त्यांच्या कीर्तनभाषेचा लहेजा माया, प्रेम, जिव्हाळा यांनी डवरलेला आहे. बाबा क्रियावंत विचारवंत आणि कमालीचे संवेदनशील आहेत. गरीब ही त्यांची लेकरे आहेत. ते नाते त्यांनी कधी सुटू दिलेले नाही. भाषेची लाघवी, गोड रूपे त्यांच्या कीर्तनात ते अशी पेरतातः

‘हे पाहा’ याऐवजी ‘हे पाहेजा’, ‘मग’ ऐवजी ‘मभ’, ‘मग म्हणाल’ ऐवजी ‘मंग म्हनसान’, ‘ठेवणे’ ऐवजी ‘ठुने’, ‘का’ ऐवजी ‘काहून’, ‘पाहण्याची’ ऐवजी ‘पाह्याची’, ‘पृथ्वी’ ऐवजी ‘पुर्थई’,  ‘ऐकून’ ऐवजी ‘आयकून’, ‘करण्याची’ ऐवजी ‘क-याची’, ‘काय’ म्हणून’ ऐवजी ‘काहून’,’ ‘प्यायले’ ऐवजी ‘पेले’, ‘इतके’ ऐवजी ‘इतले’, ‘म्हटले’ ऐवजी ‘म्हतलं’, ‘तेव्हापासून’ ऐवजी ‘ताहापसून’, ‘प्रत्येकांस’ ऐवजी ‘पर्तेकाले’, ‘परवा’ ऐवजी ‘परवार’, ‘काढणार’ ऐवजी ‘काहाडनार’, ‘वाजवतात’ ऐवजी ‘वाजोतत’, ‘बायकोला’ ऐवजी ‘बायकोले’, ‘असे असे’ ऐवजी ‘अशे अशे’, ‘भांडण’ ऐवजी ‘कलागत’, ‘भाषण’ ऐवजी ‘भाशेन’, ‘दाखवतो’ ऐवजी ‘दाखोते’, ‘विचारणे’ ऐवजी ‘पुसणे’, ‘ख्रिश्‍चन’ ऐवजी ‘क्रिश्शन’, ‘वेगळंवेगळं’ ऐवजी ‘वालंवालं’ ‘नसेल’ ऐवजी ‘नसील’, ‘असशील’ ऐवजी ‘अशील’, ‘असेल’ ऐवजी ‘आशीन’, ‘अजून’ ऐवजी ‘आखीन’.

ही जनभाषा, ही व्यवहारबोली, ही लोकसंवाद शब्दकळा साखरेत भिजवलेली आहे. ती भाषा प्रभावापुरती नाही; गाडगेबाबा ती लोकसुधारणेची भाषा करतात.

पण्डिता रमाबाई सरस्वती - प्रबोधनकार के.सी.ठाकरे


प्रबोधनकार केशव सीताराम ठाकरे हे बहुसंख्य वाचकांना शिवसेनेप्रमुखांचे वडील म्हणून ठाऊक असावेत. त्यामुळे शिवसेनाप्रमुखांचे वडीलही ‘हिंदुत्व’वादी असतील असा समज सर्वसाधारणपणे होऊ शकतो. आणि मग आश्चर्य वाटते, की अशा गृहस्थांनी हिंदू धर्म त्यजून ख्रिस्ती धर्म स्वीकारणाऱ्या व नंतर ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार करत असल्याच्या आरोपामुळे वादळात सापडलेल्या पंडिता रमाबार्इंचे चरित्र कसे व का लिहिले?

त्या पुस्तकाची अर्पण पत्रिका म्हणते.

“भारतातील सिनेक्षेत्रातील अग्रेसर व्यवसायी, ललित-संगीत कलावंतांचे आश्रयदाते, पुरोगामी विचार-प्रणालीचे पुरस्कर्ते, इंग्रजी भाषेचे मार्मिक लेखक आणि नामवंत कवी स्नेही महाशय जमशेटजी बी.एच.वाडिया, एम.ए.एल.एल.बी. यांच्या मजवरील अखण्ड स्नेहादराला या अर्पणपत्रिकेने मी कृतज्ञतेचा प्रणाम करत आहे.”

पुस्तकाला प्रस्तावना नाही. मात्र पहिल्या प्रकरणापूर्वी ‘शंभर वर्षांपूर्वी’ असे शीर्षक देऊन काही पार्श्वभूमी सांगितली आहे.

प्रस्तावना मोठी नसली तरी लेखक 1850च्या काळातील स्त्रियांची विवाह परिस्थिती व विधवांची अवस्था कशी होती ह्याचे अगदी थोडक्यात निवेदन करतात. शेवटी लिहितात, पंडिता रमाबाई अग्रेसर अबलोद्धारक म्हणून महाराष्ट्राच्या अर्वाचीन इतिहासात चिरंजीव झाल्या आहेत. अनाथ-अपंगांच्या सर्वांगीण उद्धारासाठी त्यांनी केलेली चळवळ आणि मिळवलेले ठळक यश यांची चित्त थरारुन सोडणारी कहाणी आता वाचा”

नामदेवांचे कुटुंबीय व त्यांची अभंगरचना


वारकरी संप्रदायाच्या सुंदर शिल्पाचा पाया ज्ञानदेवांनी घातला, पण त्या संप्रदायाच्या विस्ताराची कामगिरी पार पाडली ती संत नामदेवांनी. ते काम नामदेवांनी ‘नाचू कीर्तनाचे रंगी| ज्ञानदीप लावू जगी |’ असा विश्वास मनाशी बांधून केले. नामदेव स्वत:ला त्या संप्रदायाचे ‘किंकर’ मानतात. नामदेवांनी त्यांच्या आयुष्याची वाटचाल ‘आम्हा सापडले वर्म | करू भागवत धर्म ||’ असे उद्दिष्ट डोळ्यांसमोर ठेवून केली. अभंग हे त्यांच्या जीवनाचे प्रतिबिंब. त्यामधून त्यांच्या जीवनात आणि काव्यात घडलेली परिवर्तने यांचा मेळ घालता येतो. त्या अभंगांमधून ज्ञानदेवांचे लोकोत्तर जीवन, ज्ञानदेवांच्या समाधीच्या वेळचे वर्णन, ‘आदि’, ‘तीर्थावेळी’ आणि ‘समाधी’ यांचे स्वरूप वाचकांसमोर येते. त्यांतून समकालीन संतांची चरित्रेही स्पष्ट होतात. ते ऐहिक व पारलौकिक अशा दोन्ही पातळ्यांवरचे विवेचन करतात.

वारकरी संप्रदायाने महाराष्ट्राला नवे जीवनदर्शन घडवले. सर्वसामान्यांना जीवनाकडे पाहण्याची अभिनव दृष्टी दिली आणि त्यासाठी भक्ती हे ‘समर्थ’ माध्यम दिले. साहजिकच, त्यामुळे महाराष्ट्रात सद्विचारांची, आचारांची मांदियाळी उभी राहिली. संत नामदेवांच्या घरातील सर्वांवर त्यांचा, त्यांच्या विठ्ठलभक्तीचा, सद्विचारांचा संस्कार झाला. त्यातून सत्प्रवृत्त मंडळी निर्माण झाली. त्यात नारा, विठा, गोदा, महादा हे जसे त्यांचे चौघे मुलगे होते, तशीच आऊबाई ही त्यांची बहीण, राजाई-पत्नी तर लाडाई, गोडाई, येसाई, साखराई या सुना आणि लिंबाई ही मुलगी होती. जनाबाई स्वत:ला नामदेवांच्या घरची दासी असे म्हणवून घेते. जनाबाईने तिच्या अभंगात म्हटले आहे -

गोणाई, राजाई दोघी सासू-सुना | दामा, नामा जाणा बापलेक |
नारा, विठा, गोदा, महादा चौघे पुत्र | जन्मले पवित्र त्याचे वंशी |
लाडाई, गोडाई, येसाई, साखराई | चवघी सुना पाही नामयाच्या |
लिंबाई ती लेकी, आऊबाई बहिणी | वेडीपिशी दासी त्याची जनी