राम पटवर्धन - साक्षेपी संपादक


राम पटवर्धन म्हटले, की आधी ‘सत्यकथा’ मासिक समोर येते. ‘सत्यकथा’ मासिक बंद होऊन बराच काळ निघून गेला. तरीही त्या मासिकाचा आणि राम यांचा वाचकांना विसर पडला नाही. राम गेले त्यानंतर अनेक वर्तमानपत्रे आणि माध्यमे यांनी त्यांच्याविषयी भरभरून लिहिले. वास्तविक त्यांचे व्यक्तित्व त्याला स्वत:ला मागे ठेवणारे आणि प्रसिद्धीपरांङमुख असे होते. कदाचित त्यामुळेच संधी मिळताच त्यांच्या चाहत्यांनी उट्टे भरून काढले असावे.

पटवर्धन हे प्रामुख्याने मराठी साहित्याचे अभ्यासक – श्री.पु. भागवत यांच्या तालमीत तयार झालेले. वाङ्मयाची गोडी इतकी की सरकारी नोकरी न घेता अल्प पगाराच्या संपादकीय कामाचा त्यांनी स्वीकार केला. ‘मौज’ साप्ताहिक आणि ‘सत्यकथा’ मासिक यांच्यामुळे मौज प्रेसला एका अड्ड्याचे किंवा विद्यापीठाचे रूप लाभले होते. ‘प्रभात’ दैनिक नुकतेच बंद झाले होते. तरी त्याचे संपादक श्री.शं. नवरे आणि पुढे मौज साप्ताहिकात गुंतलेले वि.घं. देशपांडे यांच्यामुळे निरनिराळ्या राजकीय-सामाजिक मतांतरांचा प्रभाव त्या वास्तूत होता. श्री.पु. भागवत स्वत: एके काळी संघाचे स्वयंसेवक, पुढे काहीसे समाजवादाकडे झुकलेले. मौज प्रेसमध्ये मुद्रणाच्या कामासाठी ए.डी. गोरवाला, भाऊसाहेब नेवाळकर अशा निरनिराळ्या विचारांच्या लोकांचा राबता असायचा. राम प्रामुख्याने साहित्याचा अभ्यास करणारा. ते नवसाहित्याच्या बहराचे दिवस होते. गाडगीळ-गोखले-माडगूळकर-भावे-मोकाशी-शांताराम-पानवलकर-सदानंद रेगे हे सर्व नियमित लिहणारे. अनेकांच्या फेऱ्याही तेथे असायच्या. त्या साऱ्यांचे राम यांच्यावर संस्कार कसे झाले असतील हा एक मोठा अभ्यासाचा विषय आहे.

‘मौज-सत्यकथा’ यांचे सांस्कृतिक क्षेत्रातील स्थान असे काही होते की त्यांनी वाचकांवर संस्कार करावेत अशी अपेक्षाही निर्माण झाली होती. त्या नियतकालिकांचा खप कमी असला आणि ती चालवणे व्यावहारिक पातळीवर अधिकाधिक कठीण होत गेले तरी त्यांचा वाचकांच्या मनावर खोलवर पगडा होता.

शतकापूर्वीची दोन बंडखोर नाटके


मराठीतील स्त्री लिखित आणि रंगभूमीवर आलेले पहिले गद्य नाटक अशी गिरीजाबाई केळकर यांच्या ‘पुरुषांचे बंड’ या नाटकाची ओळख आहे. १९१२ मध्ये हे नाटक रंगभूमीवर आले व १९१३ साली त्याचे पुस्तक प्रकाशित झाले. पुस्तकाला श्री. कृ. कोल्हटकरांची प्रस्तावना आहे. ‘बायकांचे बंड’ नावाचे नाटक १९०७ मध्ये रंगभूमीवर आले होते. ते संगीत नाटक होते. आणि ते बऱ्यापैकी लोकप्रियही झाले असावे. (कारण केवळ सात वर्षांत त्याच्या तीन आवृत्त्या निघाल्या होत्या). ‘बायकांचे बंड’नंतर पाच-सहा वर्षांत ‘पुरुषांचे बंड’ रंगभूमीवर यावे हा योगायोग होता का? निश्चितच नव्हता!

लेखिकेने निवेदनात म्हटले आहे, “एका संभाषणात काही काही गोष्टी पुरुषांना करता येण्यासारख्या असूनही ते त्या करत नाहीत हे मी जेव्हा दाखवून दिले तेव्हा स्नेही म्हणाले, ‘वहिनी तुम्ही तर उलटे आम्हालाच बंडखोर ठरवलेत. तर याविषयी एखादे सामाजिक नाटकच लिहाना.’ त्यावर मी म्हटले, बरं तर. मी जेव्हा नाटक लिहायला बसेन तेव्हा पहिल्याने ‘पुरुषांचे बंड’ हेच नाटक लिहिन.”

बार्इंनी हे नाटक फक्त पंधरा दिवसांत लिहिले असे त्या सांगतात. प्रस्तावनेत श्री. कृ. कोल्हटकर अधिक खुलासा करताना म्हणतात, ‘बायकांचे बंड’ या नावाचे एक रसभरित नाटक एका नाटककाराने लिहिले आहे. पुरुषांनी रूपाच्या व पराक्रमाच्या बळाने स्त्रियांवर मिळवलेल्या विजयाचे पुरुषवर्गीय कारागिरीने कौशल्यसर्वस्व खर्च करून रंगवलेले चित्र पुरुषांमध्ये लोकप्रिय व्हावे यात नवल नाही. रा. रा. खाडिलकरांनी पुरुषांची बाजू जितकी चांगली रंगवली आहे, तितकीच एखाद्या नाटककर्तीकडून स्त्रियांची बाजू पुढे येणे आवश्यक होते.’

आता यावरून स्पष्ट होते, की खाडिलकरांच्या ‘बायकांचे बंड’ या लोकप्रिय झालेल्या  नाटकाला प्रत्युत्तर म्हणून गिरीजाबार्इंनी ‘पुरुषांचे बंड’ लिहिले. खाडिलकरांची जी नाटके अधिक लोकप्रिय ठरली त्या ‘मानापमान’, ‘स्वयंवर’ यांच्या अगोदरचे नाटक ‘बायकांचे बंड’ हे संगीत नाटक होते आणि त्यात रागदारीवर आधारित तीस पदे होती. या कारणांमुळे या दोन ‘बंडां’चा विचार एकत्रितपणे करणे अधिक उचित ठरेल.

क्रीडामृग


‘मृग’ या शब्दाचा हरीण हा अर्थ सर्वांच्या परिचयाचा आहे. ‘हरीण’ या अर्थाने मृग शब्दापासून अनेक शब्द तयार झाले आहेत. जसे, सीतेला ज्या हरणाची भुरळ पडली, तो सुवर्ण वा कांचन-मृग, ज्याच्या नाभीत सुवासिक कस्तुरी असते, तो कस्तुरीमृग किंवा हरणासारखे डोळे असलेली ती मृगनयनी इत्यादी.

चंद्रावरील खड्ड्यांमध्ये काहीजणांना हरणाची आकृती दिसते. म्हणून चंद्राला ‘मृगधर’ असा संस्कृत शब्द आहे. पूर्वी ऋषीमुनी हरणाच्या कातड्यावर बसून ध्यानधारणा करत. त्या कातड्याला ‘मृगाजिन’ संबोधले जाई. तसेच, ते ऋषीमुनी रानावनांत कंदमुळे खाऊन जी दिनचर्या आचरत, तिला ‘मृगचर्या’ असे म्हटले जाई. असे अनेक शब्द मृग या शब्दापासून तयार झाले आहेत.

खरे म्हणजे संस्कृतमध्ये ‘मृग’ या शब्दाचा पशू किंवा श्वापद असा अर्थ आहे. तरी रुढार्थाने तृणभक्षी प्राण्यांना मृग म्हटले जाते. वाघ, सिंह यांसारखे मांसभक्षक प्राणी तृणभक्षी प्राण्यांची शिकार करून, त्यांना खातात. त्यावरून शिकारीला ‘मृगया’ असा संस्कृत शब्द आहे. तसेच, पशूंचा राजा या अर्थाने सिंहाला ‘मृगेंद्र’ असे म्हटले जाते. 

संस्कृतमध्ये वानरांना ‘शाखामृग’ असाही एक शब्द आहे. त्याचे सुरेख स्पष्टीकरण ज्येष्ठ निसर्गअभ्यासक मारुती चितमपल्ली यांनी दिले आहे. ते म्हणतात, ‘जंगलात वानरांची टोळी झाडांवरून उड्या मारत हिंडत असते. वानरे झाडांची फुले, फळे, कोवळी पाने खातात. पण खाण्यापेक्षा विध्वंसच जास्त करतात आणि फुले, फळे, पाने झाडांवरून खाली टाकतात. मात्र, ती वाया जात नाहीत. कारण हरणांना वानरांची ती सवय माहीत असते. त्यामुळे जेथे झाडांवर वानरांची टोळी असते, तेथेच खाली हरणांचा कळपही चरत असतो. झाडांच्या शेंड्यांवर बसलेल्या वानरांना दुरून येणारा वाघासारखा शिकारी प्राणी आधी दिसतो आणि ती ओरडून हरणांना सावध करतात. अशा तऱ्हेने वानरे आणि हरणे यांच्यात एक अनोखे सहजीवन आढळते. म्हणून वानरांना ‘शाखामृग’ असे म्हणतात.’

असाच अंती मृग असलेला दुसरा शब्द आहे क्रीडामृग. ज्ञानेश्वरीत अकराव्या अध्यायातील -

पढविले पाखरू ऐसे न बोले |
यापरी क्रीडामृगही तैसा न चले |
कैसे दैव एथे सुरवाडले |
तें जाणों न ये |

अरुंधतीदर्शन न्याय


वसिष्ठ ऋषींची पत्नी अरुंधती ही पातिव्रत्याचा आदर्श समजली जाते. विवाहप्रसंगी वर वधूला ‘अरुंधती सारखी हो’ असे सांगतो. आकाशातील सप्तर्षींच्या ताऱ्यांबरोबर अरुंधतीलाही स्थान देण्यात आले आहे त्याचे कारण हेच.

आकाशदर्शनात, एक मोठा चौकोन आणि त्याला तीन ताऱ्यांची शेपटी, अशा पतंगासारख्या दिसणाऱ्या, सात ठळक ताऱ्यांनी बनलेल्या सप्तर्षीची आकृती सहज ओळखता येते. भारतीयांनी सात ताऱ्यांना सात ऋषी मानले आहे. क्रतू, पुलह, अगस्त्य, अत्री, अंगिरा, वसिष्ठ आणि मरीची हे ते सात ऋषी. शेपटीच्या तीन ताऱ्यांमधील मधला तारा वसिष्ठाचा. वसिष्ठाकडे नजर रोखून पाहिल्यास एक छोटीशी तारका त्याच्याजवळच लुकलुकताना दिसते. तीच वसिष्ठपत्नी अरुंधती!

अशा तऱ्हेने अरुंधतीचा छोटा अस्पष्ट तारा शोधण्यासाठी प्रथम जवळचा वसिष्ठ हा ठळक तारा दाखवावा लागतो. त्यावरून ‘अरुंधतीदर्शन न्याय’ तयार झाला. ‘अरुंधतीदर्शन न्याय’ म्हणजे प्रथम स्थूल वस्तू दाखवून त्याच्या अनुषंगाने सूक्ष्म वस्तू दाखवणे.

पक्षिनिरीक्षण करताना बरोबरच्या नवख्या पक्षिनिरीक्षकाला फुलटोचा, शिंजीर, सुभग, टिट यांसारखा छोटा पक्षी किंवा रंगगोपनामुळे चटकन दिसू न शकणारा पक्षी दाखवण्यासाठी प्रथम तो पक्षी ज्या झाडावर बसलाय ते झाड दाखवून नंतर त्या झाडाच्या ज्या फांदीवर पक्षी बसला ती फांदी असे करत करत तो पक्षी दाखवावा लागतो. हाच तो ‘अरुंधती दर्शन न्याय!’

आठवणीतील कवितेमध्येही अरुंधतीला स्थान आहे. ‘सप्तऋषींमध्ये सती बैसलीसे अरुंधती – लाडक्या या आजीसंगे झिम्मा खेळू ये’ ह्या त्या कवितेच्या ओळी. ‘ही ओळ पाठ झाल्यावर अरुंधती स्वतःच्यासमोर लहानशी बुरडीबट्टी घेऊन कापूस पिंजण्याच्या धनुकलीने वातीसाठी कापूस पिंजत असावी, हे एकमेव दृश्य कित्येक वर्षे मी डोळ्यांपुढे बाळगून होतो.’ असे पुलंनी त्यांच्या मिश्कील शैलीत म्हटले आहे.

- डॉ.उमेश करंबेळकर

ख आणि सुख-दुःख


‘ख’ हे वर्णमालेतील एक अक्षर असले तरी ‘ख’ हा एकाक्षरी शब्दही आहे. ख या शब्दाचा अर्थ आकाशा! विश्व हे पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश अशा पंचमहाभूतांनी निर्माण झाले आहे. त्यातील आकाश महाभूत म्हणजेच ‘ख’. त्यावरून आकाशातील ग्रहांना 'ख'गोल आणि त्यांच्या अभ्यासाला 'ख'गोलशास्त्र म्हटले जाते. ख म्हणजे आकाशात, ग म्हणजे गमन करणारा तो ‘खग’ (पक्षी). आकाशात दिव्यासारखा चमकणारा खद्योत म्हणजे काजवा. खगंगा म्हणजे आकाशगंगा, खवल्ली म्हणजे आकाशवेल. खनगर (= गंधर्वनगर), खस्थानं (= घरटे,ढोली), खद्रुः(= चारोळी) तर खहरः म्हणजे शून्याने भागलेली संख्या (= अनंत) असे अनेक शब्द ‘ख’ पासून तयार झाले आहेत.

त्याशिवाय ख शब्दाचे सूर्य, स्वर्ग, इंद्रिय, हृदयाकाश, छिद्र, पोकळी, शून्य-टिंब, जखम, कर्म, ब्रह्म, ज्ञान, शेत, अभ्रक आणि शहर असे अर्थ गीर्वाणलघुकोशात दिले आहेत.

मनुष्याचे शरीरही पंचमहाभूतांनी बनलेले असते असे आयुर्वेदात सांगितले आहे. शरीरातील सूक्ष्म पोकळ्या म्हणजेच स्रोतसं ही आकाश महाभूताने व्यापलेली असतात. शरीराचे दोन कान, दोन डोळे, दोन नाकपुड्या, तोंड, गुद्द्वार, आणि मूत्रद्वार ही नऊ द्वारे आहेत. ती द्वारेही आकाश महाभूताने व्यापलेली असतात. त्यातील सर्वांत मोठे आणि मुख्य ख म्हणजे मुख किंवा तोंड तर शरीरात जेथे ‘ख’ अजिबात नसते असा अवयव म्हणजे नख.

शरीरातील त्या पोकळ्यांच्या अवस्थेवर शरीराची अवस्था अवलंबून असते. जेव्हा पोकळ्यांत दोष साठतात, त्यांच्यात अवरोध निर्माण होतो तेव्हा शरीर अस्वस्थ होते आणि व्याधीअवस्था निर्माण होते. शरीरातील आकाश बिघडल्यामुळे रोग निर्माण होतात म्हणून रोगाला दुःख असे म्हटले जाते. तर शरीरातील सर्व स्रोतसे म्हणजेच आकाश महाभूत सुस्थितीत असेल तर मनुष्य निरोगी अवस्था अनुभवतो. त्यालाच सुख असे म्हटले आहे.

मराठीतील 'साडे' शब्दांची यादी


१. साडेतीन शहाणे :- पेशवाईत सखारामबापू बोकील, विठ्ठल सुंदर आणि देवाजीराव चोरघडे; तसेच, नाना फडणीस हे चौघे सरदार ‘साडेतीन शहाणे’ म्हणून प्रसिद्ध होते. त्यांपैकी पहिले तिघे हे युध्द कौशल्यात तसेच मुत्सद्दीपणात असे पूर्ण शहाणे होते; तर नाना फडणीस हे युद्धकौशल्य अजिबात नसलेले परंतु प्रचंड मुत्सद्दी आणि कौटिल्य नीतीचा उपयोग करण्यात मशहूर असे सरदार होते. म्हणून त्यांना अर्धे शहाणे म्हणत. असे हे चौघे सरदार साडेतीन शहाणे म्हणून प्रसिद्ध होते. त्यांनी पेशवाइला फार चांगली साथ दिली.

२. साडेसाती :- माणसाच्या जन्मराशीपासून १२, १ व २ या राशीत शनी असला म्हणजे त्या तीन राशीतून मार्गक्रमण करण्यास शनीला लागणारा काळ त्या माणसाला कष्टाचा जातो असे म्हणतात. एका राशीतून दुसऱ्या राशीत जायला शनीला अडीच वर्षे लागतात, हे लक्षात घेतले तर बाराव्या, पहिल्या आणि दुसऱ्या या तीन राशींत शनी साडेसात वर्षे असतो. म्हणून त्या काळाला साडेसाती असे म्हणतात.

३. साडेतीन मुहूर्त :- दसरा, दिवाळीची प्रतिपदा आणि चैत्र शुद्ध प्रतिपदा (गुढी पाडवा ) हे तीन पूर्ण मुहूर्त आणि अक्षय्य तृतीयेचा अर्धा मुहूर्त असे मिळून साडेतीन मुहूर्त, ते कोणतेही कार्य करायला उत्कृष्ट असे समजतात. साडेतीन मुहूर्तांच्या तिथींना मग ताराबल, चंद्रबळ, शुभअशुभ वेळ असे काही पाहावे लागत नाही.

४. साडेपंधरे :- उत्तम प्रतीचे सोने असेल तर त्याला साडेपंधरे असे संबोधतात.

५. साडेभावार्थी  :- मानभावी माणसाला अथवा ढोंगी साधूला साडेभावार्थी  म्हणतात.

६. साडेतीन पोशाख :- पूर्वी दरबारात कित्येक मोठाल्या अधिकाऱ्यांना एक पागोटे, एक शेला, पायजमा किंवा झगा याच्यासाठी महामुदी नावाच्या उंची वस्त्राचा तुकडा व पटक्यासाठी किनखापाचे अर्धे ठाण मिळून साडेतीन वस्त्रे देण्याचा रिवाज असे. त्याला साडेतीन पोशाख असे म्हणतात.

संकलक :  शंभुनाथ दामोदर गानू

घट्टकुटी प्रभात न्याय


संस्कृतमध्ये जे अनेक मजेशीर 'न्याय' आहेत त्यातलाच एक म्हणजे घट्टकुटी प्रभात न्याय. हे नाव ऐकून ‘ह्यात मजेशीर ते काय ?’ असा प्रश्न काहींना पडेल. तर काहींना पुलंच्या जलशृंखला योग, कनिष्ठ भगिनी योग अशा काही नवीन ग्रहयोगांतलाच हा एखादा प्रकार असावा, असे वाटेल. तसे काही नाही. घट्टकुटी प्रभात न्याय हा फार जुना, संस्कृत साहित्यातील न्याय आहे.

घट्ट या शब्दाचा अर्थ जकात असा आहे. कुटी म्हणजे झोपडी. घट्टकुटी म्हणजे जकातनाका. प्रभात म्हणजे पहाट हे आपल्याला माहीतच आहे.

सध्या अनेक शहरांतील जकात रद्द झाली आहे. पण काही वर्षांपूर्वी सर्व नगरांत आणि शहरांत प्रवेश करताना गाडीचालकाला मालावर जकात द्यावी लागे. त्यावेळी ‘इतक्या लाखांची जकात चुकवलेला मालट्रक पकडला.’ अशा तऱ्हेच्या बातम्या वर्तमानपत्रांत वाचायला मिळत. जकात चुकवण्याची व्यापाऱ्यांची प्रवृत्ती त्यातून दिसून येई. पण गंमत म्हणजे ही प्रवृत्ती आजकालचीच नाही तर फार पुरातन आहे. कारण जकातीची परंपराही तितकीच जुनी आहे.

जकात चुकवण्यासाठी आताचे व्यापारी जशा अनेक युक्त्या योजतात तसेच पूर्वीचे व्यापारीही करत. पूर्वी व्यापारी त्यांचा माल बैलगाड्यातून वाहून नेत. ते जकातनाका टाळण्यासाठी सहसा रात्री प्रवास करत, ते देखील आडमार्गाने. पण अनेकदा गंमत होत असे. त्यांचा आडमार्गाचा रस्ता चुकायचा. त्यांची गाडी रात्रभर अंधारात भरपूर हिंडल्यावर पहाटेच्या प्रकाशात हमरस्त्याला लागायची आणि नेमका जकातनाकाच समोर दृष्टीस पडायचा. हाच तो घट्टकुटी प्रभात न्याय. मूळ उद्देश फसणे, असफल होणे हा त्या न्यायाचा अर्थ.

आताच्या महामार्गांवरील टोलनाके म्हणजे एक प्रकारचे जकातनाकेच. तेथील टोलदेखील जबरदस्त असतात. पेट्रोलपेक्षा टोलचेच पैसे जास्त अशी परिस्थिती. त्यामुळे हे टोलनाके टाळण्यासाठी अनेक वाहन चालक आडमार्गाने वाहने नेतात आणि नेमके टोलनाक्याच्या अलिकडेच महामार्गाला लागतात. अशा वेळी हा घट्टकुटी प्रभात न्याय आठवतो आणि त्यातील गंमतही कळते.

- डॉ.उमेश करंबेळकर

हिंदुस्थानातील दुष्काळ - काल आणि आज


शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या, दुष्काळ वगैरेंवरील चर्चा वाचताना सहजच प्रश्न पडतो, की दुष्काळ पूर्वीही पडत होते. अनेक दुष्काळांत हजारो-लाखो माणसे व पशुपक्षी मृत्यूमुखी पडले. तशा कथा, लेख पुस्तके व चित्रपटांतून नोंदल्या गेल्या आहेत. मग आजचे दुष्काळ व त्या वेळचे दुष्काळ यांत फरक तो कोठला? त्यांच्या कारणांत फरक होता, की दोन्ही काळचे उपाय वेगवेगळे आहेत? असे प्रश्न उद्भवत असतानाच एक पुस्तक हाती आले. त्या पुस्तकाचे लेखक सखाराम गणेश मुजुमदार आहेत आणि पुस्तकाचे शीर्षक  - ‘हिंदुस्थानातील दुष्काळ’( प्रकाशन १९०९ ) पुस्तकाचे नाव व प्रकाशनकाल, दोन्हींमुळे अचंबा वाटला. प्रबोधनपर्वातील आचार-विचार प्रदानाचे आणखी एक उदाहरण डोळ्यांसमोर आले. पुस्तकाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘जावजी दादाजी’ या कंपनीने प्रकाशित केलेले ते पुस्तक म्हणजे, लेखकाने ‘निबंध स्पर्धे’त पहिला क्रमांक मिळवलेला निबंध होता. पुस्तकाची पाने होती एकशेसत्तर व किंमत (मूल्य) - दहा आणे.

खारीचा वाटा केवढा?


मोठ्या कार्यातील छोटा वाटा म्हणजे खारीचा वाटा! तो वाक्प्रचार रूढ कसा झाला ते सांगणारी रामायणातील खारीची कथा सर्वांच्या परिचयाची असते. लहानशा खारीने रामाला सेतू-बंधाच्या कामात तिच्या परीने मदत केली. रामाला तिचे कौतुक वाटले. त्याने खारीच्या कार्याचा गौरव केला. मदत कितीही छोटी असली, तरी त्यामागील भावना महत्त्वाची असते, महान कार्य छोट्या, सर्वसामान्य माणसांच्या सहकार्याशिवाय तडीस जाऊ शकत नाही – ह्या दोन बाबी या गोष्टीतून अधोरेखित होतात. त्यावरून खारीचा वाटा हा वाक्प्रचार रूढ झाला. रामायणात अशी कथा होती की नाही याबद्दल शंका वाटते. ती प्रक्षिप्त असावी. म्हणजे नंतर कोणा कल्पक लेखकाने ती मूळ कथा-भागात समाविष्ट केली असावी.

वाटा म्हणजे हिस्सा. तो नक्की किती हे प्रमाणातच सांगायला हवे. जसे एक एकराचा वाटा, चार किलोचा वाटा. त्यामुळे ‘खार’ हे मापनाचे प्रमाण तर नसेल, अशी शंका मनात आली. गंमत म्हणजे ती खरी ठरली!

गीर्वाण लघुकोशात खार (खारि:, खारी स्त्री) या शब्दाचा अर्थ १ कैली माप असा दिला होता. २० द्रोण = १ खार असे समजले जाई.

कोष्टक असे, ४ मुष्टिका = १ निष्टिका, २ निष्टिका = १ अष्टिका, २ अष्टिका = १ कुडव, ४ कुडव = १ प्रस्थ, ४ प्रस्थ = १ आढकी, ४ आढकी = १ द्रोण, २० द्रोण = १ खार.

पूर्वी, माणूस व्यवहारात मापनासाठी हाताची बोटे, हात, पावले अशा अवयवांचा उपयोग करत असे. मुष्ठी किंवा मूठ हे धान्याच्या मोजमापाचे एकक होते. हिशोब केला, तर एक खारी म्हणजे वीस हजार चारशेऐंशी मुठी एवढे धान्य होय. जुन्या काळच्या मापनात ते सहाशेचाळीस शेर एवढे होते.

मी एक मूठ तांदुळाचे वजन इलेक्ट्रॉनिक काट्यावर केले. ते पन्नास ग्रॅम एवढे भरले. त्यावरून एक खार म्हणजे एक हजार चोवीस किलो धान्य भरते. तो वाटा छोटा नाही. म्हणजे खारीचा वाटा याचा जो रूढ अर्थ आहे, तो चुकीचा आहे. प्रत्यक्षात खारीचा वाटा फार मोठा असतो!

खार किंवा खारी हे माप आहे हे लक्षात न आल्याने कोणाच्या सुपीक डोक्यातून खारीची गोष्ट तयार झाली असावी.

ज्ञानेश्वरीतील अठराव्या अध्यायातील –

वेश्या आणि वेश्याव्यवसाय


वेश्या व्यवसाय हा जगातील सर्वांत जुन्या व्यवसायांपैकी एक आहे असे म्हटले जाते. त्यासंबंधी लिहिलेले हे जुने पुस्तक. तो विषय शंभर वर्षांपूर्वी घेतला जाणे हे धाडसाचेच होय. पुस्तकातील लेख ‘समाजसेवक’ या मासिकातून प्रथम प्रकाशित झाले. नंतर ते पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध झाले. ‘नैतिक जागृती संघा’चा कार्यकर्ता या नात्याने प्रत्यक्ष काम करण्याचा अनुभव आणि सौ. रमा नाईक यांचा महिला आश्रमाच्या व्यवस्थापक म्हणून अनुभव, यातून पुस्तकाची दुसरी आवृत्तीही तयार झाली. प्रस्तावनेत लेखक म्हणतात, ती इतकी सुधारित आहे की ते पुस्तक संपूर्ण नवीन म्हणता येईल!

लेखकाने प्रास्ताविकाच्या पहिल्या प्रकरणात शरीराची भूक आणि विवाहसंस्थेचे नाते यांचा ऊहापोह केलेला आहे. वैषयिक सुख हा विवाहसंस्थेचा पाया असून त्याच्या अभावी वैवाहिक संबंध टिकू शकत नाहीत अशी भूमिका लेखकाने मांडली आहे. ते पुढे विवाह आणि स्त्री-पुरुष सहवासाच्या इतर पद्धती यांची तुलना करतात.

लेखकाने त्या नंतर देवदासी या प्रथेचा आढावा घेतला आहे. देवदासी प्रथा प्रथम दक्षिण भारतात सुरू झाली आणि ती जवळ जवळ विसाव्या शतकाच्या पहिल्या दशकापर्यंत चालू होती. गंमत म्हणजे त्या प्रथेचे उच्चाटन करण्यासाठी वैधानिक पावलेही दक्षिणेतच उचलली गेली! मात्र देवदासी आणि वेश्यावृत्ती यातील फरक स्पष्ट करताना लेखक सांगतात, पैसे मिळवण्याचा हेतू मनात ठेवून स्वशरीराचा उपभोग एकाहून अनेक पुरुषांना देणारी स्त्री हिलाच वेश्या म्हणता येईल. देवदासी प्रथेला मात्र धार्मिक आधार होता. पुजारी हा देवाचा मध्यस्थ या समजुतीने तो सांगेल ते देवदासी करत असत आणि देवदासींच्या जिवावर पुजा-यांचा अनैतिक व्यवहार चालत असे. त्यानंतर पुस्तकात देवदासी प्रथेत गेंस विधी म्हणजे काय व तो कसा केला जात असे याची माहिती येते.

देवदासी जातीत स्त्रीसत्ता असते आणि पुरुषांना अत्यंत खालच्या दर्ज्याचे लेखले जाते असे सांगून लेखक 'मराठा गायक मित्र' या मासिकाच्या १९२८ सालच्या एका अंकातून पुढील दंडक उद्धृत करतात -

१. पुरुष स्त्रियांचे ताबेदार अगर सहाय्यक असतात.

२. कुटुंबातील स्त्री-पुरुष नेहमी अविवाहित असतात.

३. कुटुंबपोषणाचा भार स्त्रियांवर असतो.