‘श्यामची आई’ पुस्‍तकाची जन्मकथा


‘श्‍यामची आई’ : जिव्हाळा, प्रेम आणि कृतज्ञता

 ‘श्‍यामची आई’ या पुस्तकाला ७७ वर्षे झाली तरी त्याची क्रेझ अजून तितकीच आहे. साने गुरुजींनी स्वत:च्या हृदयातील जिव्हाळा त्यात ओतलेला आहे. आईच्या प्रेमाचा सुगंध त्या कथेतून दरवळत आहे. श्यामला वाटत असलेली आईबद्दलची कृतज्ञता, तिच्या विषयी असलेली भक्ती 'श्यामची आई' पुस्तकात मांडलेली आहे. तीच भावना आपल्या मनाच्या कोपऱ्यात असलेल्या ‘आई’विषयीच्या भावनांना साद घालते. म्हणूनच हे पुस्तक आजही पहिली पसंती आहे. 

अभिवाचनातला आनंद


डॉ. प्रिया जामकरजशी मुलं टिव्‍हीसमोर बसून जेवतात तसं आम्ही एकीकडे पुस्तकात डोकं खूपसून जेवायचो. गोष्टीच्या विश्वात रमण्याची ती सुरुवात होती. वाचत असताना शब्द ‘दिसणं’ आणि ‘ऐकू’ येणं हेसुध्दा नकळत घडलं. उदाहरणार्थ बालकवींच्या ‘औदुंबर’ कवितेमधे रंगीबेरंगी चित्र दडलेलं आहे हे कोणी सांगण्याची, शिकवण्याची गरज नव्हती. पाठ्यपुस्‍तकात एक कविता होती, ‘घड्याळबाबा भिंतीवर बसतात, दिवसभर टिक टिक करतात.’ त्‍यातल्या ‘टिकटिक’ ह्या शब्दातील टिकटिक कानाला ऐकू यायची! म्हणजे शब्द दिसतात, ऐकू येतात, थोडक्यात ते मृत नसतात, हे उमजत गेलं. आमच्या गावात वाघमारेसर नावाचे उत्साही गृहस्थ होते. ते साने गुरूजी कथामाला चालवत. त्यामधे मी जायचे. ते तिथं मला गोष्टीचं जाहीर वाचन करायला लावत. ही मुलगी स्पष्ट वाचते, तर सांगू हिला, असा त्यांचा दृष्टिकोन असावा.

दिलीप पांढरपट्टे - समृद्ध जाणिवांचा गझलकार


गझलकार दिलीप पांढरपट्टेमराठी गझल समृद्ध करण्यातील दिलीप पांढरपट्टे यांचे कार्य महत्त्वाचे आहे. मराठी गझलमध्ये जे दहा-बारा महत्त्वाचे गझलकार मानले जातात त्यात पांढरपट्टे अग्रेसर आहेत. सुरेश भटांच्या कवितेच्या कार्यक्रमाचा परिणाम अनेक तरुणांवर झाला, त्यांमध्ये दिलीप पांढरपट्टे हे कवी होते. पांढरपट्टे ते ऋण कृतज्ञतेने मान्य करतात.

सुरेश भट पुण्यात काही काळ वास्तव्यास होते. तेथे राहून ते दिवाळी अंकाचे प्रकाशन करत असत. त्यांच्या दिवाळी अंकासाठी दिलीप पांढरपट्टे यांनी त्यांची गझल पाठवली. ती अंकात निवडली गेली नाही. परंतु सुरेश भट यांनी त्यांना पत्र लिहून ‘आपण मला भेटावे, मला आपणाशी गझल तंत्राविषयी काही बोलायचे आहे’ असे कळवले. त्या संधीचा फायदा घेऊन पांढरपट्टे भट यांना भेटले. त्या प्रथम भेटीतून त्यांची मैत्री अतूट बनली. त्यांच्या भेटी वाढल्या. कधी शनिवारवाड्यात तर कधी सदाशिव पेठेतील कार्यालयात. भट व पांढरपट्टे यांचे गुरू-शिष्याचे नाते बनले. भट यांच्या गझलांचा प्रभाव पांढरपट्टे यांच्या गझलांवर आहे. “आज मी गझल लिहितो याचे सर्व श्रेय सुरेश भट यांना आहे” असे पांढरपट्टे सांगतात. कारण “गझलचे तंत्र हे त्यांनी मला ज्ञात करून दिले.”

‘रणांगण’च्या निमित्ताने...


प्रचंड गाजलेली कादंबरी ‘रणांगण’विश्राम बेडेकरांची एक कादंबरी. खूप खूप गाजलेली. राष्‍ट्रीयत्व आणि राष्‍ट्रीय अस्मितेची चिकित्सा हा मूळ आशय घेऊन १९३९ साली विश्राम बेडेकरांनी जन्माला घातलेल्या या कादंबरीला प्रकाशित होऊन तब्बल सत्त्याहत्‍तर वर्षांचा काळ लोटला. परंतु ‘रणांगणा’मधील आशय ताजा आहे. वाचकांची ह्रदये काबीज करण्यात सातत्याने यशस्वी व साहित्यक्षेत्रातील मैलाचा दगड ठरलेली ही कादंबरी वाचताना मन अस्वस्थ, विदीर्ण होते.
 

असे चित्रपट, अशा आठवणी


सासवडचे संजय दिनकर कुलकर्णी. त्यांचे ‘असे चित्रपट अशा आठवणी’ हे छोटेखानी पुस्तक प्रसिध्द झाले आहे. मराठी चित्रपटांच्या ‘ब्लॅक अॅण्ड व्हाइट’ जमान्यातील लक्षणीय चित्रपट निर्मितीच्या त्या आठवणी आहेत. संजय यांचे आईवडील शिक्षकी पेशात. त्यांची जेजुरी येथे बदली झाली. त्यामुळे संजय यांना वयाच्या चौथ्या वर्षी जेजुरीला यावे लागले. दिलीपकुमार-वैजयंतीमाला यांच्या ‘नया दौर’चे चित्रिकरण त्यावेळी तिथे चालू होते. वडील दिनकरराव कुलकर्णी यांनी दिलीपकुमार यांचा सत्कार शाळेत घडवून आणला! ‘नया दौर’मधील दिलीपकुमार-अजित यांच्यातील टांग्याची शर्यत, त्यांची टेकडीवरील मारामारी हे चित्रिकरण जेजुरी परिसरात झाले. तो प्रभाव संजय यांच्या मनावर कायमचा कोरला गेला. त्याच्याच जोडीला, त्यांना दैनिकांत येणार्‍या चित्रपटांच्या जाहिराती पाहण्याचा छंद जडला. त्यांचे शाळेच्या मुख्याध्यापकांच्या ट्रान्झिस्टरवर चित्रपटांची गाणी ऐकणे, संधी मिळेल तेव्हा तंबूतील चित्रपट पाहणे हेही सुरू झाले.

स्त्रियांची बदलती मनोवस्था


ग्रंथालीने प्रकाशित केलेले प्रकाशवाट हे पुस्तक‘द वुमन अनबाऊंड’ या पुस्तकाचे मुखपृष्ठमी तेलगु भाषेतून लिहिणार्‍या ‘व्होल्गा’ या लेखिकेच्या ‘द वुमन अनबाऊंड’ या पुस्तकातील कथांचा मराठी अनुवाद केला. ‘ग्रंथाली’ ने ‘प्रकाशवाट’ या नावाने त्यांचा संग्रह मार्च २००९ मध्ये प्रकाशित केला.
 

‘प्रकाशवाट’च्या मनोगतात म्हटल्याप्रमाणे, मला इंग्रजी कथासंग्रहाच्या नावातील ‘अनबाऊंड’ हा शब्द विशेष भावला. त्यातील ‘प्रयोग’ ही लग्नासंबंधी भाष्य करणारी कथा माझ्या मनाला भिडली. मूळ लेखिकेचे आणि माझे सूर, स्वभाव जुळतात असे जाणवले आणि मी त्या कथांचा अनुवाद करू शकले.
 

शशिकांत सावंत - आजचा ऋषिमुनीच तो!


शशिकांत सावंतशशिकांत सावंत ग्रंथसंग्राहक आणि ग्रंथविक्रेता आहे. त्याहून अधिक, तो स्वत: विविध वाचणारा आहे, व्यासंगीही आहे. तेवढाच तो लहरी व त-हेवाईक आहे. त्याच्याबद्दल अशा ब-याच गोष्टी ऐकल्या होत्या. मात्र त्याच्या अन् माझ्या तारा जुळल्या नव्हत्या, कारण त्याच्यावर विश्वासून राहावे असा मला त्याचा अनुभव नव्हता. पत्रकार म्हणून, तेही वर्तमानपत्र-मासिकांचे संपादन करत असताना डेडलाईन सर्वात महत्त्वाच्या. त्यामुळे लेखकांनी वेळा पाळणे फार गरजेचे असते. संपादक आणि लेखक यांच्यातील तो भरवसा शशिकांतकडून पाळला जातोच अशी त्याची ख्याती नव्हती. त्यामुळे बहुधा, मी वेगवेगळ्या नियतकालिकांसाठी संपादनकार्य करत असताना त्याच्यापासून दूर राहिलो होतो. मात्र मित्रांकडून त्याच्या ग्रंथप्रेमाच्या आणि संदर्भचातुर्याच्या इतक्या गोष्टी, इतक्या वारंवार ऐकल्या होत्या, की त्याला त्याच्या अड्ड्यात जाऊन भेटणे क्रमप्राप्त होते. तो योग या लेखाच्या निमित्ताने जुळवला आणि नव्या मुंबईतील वाशीमधील त्याच्या दुकानी व घरी गेलो.
 

आनंदयात्री चकोर

प्रतिनिधी 06/08/2012

शंकर विटणकर लिखित काव्‍यसंग्रह - 'चकोर'माणसाच्या चित्तवृती चांगली कलाकृती वाचल्यावर स्थिरावतात. मनाला प्रसन्नता येते. अंत:करणातील सत्प्रवृत्तींना पालवी फुटू लागते. वृत्ती अंतर्मुख परंतु आशायुक्त बनते. माणसाला या जाणिवांपासून आनंद मिळतो. वाचकाला असा आनंद द्यायला नवा काव्यसंग्रह आला आहे. त्याचं नाव आहे ‘चकोर’ आणि कवी आहेत नागपूरचे बुजूर्ग कवी शंकर विटणकर. संग्रहाला राम पंडित यांची प्रस्तावना आहे. संग्रहात सुरुवातीला ते ईश्वराविषयी म्हणतात,
 

जिथे राहतो, तुला पाहले कसा म्हणू सांगाती नाही?
 

आणि अशा, सर्वदूर भरलेल्या ईश्वराला ते मागणं मागतात
 

दे मला देवा कविता,
वा सखा आनंदयात्री

कवी एक आनंदयात्री आहेत ह्याचा प्रत्यय प्रत्येक कविता वाचताना येतो. त्या आनंदात आहे अखंड नवोन्मेष फुलवण्याची शक्ती. संग्रहात एकूण एकशेअडतीस रचना आहेत. त्या पुन्हा पुन्हा वाचाव्याशा वाटतात आणि तरीही त्यातील सर्वस्व ग्रहण केलं गेलं आहे असं वाटत नाही. काही ओळी पाहा,

 

अफलातून भालचंद्र नेमाडे

प्रतिनिधी 27/06/2012

प्रा. भालचंद्र नेमाडे हे एक अफलातून तर्‍हेवाईक व्यक्ती म्हणून प्रसिद्ध आहेत. त्यांच्याकडे ख्यातकीर्त लेखक व तेवढेच मर्मग्राही समीक्षक म्हणून महाराष्ट्रातला सुजाण वाचक आदराने पाहतो. त्यांनी त्यांच्या 1962 साली प्रसिद्ध झालेल्या ‘कोसला’ कांदबरीपासून वेळोवेळी मराठी साहित्यविश्वात खळबळ उडवून दिलेली आहे. त्यांनी पाश्चात्य वाड.मयातील अनेक कलाकृतींचे कोडकौतुक केले असले तरी पाश्चात्य वर्चस्ववादी वृत्तीला त्यांचा प्रखर विरोध आहे. ते तौलनिक भाषाशास्त्राचा अभ्यास करण्यासाठी तीन वर्षे इंग्लंडला होते. त्यांना तेथे वर्णवर्चस्ववादाचे जे अनुभव आले ते त्यांनी परत येताच प्रकटपणे मांडले. किंबहुना त्यामधून त्यांचा देशीवाद जन्माला आला. ते सध्या कादंबरीकार म्हणून जेवढे माहीत आहेत तेवढेच किंवा त्यापेक्षा अधिक देशीवादाचे प्रवर्तक म्हणून लौकिकप्राप्त आहेत. नेमाडे यांच्याइतका प्रभावी साहित्यकार गेल्या अर्धशतकात मराठीमध्ये झाला नसेल. त्याचे एकच लक्षण सांगायचे तर नेमाडे यांच्या नावाने त्यांच्या जिवंतपणीच पंथ (कल्ट) तयार झाला आहे. त्यांच्या विचारपद्धतीचे व लेखनशैलीचे अनुकरण मराठीतील रंगनाथ पठारे यांच्यापासून प्रवीण बांदेकर यांच्यापर्यंतचा लेखकवर्ग करत असतो.

शुल्बसूत्रे - वेदकाळातील मोजमापे


वेदकाळात भूमापन दोरीने होत असे. दोरीवर मोजमाप करण्याकरता सम अंतरावर काही खुणा असत, त्यांना मात्रा म्हणून संबोधत. ह्याच शुल्बसूत्रांच्या आधारे भूमापन, वास्तू, रंगमंच, मंदिरे, प्रासाद व अनेक शिल्पे यांचे मापन होऊन त्यानुसार ती बांधली जात असत. त्याच बरोबरीने शुल्बशास्त्राचा खरा उपयोग झाला तो वैदिक काळात: यज्ञवेदी बांधणे, यज्ञकुंडाचे मोजमाप करणे व यज्ञमंडपाचे मोजमाप करणे यासाठी. यज्ञवेदीचे व चितीचे आकार हे चौकोनी, त्रिकोणी व वर्तुळ असे असत, किंवा यज्ञवेदी पक्षाच्या आकाराच्यादेखील असत. जरी आकार निरनिराळे असले तरी ते समक्षेत्रफळाचे असावेत असा दंडक होता, निरनिराळ्या यज्ञांकरता वेगवेगळ्या वेदी बांधल्या जात असत व जसा यज्ञाचा हेतू तसे त्यांचे आकारमानही मोठे होत जाई, प्रचंड अशा वेदी बनवाव्या लागत. क्षेत्रफळ वाढत असे पण त्याचे प्रमाण मात्र ठरलेले असे, वेदी प्रमाणाच्या बाहेर गेल्‍या, की ज्या कारणाकरता यज्ञ आखला गेला असे, ते कारण वा तो हेतू मुळी साध्यच होत नसे. त्यामुळे वेदी किंवा चिती आखण्याचे काम अतिशय प्रमाणबध्द असे.

 

अशी ही शुल्बसूत्रे, की ज्यांमध्‍ये अनेक प्रमेये तयार झाली, त्यांच्यासाठी सूत्रांची रचना झाली. ही प्रमेये खगोलविज्ञान, यज्ञशास्त्र, अवकाशशास्त्र यांतील लांबी, रुंदी, व्यास, परीघ, त्रिज्या ठरवणे, गतीची गणिते करणे यांसाठी वापरली गेली.