तबला

अज्ञात 28/11/2013

तबला (उजवीकडे) आणि डग्गा (डावीकडे)हिंदुस्थानी म्हणजे उत्तर भारतीय संगीतात साथसंगतीसाठी व स्वतंत्र वादनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या एका अवनद्ध तालवाद्याची जोडी. उजव्या हाताने वाजवितात तो तबला किंवा ‘दायाँ’ व डाव्या हाताने वाजवितात तो डग्गा अथवा ‘बायाँ’. डग्ग्याचा उपयोग खर्ज ध्वनी काढण्यासाठी; तर तबल्याचा उच्च ध्वनी काढण्यासाठी करतात.

तबला ह्या वाद्याचे मूळ ‘तब्ल’ या अरबी वाद्यात असावे. इब्न खुर्दाद बिह ह्या इतिहासकाराच्या मते तब्लच्या निर्मितीचा मान तबल् बी लमक ह्या अरबी कलावंताकडे जातो. हे वाद्य मोगलांकरवी भारतात आले. १२९६ ते १३१६ च्या दरम्यान तबल्यात महत्त्वाच्या सुधारणा होऊन ख्याल व टप्प्यासारख्या संगीतरचनांबरोबर त्याचा साथीसाठी वापर होऊ लागला. मृदंग-पखावजाप्रमाणे उपयोगात आणलेली ‘शाई’ ही महत्त्वाची सुधारणा. ह्याचे श्रेय बहुमताने अमीर खुसरौस (१२५३–१३२५) दिले जाते.

तबला खैर, शिसव, बाभूळ, चिंच इत्यादींच्या लाकडाचा बनविलेला असून तो वरील तोंडाकडे किंचित निमूळता, नळकांड्याच्या आकाराचा व आतून पोखरून काढलेला असतो. डग्गा तांब्याचा, पितळेचा किंवा क्वचित मातीचा असून घुमटाकृती असतो. डग्ग्याचा रुंद व तबल्याच्या निरुंद तोंडावर बकऱ्याचे चामडे ताणून बसविलेले असते. हे चामडे, त्याभोवतालची दुहेरी किनार (चाट), वर बसविलेली वादीची विणलेली कडा (गजरा) ह्या सर्वांना मिळून ‘पुडी’ म्हणतात. नादमाधुर्यासाठी तबल्याच्या पुडीच्या मध्यावर व डग्ग्याच्या पुडीवर मध्याच्या जरा बाजूस ‘शाई’ (लोखंडाचा कीस, काळी शाई व भात यांचे मिश्रण) घोटून वर्तुळाकार थर देतात. पुडीमधून ओवलेली वादी तळाच्या चामडी कड्यातून (‘पेंदी’मधून) तोंडाभोवती ओढून घेतात. तबल्याच्या वादीतील लाकडी गठ्ठे खालीवर ठोकून गायन-वादनाच्या आधारस्वराशी त्याचा स्वर जुळवितात.

बालनाट्य चळवळ आणि पारखीसर


सडसडीत बांधा, कमावलेला आवाज आणि अभिनय करण्याबरोबर अभिनय शिकवण्याचे कसब... ते पारखीसर!

पारखीसरांच्या व्यक्तिमत्त्वामधील विविध पैलू इतरांना कायमच थक्क करतात! ते लेखन, अभिनय, दिग्दर्शन, नकलांचे कसब अशा सर्व क्षेत्रांत अग्रेसर... 

पारखीसर सामाजिक बांधिलकी, गुरुंबद्दल कृतज्ञता या गुणांनी युक्त.

पारखीसर विविध सामाजिक उपक्रमांत हिरीरीने सहभागी होतात. मुलांतील गुणांचा समाजाला उपयोग झाला पाहिजे, म्हणून चांगला नागरिक घडवण्याबरोबरच पथनाट्यासारख्या विविध उपक्रमांमधून ते सामाजिक भान जपतात.

त्यांचे गुरू भालबा केळकर. त्यांच्या स्मृती जागृत राहव्यात म्हणून त्यांनी भालबा केळकर स्मृती बालनाट्य स्पर्धा सुरू केल्या, त्यास बावीस वर्षे झाली. पारखीसरांनी नाट्यछटाकार दिवाकर यांच्या स्मृती जपण्यासाठी दिवाकर स्मृती नाट्यछटा स्पर्धा सुरू केल्या. त्याला एकवीस वर्षे झाली.

पारखीसरांचे वडील विनायक पारखी हे हौशी लेखक होते, ते नाट्यछटांचेदेखील लेखन करत. लहानगा प्रकाश नाट्यछटांचे सादरीकरण करे. पारखीसरांनी लहान वयातच नकलांची कला आत्मसात केली. त्यांना स्फुरण मिळाले ते सदानंद जोशी यांच्याकडून. त्यातून ‘नकलानगरी’च्या कार्यक्रमांना आरंभ झाला. त्यांनी ‘नकलानगरी’चे हजारावर प्रयोग केले आहेत.

उगवता रवी!

अज्ञात 16/10/2013

रवी दातार रवी दातारचा जन्म १३ नोव्हेंबर १९९४ रोजी टोरांटोस झाला. त्याच्या ओठावर मिसरूड नुकती फुटत आहे, अशा वयात कोणाकडून अपेक्षा तरी किती करायच्या? पण ‘तेजसां हि न वय: समीक्ष्यते’ (तेजाचा, कर्तृत्वाचा आणि वयाचा संबंध नसतो) असे कविकुलगुरू कालिदासांनी म्हणून ठेवले आहे . रवी कॉम्प्युटर वापरण्यात तरबेज आहे. कोणी म्हणेल त्यात काय विशेष? त्याच्या पिढीची सारीच मुले तशी असतात. रवी अभ्यासात खूप हुशार आहे, शालेय अभ्यासक्रमात त्याला सतत पंचाण्णव टक्क्यांच्या आसपास गुण मिळत आले आहेत. त्याची आय.बी.च्या कोर्ससाठी निवड इयत्ता दहावीपासून झाली. तो कोर्स अतिशय कठीण आहे. शाळेच्या अभ्यासासाठी सामान्यत: जेवढे कष्ट करावे लागतात त्याच्या जवळ जवळ दुप्पट कष्ट त्या कोर्ससाठी करावे लागतात. त्या कोर्सला गेल्यानंतर त्या कष्टांना कंटाळून कितीतरी मुलांनी तो कोर्स मध्येच सोडून दिलेला आहे. रवीने चिकाटीने तो कोर्स यशस्वी रीत्या पूर्ण केला आहे. कोणी म्हणेल, त्यात काय विशेष? तशीही पुष्कळ मुले आहेत!

रवी केवळ दोनदा भारतात गेला आहे. एकदा पाच-सहा वर्षांचा असताना आणि दुस-या वेळेस पंधरा-सोळा वर्षांचा असताना. दोन्ही वेळेस मुक्काम फक्त दोन-तीन आठवड्यांचा. तरीही रवी अस्खलित मराठी बोलतो, लिहितो व वाचतो! त्याने वयाच्या आठव्या वर्षी त्याच्याच सुवाच्य अक्षरांत मराठीत लिहिलेला मजकूर बृहन्महाराष्ट्र मंडळाच्या वार्षिकात प्रसिद्ध झाला होता. मला सांगा, अशी किती मुले कॅनडा-अमेरिकेत आहेत? थोडी का होईना पण अशीही काही मुले कॅनडा-अमेरिकेत आहेत यात शंका नाही. तरी या सर्व गोष्टी एकाच मुलात एकत्र सापडणे कठिणच नव्हे का?

रवीने स्वत:च्या सुवाच्य अक्षरांत रामरक्षा व मनाचे दोनशेपाच श्लोक लिहून ठेवलेले आहेत. त्याला गीतेचे दहा अध्याय पाठ आहेत. रामरक्षा, भीमरूपी स्तोत्र, कित्येक संस्कृत श्लोक, गणपती-अथर्वशीर्ष, गायत्री मंत्र, हे सर्व त्याला पाठ आहे. त्याला मराठी चित्रपट समजतो, मराठी विनोद कळतात. आता मला सांगा, अशी किती मराठी मुले कॅनडा-अमेरिकेत आहेत?

सोळावे बीएमएम अधिवेशन : चोख व्यवस्था


अधिवेशनाच्या व्यासपीठावरील सांस्कृतिक कार्यक्रमांची रेलचेल    बृहन्महाराष्ट्र मंडळाचे सोळावे अधिवेशन ७ जुलैपासून चार दिवस प्रॉव्हिडन्स या शहरी थाटामाटात पार पडले. मी आजवर पाहिलेल्या नऊ अधिवेशनातली चोख व्यवस्था या दृष्टीने ते सर्वोत्कृष्ट संमेलन असे म्हणता येईल. सामान्य मराठी माणूस कुठल्याही अधिवेशनाची आठवण ठेवतो ती त्याला वेळेवर जेवण्यास मिळाले की नाही यावरून. संमेलनाच्या चार दिवसांत जेवण्याच्या लांब रांगांत उभे राहण्याचा प्रसंग कधीच आला नाही. कुठेही गडबडगोंधळ आढळला नाही. पहिल्या दिवशी मुख्य सभागृहात प्रतिनिधींना त्यांच्या सीटवर न्यायला चक्क ‘अशर्स’ होते. तो पायंडा पुढे चालू ठेवावा असाच आहे. शिवाय, प्रत्येकाला सीट नंबर होते - त्यामुळे दर दोन वर्षांच्या सोहळ्यात अनुभवण्यास मिळतो त्याप्रमाणे मारामारीचा प्रसंग ओढवला नाही. याकरता सुरुवातीलाच न्यू इंग्लंड मराठी मंडळाचे मनःपूर्वक कौतुक, अभिनंदन करतो व आभारही मानतो.

अमेरिकेत मराठी ‘सारेगम’

अज्ञात 09/10/2013

बीएमएम सारेगम स्पर्धेचा विजेता नरेंद्र दातार अमेरिकेतील बृहन्महाराष्ट्र मंडळाचे २०१३ सालचे संमेलन गाजले ते सारेगम स्पर्धांमुळे. ते संमेलनाचे प्रमुख आकर्षण होते आणि त्यासाठी त्याआधीची दोन वर्षे तयारी सुरू असल्यामुळे अमेरिकाभर कुतूहलही निर्माण झाले होते. संमेलन जुलैमध्ये प्रत्यक्ष घडून आले. त्या आधी दीड-दोन महिने भारतातदेखील त्या स्पर्धेचा आवाज पोचला व गानजगतात राहणारी मुख्यत: मुंबईची मंडळी, मराठी उपक्रमाच्या परदेशात होणाऱ्या अनुकरणाबद्दल जाणून घेण्यास उत्सुक झाली.

भारतीय हिंदी व अन्य भाषिक चित्रवाणी वाहिन्यांवर ‘सारेगमप’च्या गायनस्पर्धा सुरू होऊन दशक लोटले, पण त्यामध्ये ‘झी-मराठी’वर ज्या स्पर्धा घडून आल्या, त्यांनी वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान मिळवले. त्याची कारणे मराठीतील लता मंगेशकरांपासूनच्या नामवंतांचा त्यातील सहभाग, अवधूत गुप्ते-पल्लवी जोशी यांनी उचित गांभीर्य राखून त्यामध्ये आणलेला खेळकरपणा आणि कुशल वाद्यवृंदाची स्वरसाथ ही होती. शिवाय, संयोजकांनी वेगवेगळ्या वयोगटांत व प्रकारांत स्पर्धा योजण्याची कल्पकतादेखील दाखवली.

‘झी-मराठी’चे अनुकरण इतर वाहिन्यांनी वेगवेगळ्या स्वरूपात केलेच; पल्लवी जोशी यांनी स्वत:देखील ‘इ-मराठी’वर तसे कार्यक्रम सादर केले, पण ‘झी-मराठी’च्या नाविन्याची झळाळी त्यांना आली नाही. ‘सारेगमप’ची तशीच लहानमोठी अनुकरणे वेगवेगळ्या पातळ्यांवर होत गेली. त्यातील स्थानिक उत्साह व तसाच ‘फ्लेवर’ कलाकारांची उमेद वाढवणारा असतो हे सर्वजण जाणतात.

दीपाली काळे - बालनाट्याची एकतीस वर्ष


श्रीकला संस्कार - बालकलाकारांसाठी व्यासपीठ नाटक म्हणजे मराठी माणसाचे वेड. नाटकाचे संस्कार झाले की प्रतिभाविष्काराची अनेक दारे उघडी होतात. त्यातून मग नाट्यस्पर्धेतील सहभाग, नाट्यसंस्था ह्यांची चळवळच सुरू होते! 'श्रीकला संस्कार'च्या दीपाली काळे यांनी गेली तीन दशके डोंबिवलीतील बालकलाकारांना याच त-हेने हक्काचे व्यासपीठ मिळवून दिले आहे.

काळेबाईंची पदवी बी.कॉम. आणि त्यानंतर बीएड. कॉमर्समधील शिक्षण असूनही शिक्षिका होणा-या शाळेत त्या एकमेव. इंग्रजी हा त्यांचा आवडता विषय. त्या नोकरी करता करता स्वामी विवेकानंद शाळेच्या मुख्याध्यापक झाल्या.

काळेबाईंना कॉलेजपासूनच नाटकात काम करण्याची आवड होती. त्यातून फक्त मुलांसाठी असलेली नवीन संस्था तयार झाली. 'नाटकांमधून संस्कार' हा त्या संस्थेचा मूळ हेतू. म्हणून ती 'श्रीकला संस्कार'. संस्था एकतीस वर्षे सलग बालनाट्य शिबिरे आणि स्पर्धा यांचे आयोजन करते. काळेबाईंनी बालनाट्य क्षेत्रात काम सुरू केले त्यावेळी डोंबिवलीत मुलांना कुठल्याही प्रकारचे व्यासपीठ उपलब्ध नव्हते. नाटकाची शिबिरे नाही की काही नाही. मुलांना तशा शिबिरात किंवा स्पर्धेत जायचे असेल तर ठाणं गाठावं लागायचे.

दीपाली काळे काळेबाईंनी तीस वर्षांपूर्वीचा काळ सांगितला :
“१९८३ चा सुमार असेल तो. माझी सुरुवात शाळेतली नाटकं बसवून झाली होती. पण मुलांसाठी त्यांचं स्वतःचं असं व्यासपीठ उपलब्ध करावं, असं आमच्या सरांनी, पांडुरंग घांग्रेकर यांनी सांगितलं. आणि मग काय, बालनाट्य चळवळीला सुरुवात झाली. त्यात मला कै.सुधाताई साठे आणि कै. मेहेंदळे ह्यांची मदत झाली.”

मला स्‍वतःपेक्षा माझं आणि माझ्या संस्थेचं नाटक रंगभूमीवर यावं असंच वाटत राहिलं – अरूण काकडे


अरुण काकडे‘‘मला, मी स्‍वतः कलाकार असलो तरी स्‍वतःपेक्षा माझं आणि माझ्या संस्‍थेचं नाटक रंगमंचावर यावं असंच वाटत राहिलं. आजही वाटतं. इथून पुढंही तेच करण्‍याची इच्‍छा आहे.’’ ज्‍येष्‍ठ नाट्यकर्मी अरुण काकडे यांनी दादर-माटुंगा कल्‍चरल सेंटरमध्‍ये रंगलेल्‍या ‘कृतार्थ मुलाखतमाले’त अशी भावना व्‍यक्‍त केली. नाटकाचा प्रवास चालू राहिला पाहिजे अशा आशयाच्‍या त्‍यांच्‍या बोलण्‍यातून ते आणि त्‍यांची नाटके यांच्‍यातील एकात्मता प्रत्‍ययास येत राहिली. कार्यक्रमात विश्‍वास काकडे लिखित ‘ग्रंथाली’ प्रकाशनाच्‍या ‘मनाचे कवडसे’ या पुस्‍तकाचे अरुण काकडे यांच्‍या हस्‍ते प्रकाशन करण्‍यात आले.

काकडेकाकांशी संवाद साधताना रवींद्र पाथरेनाट्यसमीक्षक रवींद्र पाथरे यांनी अरुण काकडे यांना बोलते करत त्‍यांच्‍या आयुष्‍याचा पट उलगडला. नाट्यक्षेत्रात काकडेकाका या नावाने ओळखले जाणारे ‘काका’ही आठवणींमध्‍ये रमले. त्‍यांनी त्‍यांच्‍या लहानपणीचा काळ कष्‍टप्रद अन् हलाखीचा होता असे सांगत नाटकाचे सादरीकरण आणि वाचिक अभिनयाचे बीज लहानपणच्‍या घटनांमध्‍ये रूजले गेले असावे असा अंदाज व्‍यक्‍त केला. त्‍यांनी नाट्यक्षेत्रातील स्‍वतःच्‍या पहिल्‍या प्रयत्‍नांचा मागोवा घेत शिक्षणासाठी पुण्‍याला येणे, तिथे भालबा केळकर यांच्‍याशी झालेली ओळख, मग एकत्रितपणे बसवलेली महाविद्यालयीन नाटके अशा घटना सांगितल्‍या. पुढे अरुण काकडे पीडीएतला अनुभव पाठीशी घेऊन मुंबईला आले. त्‍यांची तिथे ओळख अरविंद देशपांडे आणि विजया मेहता यांच्‍याशी झाली. त्‍या भेटीच्‍या आठवणीने काकडे यांचा स्‍वर कातर झाला होता.

अरूण काकडे - पडद्यामागचा निष्ठावंत सूत्रधार

अज्ञात 13/03/2013

काही माणसं वेगळ्या रसायनांनी बनलेली असतात. झोकून देणं म्‍हणजे काय हे त्‍यांच्‍याकडून बघून समजून घेता येतं. एखाद्या क्षेत्रात काम करणं वेगळं आणि त्‍या क्षेत्राला आपला सारा अनुभव, निष्‍ठा आणि वेळ देऊन वाहून घेणं वेगळं. मनोरंजन क्षेत्रातील अनेक चेहरे आपल्‍या ओळखीचे असतात, मात्र पडदा किंवा स्‍टेजच्‍या मागे अबोल, पण ठामपणे काम करणारे अनेक अनाम चेहरे आपल्‍या नजरेपलिकडेच राहतात. त्‍यांच्‍या नावावर आणि कामावर प्रसिद्धीचा प्रकाशझोत नसल्‍यानं ते लोकांसमोर येत नाही, पण त्‍यामुळे त्‍यांच्‍या कामाचं महत्‍व कमी होत नाही. प्रत्‍यक्षात त्‍यांनी त्‍यांच्‍या कामाचा डोलारा समर्थपणे सांभाळलेला असतो आणि त्‍याचा परिणाम म्‍हणून इतर व्‍यक्‍ती अधिक मोकळेपणानं कामं करू शकत असतात. अशाच पडद्यामागच्‍या एका महत्‍वाच्‍या सुत्रधाराचे नाव आहे, अरूण काकडे!
 

पडद्यामागचा निष्ठावंत सूत्रधार – अरूण काकडेअरूण काकडे यांना संपूर्ण नाट्यसृष्‍टी ‘काकडेकाका’ या नावाने ओळखते. काकडेकाका गेली साठ वर्षे नाटकांच्‍या सूत्रधाराची भूमिका वठवत आहेत. कलाकार बदलले, दिग्‍दर्शक बदलले, पण सुत्रधार तोच आहे. पडद्यामागचा हा सूत्रधार अतिशय ठामपणे आणि निष्‍ठेने कार्यरत आहे. म्‍हणून ‘अविष्‍कार’ ही संस्‍था गेली चाळीस वर्षे नाट्यव्‍यवसायात मानाने काम करत आहे. स्‍वतः प्रसिध्‍दीच्‍या प्रकाशझोताबाहेर राहून एखाद्या संस्‍थेसाठी अशा पद्धतीनं वाहून घ्‍यायचं, हे उदाहरण अपवादात्‍मक म्‍हणावं लागेल. नाटकाची निर्मिती करणारा किंवा संस्‍था चालवणारा माणूस व्यावसायिक रंगभूमीच्या संदर्भात प्रसिध्दीचा नसला तरी नाटकातून होणाऱ्या नफ्यातोट्याचा धनी असतो. लाभार्थी असतो. प्रायोगिक रंगभूमीवर मात्र अशा लाभाची अपेक्षा बाळगता येत नाही. असा कोणताही लौकीक लाभ नसताना काकडे यांनी साडेतीन तपाहून अधिक काळ संस्थात्मक कार्याचा डोलारा कौशल्यानं सांभाळला. आधी 'रंगायन' आणि नंतर 'आविष्कार'. या दोन्ही संस्थांचा उल्लेख प्रायोगिक रंगभूमीच्या संदर्भात अग्रक्रमानं करावा लागतो. त्‍या संस्थांचं सुकाणू काकडेकाकांच्या हातात होतं.
 

सुरवातीचे दिवस

ताठरे कुटुंब - छांदिष्टांचा मळा


बंडू ताठरे आणि त्यांनी करवंट्यांपासून बनवलेला कलश. कुटुंब म्हणजे प्रेमाच्या धाग्यात गुंफलेली मोत्यांची माळ! अशी, एकमेकांच्या आधाराने गुंफलेली माळ म्हणजे ताठरे कुटुंब. रायगडच्या ताठरे कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्ती म्हणजे मोती आहे. तो प्रत्येक मोती स्वत:त वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. बंडू ताठरे हे कुटुंबप्रमुख. ताठरे अडसष्ट वयाचे असले तरी त्यांना काहीना काही उद्योग करत राहणे हे जिवंतपणाचे लक्षण वाटते. ताठरे प्लंबर म्हणून नोकरी करत असताना त्यांना करवंट्यांपासून निरनिराळ्या गृहोपयोगी व शोभेच्या वस्तू तयार करण्याचा छंद लागला. निवृत्त झाल्यानंतर त्यांनी त्यांच्या छंदाला जास्त वेळ दिला. सुरुवातीला, ते करवंट्यांची रिंग काढून त्यापासून रंगीत बांगड्या तयार करत. पुढे, त्यांनी करवंट्यांपासून सायकल, फुलदाणी, करवंट्यांचा कलश, कमळ, हळदी-कुंकवाचा करंडा, मंदिर, कमंडलू, परडी, बाहुली, घर, आकाशपाळणा अशा अनेक आकर्षक वस्तू तयार केल्या. त्यांनी त्या विविध वस्तू ठिकठिकाणी प्रदर्शनात मांडल्या. ताठरे यांच्या वस्तूंची रायगड, रोहा, पनवेल, नवी मुंबई येथे तसेच रायगड येथील शाळांमध्ये प्रदर्शने भरली आहेत.
 

गाणारे घर!


 विश्वास पाटणकरदेव काही घरांवर कलेचा असा वर्षाव करतो की गंमत वाटते! विश्वास पाटणकर यांचे घर अशांपैकी आहे. त्यांची आई इंदुमती पाटणकर या शास्त्रोक्त गायिका. त्या आपल्या छोट्या घरात शिष्यांना गाणे शिकवत असताना त्यांचे चिरंजीव विश्वासराव आपोआप गाणे शिकले. माणसाला आयुष्याच्या सुरुवातीला झालेले संस्कार आयुष्यभर पुरतात. विश्वासराव म्हणतात की, संगीताशिवाय जीवन कसे असते, याचा मला अनुभवच नाही. संगीत व मी यांचा विरह असे घडलेच नाही.

विश्वास पाटणकर म्हणतात की, त्यांच्या संगीत शिकण्यामागे त्यांच्या घराण्यातील वारसाच कारणीभूत ठरला. पाटणकरांच्या आई इंदुमती यांना लहानपणापासून गाण्याची आवड होती. ती आवड निर्माण होण्याचे कारण म्हणजे त्यांच्या वडिलांना, विश्वास पाटणकरांच्या आजोबांना असलेला गाण्याचा छंद. पाटणकरांच्या आजोबांनी छंदापोटी शास्त्रीय गाणे शिकवण्यास सुरुवात केली. त्यांच्यामुळे पाटणकरांच्या घराण्यात संगीताचे सूर घुमू लागले. विश्वास पाटणकरांचे दोन्ही मामा संगीत शिकत होते. त्यांनी गायक-वादक म्हणून आपली कारकीर्द केली. आजोबा आणि मामांच्या छंदामुळे घरात गाणे सुरू झाले, सूरपेटी आली आणि इंदुमतींनाही गाण्याचा छंद जडला. त्यांनी वयाच्या तिसाव्या वर्षी कल्याणच्या गायनसमाजात शास्त्रीय गायनाचे धडे गिरवण्यास सुरुवात केली. काही वर्षांनंतर त्या संगीत विशारद झाल्या.

 त्या नंतर इंदुमतींनी डोंबिवलीत गाण्याचे क्लास घेण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या शिष्यांमध्ये स्त्रियांची संख्या जास्त होती. इंदुमतींकडे शिकलेल्या अनेक स्त्रियांनी संगीत विशारद ही पदवी मिळवली. इंदुमती यांचे वयाच्या पंच्याऐंशीव्या वर्षी वृद्धापकाळाने निधन झाले. पाटणकर म्हणतात की, आईचा रियाझ आणि तिचे क्लास यामुळे घरात संगीतास पोषक वातावरण निर्माण झाले. त्यातून अनेक गोष्टी शिकण्यास मिळाल्या.