दीपक कलढोणे यांची संगीत मुशाफिरी


सोलापूर जिल्ह्यातील आणि राज्यातील नावाजलेल्या व्यासपीठांवर कला, संगीत, साहित्य अशा नानाविध क्षेत्रात सहजी मुशाफिरी करणारा दीपक कलढोणे हा कलाकार वयाच्या तिसऱ्या वर्षापासून पोलिओच्या कारणाने एका पायाने अपंग आहे. एका पायावर ताण आल्याने वावरण्यात होणारा त्रास, तासन् तास चाललेल्या बैठकीतही एकाच पायावर होणाऱ्या वेदना सांभाळत रसिकांच्या हृदयात पांडुरंगाचे दर्शन घडवणाऱ्या या भल्या माणसाने गंभीर शारीरिक त्रासाचे ना कधी भांडवल केले, ना कधी कमीपणा वा न्यूनगंड ठेवला!

फँड्रीतील जब्या - सोमनाथ अवघडे


बोलक्या डोळ्यांचा, निरागस चेह-याचा सोमनाथ अवघडे भारतातच नाही तर परदेशातही प्रसिद्ध झाला तो ‘फँड्री’ चित्रपटामुळे. अभिनयाची पार्श्वभूमी नसलेला सोमनाथ मूळचा सोलापूरच्या  करमाळा तालुक्यातील केम या छोट्याशा गावचा. आई जयश्री, वडील लक्ष्मण, मोठा भाऊ रवी आणि बहीण अंबिका असे त्याचे पाच जणांचे कुटुंब. सोमनाथचे वडील पोतराज. तो त्यांचा पिढीजात व्यवसाय. ते हलगीही वाजवत. त्याची आई शेतात मोलमजुरी करत असे.

सोमनाथ म्हणतो, ''मला कळू लागल्यापासून मी देखील शाळेतून घरी आल्यावर वडिलांसोबत हलगी वाजवायला जायचो. मी, माझं कुटुंब आणि माझे मित्र एवढ्याच लोकांचा माझा गोतावळा. गावातल्या ‘मोठ्या’ लोकांशी आमचा संबंधच नसायचा. कोणी हलगी वाजवायला बोलावले तर जायचे. आपले काम करायचे. बिदागी घ्यायची आणि यायचे. बस्स! पण 'फँड्री'मुळे सगळेच बदलले.''

दिग्दर्शक नागराज मंजुळे हेदेखील मूळचे करमाळ्याच्या जेऊर गावचे. त्यांना त्यांच्या 'पिस्तुल्या' या लघुपटासाठी 2011 साली राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. त्यानिमित्त मंजुळे यांचा केम गावात सत्कार होणार होता. ते कार्यक्रमाला आले असता त्यांना तेथे हलगी वाजवणारा सोमनाथ दिसला आणि तेथेच 'फँड्री'चा नायक म्हणून सोमनाथची निवड झाली.

सुनीलची अपंगत्वावर मूर्तिकलेद्वारे मात!


रत्नागिरीच्या गुहागर तालुक्यातील सुनील मुकनाक या तरुणाने त्याच्या अपंगत्वामुळे खचून न जाता, त्याशी धैर्याने सामना करत ‘गणेशमूर्ती बनवण्याची कार्यशाळा’ उभारली आहे. त्याची जिद्द व परिश्रम हे सुदृढ व्यक्तिमत्त्वाला लाजवणारे आहेत. त्याचे जीवन त्याने त्याला पोलिओ झाल्याचा बाऊ न करता जिद्दीने सुखी केले आहे. सुनील त्या कार्यशाळेत फक्त सुबक गणेशमूर्तींना नव्हे तर त्याच्या स्वततःच्या आयुष्यालाही आकार देत आहे.

सुनील मुकनाकचे वास्तव्य गुहागरमधील काळसुर कौंढर जोयसेवाडी येथील दुर्गम भागात आहे. सुनीलचा जन्म गरीब कुटुंबात झाला. त्याने जन्मानंतर फक्त एक वर्ष मोकळा श्वास घेतला. तो एक वर्षाचा असताना त्याला पोलिओचा आजार झाला आणि त्यााला अपंगत्व आले. त्याचे दोन्ही पाय विकलांग झाले. मात्र कुटुंबातील सदस्यांनी सुनीलला आधार देत त्याची जगण्याची उमेद वाढवली. सुनील दोन्ही  पायांनी अधू आहे. तो हातांवर अथवा कुबड्या घेऊन चालतो.

रंगीत लाकडी खेळण्यांची सावंतवाडीतील परंपरा

अज्ञात 19/06/2015

सावंतवाडी हे साडेतीनशे वर्षांची परंपरा असणारे कोकण विभागातील एकेकाळचे लहानसे संस्थान. तेथील सावंत भोसले राजघराण्याने सदैव अध्यात्म, कला आणि शिक्षण या क्षेत्रांना राजाश्रय दिला. त्यामुळे ते संस्थान अभिजात सांस्कृतिक वारसा जोपासत जागतिक स्तरावर पोचले. तेथील कलावस्तू या केवळ सुंदर व आकर्षक नव्हत्या तर जीवनव्यवहारातही त्यांचा वापर होई. त्यामुळे त्या वस्तू सातत्याने निर्माण झाल्या व त्याबरोबर त्यांचे देखणे व आकर्षक रूप जोपासले गेले. सावंतवाडीच्या कलावंतांच्या हातात जणू जादुई कौशल्य होते. त्या कलावस्तू परंपरागत पद्धतीने उत्पादित करणारी काही नामवंत घराणी होती. सुतार, चितारी, मयपांचाळ, पुराणिक, जिनगर या कुटुंबपरंपरेतून, त्या त्या कलाकार समुहाच्या कौटुंबिक वारशाने संबंधित कला जोपासली गेली होती. त्यात काही वेळा, कौटुंबिक वारशाचा हट्ट व दुराग्रहही असे, पण त्यामुळेच त्या कलावस्तू मूळ रूपात टिकून राहिल्या.

तालवेड्यांचे ‘रिधम इव्होल्युशन’: ढोलाची नवी ओळख


ढोल-ताश्यांची पारंपरिक ओळख बदलून त्याला वेगळी उंची मिळवून देण्यासाठी पुण्यातील पंधरा तालवेडे ‘रिधम इव्होल्युशन’ या प्लॅटफॉर्मवर एकत्र आले आहेत. ढोल-ताश्यांच्या सर्व भागांचा पुरेपूर वापर करत ते इतर चर्मवाद्यांतील नाद आणि ठेके ढोल-ताश्यांवर वाजवून पाहत आहेत. त्यांना त्यांच्या या प्रयोगशीलतेतून आणि नावीन्याच्या ध्यासातून संगीतातील नवे दालन खुले होण्याची शक्यता वाटते.

सुजित सोमण, ऋषीकेश आपटे, सचिन खेडकर, अमित वाघ, हर्षवर्धन रानडे, अनिश प्रभुणे, वरुण मुळे, गिरीश गोखले, रोहित कुलकर्णी यांनी मिळून ‘रिधम इव्होल्युशन’ची सुरुवात 2012 साली केली. ते आहेत वेगवेगळ्या शाळांतील, पण ते ढोलवादनासाठी रमणबागेच्या पथकात एकत्र आले होते. त्यांची वाढ पुण्याच्या सांस्कृतिक वातावरणात झाल्याने सगळयांना लहानपणापासून ढोल-ताश्यांबद्दल आकर्षण होते. त्यांनी रमणबागेच्या पथकात एकवीस ठेक्यांचा नैवेद्य म्हणून वेगळे ठेके ढोलांवर बसवले होते. त्या यशस्वी प्रयोगानंतर ‘रिधम इव्होल्युशन’ने आकार घेतला. ढोलांवर आणखी काही ताल आणून ढोलाची वेगवेगळी ओळख निर्माण करता येईल का असा त्यांचा विचार होता. ओंकार दीक्षित, हर्षद कुरुडकर, प्रथमेश हेंद्रे, अमेय बागडे. अद्वैत काणे, राहुल जंगम हे प्रथम त्या ग्रूपमध्ये एकत्र आले.

सुमित सांगतो, “रिधम म्हणजे ताल. ढोलाच्या आवाजात ‘धम’ असा ध्वनी आहे. आम्ही रिधममध्ये हा ‘धम’ आणला. आम्ही इतर वाद्ये ‘सपोर्ट’ला ठेवून प्रामुख्याने ढोल-ताश्ये वापरतो. आम्ही इतर चर्मवाद्यांवर वाजणारे ताल ढोलांवर वाजवण्याचा प्रयत्न करतो. ते तालांमधील इव्होल्युशनच होय! त्यामुळे ‘रिधम इव्होल्युशन’ हे नाव आम्हाला योग्य वाटले.”

पूर्णतावादी चतुरस्र व्यासंगी द. ग. गोडसे


दत्तात्रय गणेश गोडसे किंवा द. ग. गोडसे म्हटले तरी ज्यांना त्यांची अपुरी, चुकतमाकत ओळख पटेल, त्यांना चित्रकार गोडसे म्हटले तरी पुरी, पक्की ओळख पटल्यासारखे वाटेल! त्यासाठी त्यांची चित्रे पाहिलेली असावीत असे मुळीच नाही. ती तशी दुर्लभच. गोडसे हा चित्रे प्रदर्शनात न मांडणारा चित्रकार. पुस्तकांच्या मुखपृष्ठांतून त्यांच्या चित्रकलेची चुणूक वाचकांपर्यंत पोचलेली असते. त्यांची इतर चित्रकारिता ही मानून घेण्याची गोष्ट समजत असावेत, किंवा कुण्या एका काळची!

अफलातून चित्रकार शशिकांत धोत्रे


शशिकांत धोत्रेवर तयार करण्यात आलेली शोर्ट डॉक्युमेंटरी पहा

चित्र म्हटले म्हणजे कॅनव्हास व वॉटर, अॅक्रलिक किंवा तत्सम रंगांचे माध्यम... मात्र शशिकांत धोत्रे याची गट्टी जमली ती पेन्सिलशी. त्याने पेन्सिलच लहानपणापासून हाती धरल्याने त्याच्या चित्रांचे प्रमुख साधन ते बनले. त्याला वॉटर कलरसारख्या 'नव्या' माध्यमाची ओळख होऊ लागली असली तरी त्याची स्वतःची ओळख कायम झाली ती मात्र, कागद आणि पेन्सिल यांच्यामुळेच. चित्रे काढण्याची त्याची ती शैली कलारसिकांत परिचित आहे. शशिकांतला चित्रकलेची पार्श्वभूमी नाही वा त्याने औपचारिक कलाशिक्षणदेखील घेतलेले नाही. ब्लॅक पेपर व कलर पेन्सिल हाच त्याचा कलाप्राण राहिला आहे.

शशिकांतचा जन्म सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यातील शिरापूर या छोट्याशा गावातील. शशिकांतचे वडील दगड फोडण्या्चे, त्यांना टाके घालण्या-याचे काम करत तर आई रोजंदारी करायची. त्याला तीन भाऊ आणि दोन बहिणी. भावंडांमध्ये  शशिकांत मोठा. शशिकांतमधील सुप्त गुणांना वाव मिळाला तो, बालपणीच. तो म्हणतो, ‘वडिलांच्या हिशोबवहीतून मला चित्रकलेचं बाळकडू मिळालं. त्यांच्या वहीत चार रंगांची बॉलपेनं असायची. वहीच्या पहिल्या पानावर त्यांनी कमळ आणि मोर असं चित्र काढलं होतं. ते चित्र पाहून मलाही चित्रं काढण्याची स्फूर्ती मिळाली.’

शशिकांत त्या वहीतच जेथे जेथे कोरी जागा असेल तेथे तेथे चित्रे काढायचा. त्याचे ते वेड शाळेतही दिसायचे. शशिकांत फळ्यावर, बाकावर, भिंतींवर चित्रे काढण्यात रंगून जायचा. शाळेतील गाबणे गुरुजींनी घरी येऊन अनेकदा शशिकांतची तक्रार केली होती. त्याची चित्रकलेची आवड पुढे वाढतच गेली. शशिकांत सांगतो, "दरवर्षी गावात दत्तजयंतीला होणा-या चित्रकला स्पर्धेत माझं पहिलं बक्षीस ठरलेलंच होतं. त्यातून मला चित्रं काढण्यास प्रोत्साहन मिळत गेलं."

धनंजय पारखे - चित्रकलेतील सामाजिक कार्यकर्ता


सोलापूर जिल्ह्यात कुर्डूवाडी येथे राहणारे धनंजय व सुनीता पारखे हे कुटूंब सर्वसामान्य जीवनात स्वत:मधील असामान्यत्व जपणारे, प्रतिकूल परिस्थितीतही त्यांच्यापुरते न पाहता आजुबाजूच्या समाजालाही कवटाळू बघणारे आहे.

धनंजय अरुण पारखे यांचा जन्म 28 मे 1976 चा. कुर्डूवाडी इथला. त्‍यांच्‍या वडिलांचे नाव अरुण बाबुराव पारखे. वय चौ-याहत्तर वर्षे. ते रेल्वे वर्कशॉप, कुर्डुवाडीमधून सर्व्हिस पूर्ण करून निवृत्त झाले. आई निर्मलाबाई ही गृहिणी.

धनंजय पारखे यांचे शिक्षण अकरावीनंतर चित्रकलेच्या ए.टी.डी या दोन वर्षांच्या कोर्सचे एक वर्ष पूर्ण, दुसरे वर्षं अपूर्ण. सध्या व्यवसाय वॉलपेंटिंग. पत्नी सुनीता आणि दोन अपत्ये - धनश्री आणि ओम हे कुटुंब. धनंजय पारखे यांची व्यावहारिक ओळख एवढीच. पण त्यांच्या व्यक्तित्त्वाला काही अनोखे पैलू आहेत. म.म. देशपांडे यांच्या कवितेप्रमाणे,

'सारा अंधारच प्यावा अशी लागावी तहान
एका साध्या सत्यासाठी देता यावे पंचप्राण'

असे त्यांच्या वृत्तीचे वर्णन करता येईल.

धनंजयच्या हातातच कला आहे. त्यांना रंग आणि रेषा यांची उपजत जाण आहे. धनंजय यांनी चित्रकलेतील अधिकृत शिक्षण न घेताही, ते केवळ पाहून पाहून चित्रे, रेखांकने करत असत. वेड लागल्यासारखे स्केचेस करत बसत आणि एके दिवशी, त्यांच्या शाळेतील कलाशिक्षकांची नजर त्यांच्या चित्रकलेच्या वहीवर पडली! ते चमकलेच. त्यांनी या मुलाच्या हातात जादू आहे हे ओळखले. छोट्या धनंजयच्या पाठीवर पडलेली ती पहिली शाबासकीची थाप!

धनंजयने सातवी-आठवीत गायकवाडसर, उत्पादसर यांच्या मार्गदर्शनाखाली एलिमेंटरी आणि इंटरमिजिएट या परीक्षा दिल्या. धनंजय म्हणतात,"खेड्यात त्या दोन्ही शिक्षकांनी माझ्यातील कलेची ज्योत तेवती ठेवली."

कुंडलिकचे मोहोरदार तबलाबोल!


कुंडलिक मोहोरकरचा जन्म अकलूजचा. कुटुंब पाच जणांचे. आई, वडील, कुंडलिक-त्याचे दोन भाऊ आणि बहीण. त्याचे वडील पांडुरंग ढोल, तबला बेंजो पथकात आणि लावण्यांच्या फडात वाजवायचे. आई सुमन घरकाम करायची. घरी दारिद्र्य, वडिलांना दारू पिण्याचा नाद. त्यामुळे दोन वेळचे जेवण मिळणे मुश्किल असायचे. कुंडलिकला शाळेत घातले होते, पण फी-गणवेश-पुस्तकांसाठी पैसे नसायचे.

कुंडलिकने तो सात वर्षांचा असताना बेंजो पथकात हजेरी लावली. त्यासाठी त्याला शाळा सोडावी लागली. कुंडलिक म्हणतो, “दोन पैसे घरात आले तर घर सावरले जाणार होते. शाळा सोडून बेंजो पथकात हजेरी लावण्याचा निर्णय घेतला तेव्हा आईला बरे वाटले. घरात मीच मोठा; मला ती जबाबदारी उचलणे गरजेचेच होते.”

कुंडलिकला बेंजो पथकात दिवसाचे पाच रुपये मिळायचे. तो पथकात खुळखुळा वाजवायचा. तो पथकाबरोबर इतर गावांमध्येही जायचा. तो इतर वाद्ये वाजवण्यास शिकला. कुंडलिक सांगतो, “माझ्या वडिलांनी वा मी देखील वाद्य वाजवण्याचे शिक्षण घेतले नाही. पथकात दाखल झालो नि ही कला म्हणजे त्याल्या स्वत:ला लाभलेली नैसर्गिक देणगीच असल्याची जाणीव झाली. ढोल वाजवण्याचे ज्ञान अवगत झाल्यानंतर मी जागरण-गोंधळ पार्टीत प्रवेश केला. तेथे शंभर-दोनशे रुपये मिळू लागले.”

अकलूजमध्ये सुरेखा पुणेकरांचा फड आला होता. कुंडलिकचा पाहुणा त्या फडात काम करत होता. त्याने कुंडलिकला तबला वाजवण्यास सांगितले. कुंडलिकने तेथे तबला वाजवला. सुरेखा पुणेकर यांना त्याचे तबला वादन आवडले. त्यांनी कुंडलिकची कामाप्रती असलेली तळमळ व प्रामाणिकपणा यांची साक्ष पटल्यावर त्याला कार्यक्रमात तबला वाजवण्यास सांगितले. त्या कार्यक्रमात कुंडलिकच्या तबलावादनाला प्रेक्षकांची दाद मिळाली आणि पुणेकरांच्या पार्टीत कुंडलिकची वर्णी लागली!

शाहीर राम जोशी

अज्ञात 22/05/2015

राम जोशी हे पेशवाईतील एक विख्यात शाहीर व कीर्तनकार (इ.स. 1758-1813). ते मूळचे सोलापूरचे. त्यामुळे त्यांना सोलापूरकर राम जोशी असेही म्हणत. त्यांचे मूळ आडनाव तासे असे होते. त्यांच्या घराण्याची वृती जोसपणाची (जोशी) असल्यामुळे कालातरांने तासे हे लुप्त होऊन जोशी हे आडनाव कायम झाले.

त्यांचे पूर्ण नाव रामचंद्र जगन्नाथ जोशी. राम यांचे वडील जगन्नाथ व त्यांचे बंधू अनंत हे दोघेही वेदशास्त्रसंप्पन होते. त्यांना समाजात मानमान्यता होती, राम यांचा थोरला भाऊ मुदगल भट हा कथा-कीर्तने करी, पुराणेही सांगे. तो त्याची परंपराप्राप्त भिक्षुकीही चालवी. वडील वारल्यावर धाकट्या भावाचा सांभाळ करणे त्यांच्याकडे आले. राम जोशी व्युत्पन्न कवी होते. त्यांच्या मराठी स्फुट सुभाषितांचा संग्रह व रघुवंशाच्या धर्तीवर रचलेले यदुवंश नामक एकोणीस सर्गांचे महाकाव्य उपलब्ध आहे.

राम जोशी यांनीही आपल्याप्रमाणे कीर्तन करावे, भिक्षुकी चालवावी, कुळाची कीर्ती वाढवावी अशी भावाची इच्छा होती. पण राम जोशी लहानपणापासून हूड व उनाड असल्यामुळे त्यांनी भावाच्या इच्छेची कदर केली नाही. ते जात्या बुद्धिमान व प्रतिभावान होते खरे. परंतु तमासगिरांच्या संगतीने त्याला वाईट वळण लागले. लवकरच, त्याने शाळाही सोडली. ते त्यांच्या घरासमोरील धोंडिबा नामक शाहिराकडे अष्टौप्रहर बैठक करू लागले. कधी कधी, ते त्या त्या मंडळींतच जेवणखाणेही करत.

मुदगलभट यांनी त्यांना (भावाला) शिस्त लावण्याचा प्रयत्न सुरू केला, तेव्हा राम यांनी त्यांच्याशी संबध तोडून टाकले व ते राजरोस तमाशाच्या फडात सामील झाले.