संबळ - अवनध्द वाद्य सुरेश वाघे 07/01/2013

क-हाड येथील खंडोबाच्या यात्रेत मुख्य‍ मंदीरानजीक संबळ वाजवणारे गोंधळी संबळ हे एक अवनध्द वाद्य आहे. कालिकापुराणात, शिवाने पार्वतीच्या आनंदासाठी हे वाद्य निर्माण केले अशी समजूत आहे. संबळ हे वाद्य कुलधर्म, कुलाचार, परंपरा म्हणून उपयोगात येते. गोंधळी गाताना तुणतुण्याबरोबर सोयीचे वाद्य म्हणून ते वापरतात. गोंधळ हा लोकगीताचा प्रकार संबळेच्या तालावर आकार घेतो.

संबळ हे तबल्याप्रमाणे दोन वाद्यांची जोडी असलेले चर्मवाद्य आहे. ती दोन्ही वाद्ये एकत्र जोडलेली असतात. दोन्ही भाग लाकूड कोरून पोकळ केलेले असतात. डाव्या हाताने वाजवण्याचा भाग तांब्यानेही बनवला जातो. या वाद्याचा एक भाग लहान व एक भाग मोठा असतो. त्यातल्या एकाला नरसंबळ आणि दुस-याला मादीसंबळ असे म्हणतात. नरसंबळ डग्ग्याचे बोल पुरवते. त्‍यावर डग्ग्यासारखी शाई असते. तर मादीसंबळ तबल्याचे बोल पुरवते. संबळेचा आकार पंचपात्राप्रमाणे असतो. लहान वाद्याच्या तोंडाचा घेर मोठ्या वाद्याच्या घेरापेक्षा निम्मा असतो. यांची तोंडे कातड्याने मढवून सुताच्या दोरीने आवळलेली असतात. वाद्याच्‍या तोंडावरील कातड्यास ताण देण्‍याकरता संबळेच्‍या भोवती तबल्‍याप्रमाणे चामड्याची किंवा दोरीची वादी असते.

संबळावर वाजवण्यासाठी खास आराटी झाडाच्या मुळीचा आकडा तयार केलेला असतो. त्यामुळे संबळाचा आवाज घुमून श्रोत्यांच्या शरीरात कंप पावत शिरतो. त्‍या वाद्यातील खर्ज स्वर निघणा-या भागाला बंब किंवा धम असे म्हणतात. तर दुस-याला झील असे नाव आहे. संबळ दोरी अथवा शेल्‍याने कमरेस बांधले जाते. गोंधळी ते वाद्य उभे राहून वाजवतात.
 

संबळ तखडाच्या किंवा वेताच्या बारीक छडीने वाजवतात. छड्यांचा पुढील भाग छत्रीच्या दांड्याप्रमाणे वळवलेला असतो. छड्यांची लांबी एक ते सव्वा फूट असते. छड्या हातातून निसटू नयेत, म्हणून त्यांच्या दुस-या बाजूंना कापड गुंडाळलेले असते.
 

अभिवाचनातला आनंद


डॉ. प्रिया जामकरजशी मुलं टिव्‍हीसमोर बसून जेवतात तसं आम्ही एकीकडे पुस्तकात डोकं खूपसून जेवायचो. गोष्टीच्या विश्वात रमण्याची ती सुरुवात होती. वाचत असताना शब्द ‘दिसणं’ आणि ‘ऐकू’ येणं हेसुध्दा नकळत घडलं. उदाहरणार्थ बालकवींच्या ‘औदुंबर’ कवितेमधे रंगीबेरंगी चित्र दडलेलं आहे हे कोणी सांगण्याची, शिकवण्याची गरज नव्हती. पाठ्यपुस्‍तकात एक कविता होती, ‘घड्याळबाबा भिंतीवर बसतात, दिवसभर टिक टिक करतात.’ त्‍यातल्या ‘टिकटिक’ ह्या शब्दातील टिकटिक कानाला ऐकू यायची! म्हणजे शब्द दिसतात, ऐकू येतात, थोडक्यात ते मृत नसतात, हे उमजत गेलं. आमच्या गावात वाघमारेसर नावाचे उत्साही गृहस्थ होते. ते साने गुरूजी कथामाला चालवत. त्यामधे मी जायचे. ते तिथं मला गोष्टीचं जाहीर वाचन करायला लावत. ही मुलगी स्पष्ट वाचते, तर सांगू हिला, असा त्यांचा दृष्टिकोन असावा. मला मजा यायची आणि मी वाचायचे. मग ते शाळेतही सुरू झालं. गोडी वाढली.

‘अभिवाचन’ का केलं जातं? या प्रश्नाचं खरं उत्तर हे आहे. मजा येते म्हणून, राहवत नाही म्हणून!! कारण त्यामधे अपार आनंद दडलेला आहे.

शब्दांकित


मुलुंड विहार महिला मंडळातर्फे आयोजित ‘शब्दव्रती आनंदयात्री’ कार्यक्रमात अभिवाचन करताना डावीकडून प्रज्ञा गोखले, स्नेहल वर्तक, पद्मजा प्रभू, नीलिमा घोलप आणि माधवी जोग  ‘शब्दांकित’ हा आमचा, हौशी मैत्रिणींचा गट. आम्ही चौघी मैत्रिणींनी मिळून तो १९९९ साली सुरू केला. त्या चौघी म्हणजे आशा साठे, माधवी जोग, निशा मोकाशी आणि मी स्वत: अनुराधा जोग. आशा आणि माधवी या दोघी स्वेच्छानिवृत्त शिक्षिका आणि त्याही भाषा विषयाच्या. आम्ही एकत्र भेटलो आणि थोड्या गप्पांनंतर आशा आणि माधवी ह्या दोघींनीही शाळेतील मुलांसाठी काहीतरी करावे असे वाटत असल्‍याचे सांगितले. आमच्‍याजवळ वेळ व उत्साह, दोन्ही होते,  त्याचा सदुपयोग व्हावा ही जबरदस्त इच्छा तर होतीच! 

 चौघींचे एका मुद्यावर एकमत होते - आमच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या जडणघडणीत चांगल्या साहित्याच्या वाचनाचा वाटा मोठा आहे. चांगले विचार, सुसंस्कार, शुद्ध आचरण या गोष्टी काही केवळ घरातल्या वळणाने आपल्यात आले नाहीत तर आपण चांगल्या साहित्यातूनही खूप काही शिकलो असे आम्हाला वाटत होते. आम्ही मग असा विचार निश्चित केला, की आपण मुलांसमोर व जमल्यास मोठ्यांसमोरही चांगले साहित्य नेण्याचे काम करावे. विचारमंथनानंतर, ‘अभिवाचन’ हा सादरीकरणाचा प्रकार, आमची वये व कुवत लक्षात घेता आम्हांला जमेल असे वाटले. शब्द हेच आमचे माध्यम राहणार होते, म्हणून आम्ही गटाचे नाव हे ‘शब्दांकित’ असे ठेवले.

कोकणातील नमन – खेळे Suresh Chavan 25/12/2012

नमन-खेळे हा लोककला प्रकार ‘यक्षगान’ या कर्नाटकातील लोककला प्रकाराशी साम्य दर्शवतो  नमन-खेळे हा उत्तर कोकणातील लोककला प्रकार आहे. त्याकडे धार्मिक विधी म्हणून पाहिले जाते. खेळे लग्नकार्य, सत्यनारायण, नामविधी अशा प्रसंगी केले जातात. खेळे पेशवाई काळापासून होत असावेत. खेळ्यांच्या काही गीतांतून राघोबादादांच्या नावाचा उल्लेख आढळतो. १७२८ साली शामजी नाईक काळे व शिवराम नाईक गोडबोले या दोन कीर्तनकारांनी कर्नाटकातून जो लोककला प्रकार महाराष्ट्रात आणला, त्याचे दोन भाग होऊन एक ‘दशावतार’ म्हणून दक्षिण रत्‍नागिरी जिल्‍ह्यात (सिंधुदूर्ग) प्रसिद्धी पावला व ‘नमन-खेळे’ उत्तर रत्नागिरी जिल्ह्यात होऊ लागले. तो समाज अशिक्षित व आर्थिक दृष्ट्या मागासलेला. त्यामुळे नमन-खेळे यांना सामाजिक प्रतिष्ठा लाभली नाही, म्हणून तो लोककला प्रकार दुर्लक्षित राहिला आहे.

 तो कलाप्रकार नृत्य, नाट्य व संगीत यांनी परिपूर्ण असा आहे. त्‍याचे ‘यक्षगान’ या कर्नाटकातील लोककला प्रकाराशी साम्य आहे. दोन्हींकडे पायघोळ झगे वापरले जातात. रामायण-महाभारताचे गायन कोरसच्या साह्याने केले जाते व पात्रे त्‍यावर अभिनय करतात. अंगसोंगे व लाकडी सोंगे याबाबतीत खेळ्याचे साम्य लळिताशीही आढळते.

अक्षय उणेचा आणि साल्सा!


अक्षय उणेचाअक्षय उणेचा या पुण्याच्या तरुणाने ऑस्ट्रेलियात १६ जून २०१२ रोजी पार पडलेल्या आंतरराष्ट्रीय साल्सा नृत्य स्पर्धेत प्रथम क्रमांक पटकावून पुण्याचा झेंडा सातासमुद्रापार फडकावला आहे. विदेशी नृत्य- प्रकारांनी भारतीय तरुणांना आकर्षित केले असून त्यांचा कल जगभरातील नृत्याचे विविध प्रकार शिकण्याकडे दिसून येतो. भारतीय तरुणांची पावले लॅटिन नृत्यप्रकारांमध्येही थिरकू लागली आहेत. तरुण पिढी आवडीने लॅटिन नृत्यप्रकारांचा दिल्ली, कोलकाता, बंगळुरू, मुंबई , पाटणा आणि आता पुणे यांसारख्या मोठ्या शहरांत आनंद घेत आहे.
 

अक्षय उणेचा जोडीदारासह नृत्याचा सराव करतानाअक्षय हा पुण्यातील चित्रपट निर्माते आणि बांधकाम व्यावसायिक जगदीश उणेचा यांचा धाकटा मुलगा. तो एकवीस वर्षांचा आहे. अक्षयला तीन वर्षापूर्वी लॅटिन नृत्यप्रकाराचे वेड लागले. 'सोल टू सोल' या डान्सिंग शोमुळे तो त्या नृत्य प्रकाराकडे आकर्षित झाला आणि त्या नंतर त्याने त्या नृत्यप्रकाराचा ध्यासच घेतला! स्वतःहून सराव करत तो डान्स फ्लोअरवर लीलया 'गिरक्या' घेऊ लागला. त्याचे ते नृत्यकौशल्य पाहून त्याच्या कुटुंबीयांनी, विशेष करून वडिलांनी त्याला पाठिंबा दिला. त्यानंतर अक्षय साल्सा नृत्याचे प्रशिक्षण घेण्यासाठी सिडनेला गेला. त्याने लॅटिन नृत्यातील साल्सा, चाचा, जाईव्ह, टॅन्गो, रूम्बा, साम्बा, बचाता, पॅसडोबल या प्रकारांमध्ये प्रभुत्व मिळवले. त्याने 'साल्सा किंग' म्हणून प्रसिध्द असलेले ऑलिव्हर पिनेडा यांच्याकडे प्रशिक्षण घेतले. अक्षयने सिडनेमध्ये सहा वेळा साल्सा नृत्यस्पर्धेत अजिंक्यपद मिळवले. त्याशिवाय त्याने वाली, ल्युडा, सेरेना, क्यास्बा, जेमै, पास्कले आदी आंतरराष्ट्रीय प्रशिक्षकांकडून 'साल्सा' चे धडे घेतले आणि त्यामध्ये आणखी नैपुण्य मिळवले.

व्यंगचित्रातील शंभर वर्षे....


व्यंगचित्र हा मराठीत शंभर वर्षे रूढ असलेला विनोदप्रकार आहे. मात्र त्याला चित्रकला दृष्ट्या व साहित्यदृष्ट्या फार महत्त्व दिले गेलेले नाही. ‘हिंदू पंच’ या नियतकालिकाचे संपादक फडके, शंकरराव किर्लोस्कर , र. बा. केळकर, राघवेंद्र हत्तंगडी हे मराठी व्यंगचित्रांचे प्रवर्तक मानले जातात. परंतु व्यंगचित्रांना बहर प्राप्त झाला तो स्वातंत्र्यकाळानंतर. दैनिक वर्तमानपत्रे आणि त्यामध्ये प्रसिध्द होणा-या रोजच्या घटना, बातम्या हे व्यंगचित्रांसाठी मुख्य खाद्य मानले जाते. स्वातंत्र्यकाळात राजकीय - सामाजिक घटनांना वेग आला आणि व्यंगचित्रकला बहरली. बाळ राणे, हरिश्चंद्र लचके , नागेश आर्डे, बाळ ठाकरे , प्रभाकर ठोकळ अशा विविधांनी त्या काळामध्ये आपल्या व्यंगचित्रांनी वर्तमानपत्रांची व मासिकांची पाने सजवली. त्याच बेताला वसंत सरवटे , श्याम जोशी अशांसारखे साहित्यिक कल लाभलेले व्यंगचित्रकार, त्या अंगाने आपली कला विकसित करत गेले आणि त्यांनी मराठी साहित्य व कला क्षेत्रांत अढळ स्थान मिळवले.
 

मधुकर धर्मापुरीकर - व्यंगचित्रांचा साक्षेपी संग्राहक


धर्मापुरीकर यांच्या संग्रहात देशोदेशीची लाखभर व्यंगचित्रे आहेतएखादे व्यंगचित्र किती खळबळ माजवू शकते याचा अनुभव भारतातील नागरिकांनी घेतला, मुंबईतील असीम त्रिवेदी या तरुण व्यंगचित्रकाराच्या एका व्यंगचित्रामुळे. त्याच्याविरुद्ध त्याबद्दल देशद्रोहाचा खटला दाखल करण्यात आला होता. मात्र त्या विरुध्द जनक्षोभ उसळताच तो मागेही घेण्यात आला. म्हणूनच वृत्तपत्रामधील शंभर अग्रलेखांचे काम एका 'मार्मिक' व्यंगचित्राने होऊ शकते असे म्हणतात. व्यंगचित्र म्‍हणजे सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीमधील विसंगती-विरोधाभास प्रकट करून त्यातून समाजप्रबोधन करण्याचे प्रभावी माध्यम. त्यामुळे कोणतेही वृत्तपत्र उघडले, की त्यामध्ये व्यंगचित्र हमखास नजरेस पडते. 'व्यंगचित्रां’चा केवळ अभ्यासू वाचक नव्हे तर साक्षेपी संग्राहक मराठवाडयात आहे. त्या कलंदर व्यक्तीचे नाव आहे, मधुकर धर्मापुरीकर. त्यांनी व्यंगचित्रांचा मोठा खजिना नांदेड येथील भाग्यनगरमधील त्यांच्या बंगल्यात आस्थेने जतन करून ठेवला आहे.
 

हेमाडपंती स्थापत्यशैली


त्र्यंबकेश्वर येथील मंदिरही हेमाडपंथी स्थापत्यशैलीचे उदाहरण आहे चुन्याच्या किंवा कसल्याही पदार्थाच्या साहाय्यावाचून केवळ एका ठरावीक पद्धतीने दगडावर दगड ठेवून किंवा दगडांना खाचा पाडून हे बांधकाम केले जात असे. मंदिरांच्या शिखरांची घडण हे ह्यांचे मुख्य वैशिष्ट्य. देवालयाच्या पायाची आखणी ज्या आकाराची असेल, नेमकी त्याच प्रकारची लहान आकृती शिखरावरील आमलकाची बैठक बनते. (आमलक: आवळा). प्रमुख दिशांना कोन येतील असा चौरस कल्पून एका कोनासमोर प्रवेशद्वाराची व्यवस्था केलेल्या ह्या इमारतींच्या पायांची आखणी अनेक कोनबद्ध असते. शिखराच्या छोट्या छोट्या प्रतिकृती खालपासून वरपर्यंत एकीवर एक प्रमाणशीर बसवल्यावर ही सर्व लहान लहान शिखरे रचूनच मोठे शिखर तयार झाल्यासारखे वाटते तळापासून कळसापर्यंत केलेल्या भित्तिकोनांच्या रेषांमुळे भासणारा बांधणीचा उभटपणा वेगवेगळ्या थरांच्या अडवटींनी कमी झाल्यासारखा वाटतो.

कोणतीही इमारत बांधायची तर तिचे दगड किंवा विटा एकमेकांस घट्ट चिकटून राहाव्यात म्हणून माती, चुना, सिमेंट इत्यादींपैकी काही वापरावे लागते. पण हेमाडपंती देवळे ह्याला अपवाद आहेत. ह्या देवालयांचे चिरे त्रिकोण, चौकोन, पंचकोन, वर्तुळ, अर्धवर्तुळ इत्यादी आकारांत घडवून ते एकमेकांत इतक्या कुशलतेने बसवलेले असतात की त्यामुळे इमारतीच्या प्रत्येक अवयवाला दुस-याचा आधार मिळून छत बिनधोक राहू शकते. अशी मंदिरे तेराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात व चौदाव्या शतकात बांधली गेली. हेमाद्री किंवा हेमाडपंत ह्याने ह्या पद्धतीचा पुरस्कार केला, म्हणून त्याच्या नावाने ही बांधकाम शैली ओळखली जाते.

अमृतेश्वर मंदिराची भिंत आणि अलंकृत खांब हेमाडपंती देवालयांची रचना सामान्यत: अशी असते :

गाभारा चौकोनी व सभांडपाला अनेक अलंकृत खांब. खांबांवर व छत्तावर पौराणिक प्रसंगांची चित्रे कोरलेली असतात. काही ठिकाणी कमानी काढून सभामंडपाला आधार दिलेला असतो. दर्शनी भाग भोजमंडप असतो. भिंती कोनयुक्त असतात. सर्व बांधकाम काळ्या दगडात असते. देवालये पूर्वाभिमुख असतात. अशा देवालयांवर प्राचीन शिलालेख आढळतात.

खडीगंमत आणि दंडार Suresh Chavan 03/11/2012

विदर्भाच्या प्राचीन लोककलांमध्ये ‘खडीगंमत’ या प्रकाराचा समावेश होतो.खडीगंमत हे लोकनाट्य विदर्भातील नागपूर , बुलढाणा जिल्ह्यांपासून पूर्वेकडील गोंदिया जिल्ह्यापर्यंत सादर केले जाते. विदर्भाच्या प्राचीन लोककलांमध्ये ‘खडीगंमत’ याप्रकाराचा समावेश होतो. दंडार हादेखील लोकनाट्याचा प्रकार आहे. डफगाणे हे मूळ लोकनाट्य. ते बाराव्या शतकात प्रचलित होते. त्याचे प्रथम ‘खरी गंमत’ व नंतर ‘खडीगंमत’ असे नामांतर होत गेले. महाराष्ट्रात मुसलमानी स्वा-यांच्या काळात ‘खडीगंमत’ या लोकनाट्याचे सादरीकरण होऊन नंतर त्याचे ‘तमाशा’ हे रूपांतर झाले.
 

हातात डफ घेऊन खड्या आवाजात गायन करणारा हरहुन्नरी शाहीर हे त्या नाट्यातील प्रमुख पात्र असते. त्याच्या सोबतीला मनोरंजन करणारा गमत्या असतो. शिवाय, नखरेबाज नाच्या असतो. तो स्त्रीवेशधारी गोंडस मुलगा असतो. त्याचे ‘लमडा’ हे झाडीबोली तील नाव आहे. सोबत, ढोलकी वाजवणारा असला की ‘खडीगंमत’ उभी राहते. खडी हा हिंदी शब्द आहे. रात्री दहा वाजता सुरू होणारी ‘खडीगंमत’ सूर्योदयापर्यंत चालते. एवढा प्रदीर्घ काळ ‘गंमत’ सादर करणारी मंडळी रात्रभर उभी असतात.
 

पुरुषाने स्त्रीचा वेश धारण करणे ही ‘खडी’ची ‘गंमती’दार प्रथा. गण झाल्यावर गोपिका व कृष्ण यांच्या संबंधांवर आधारित गवळण सादर होते. ते लोकनाट्य त्यांच्या त्यांच्या बोलीत सादर करणारे कलावंत काही वेळा हिंदी भाषेचादेखील उपयोग करतात. ती हिंदी मुळात ‘खडीबोली’ असते. व-हाडी, नागपुरी व झाडी या तिन्ही बोलींचे ‘खडीबोली’शी सख्य आहे. कमीत कमी पात्रांमध्ये आणि कमीत कमी वाद्यांचा वापर करून ‘खडीगंमत’ सादर केली जाते.
 

गवळणीत नाच्याला वाव असतो. तो त्याच्या विविध विभ्रमांतून प्रेक्षकांना आकर्षित करतो. मथुरेला जाणार्‍या गवळणी आणि पेंद्या व त्यांना अडवणारा श्रीकृष्ण हा विषय महाराष्ट्रालाच नव्हे तर अवघ्या भारताला प्रिय आहे. लिखित संहिता नसल्यामुळे स्थानिक झाडीबोलीतील उत्स्फूर्त संवादांनी श्रोत्यांना रिझवले जाते. तेथे पूर्वरंग संपतो.

खडीगंमत प्रकाश खांडगे 03/11/2012

घरोघरी फिरणारी खडीगंमत ही दंडार नावाने ओळखली जाते.'तमाशा 'ला एकेकाळी खडीगंमत म्हटले जायचे. पश्चिम महाराष्ट्र, मराठवाडा, उत्तर महाराष्ट्र आणि कोकणपट्टी या भागांत तमाशा प्रसिद्ध आहे. उत्तर महाराष्ट्रात तखतरावाचा तमाशा आहे. संगीतबारीचा तमाशा आणि ढोलकीफडाचा तमाशा असे तमाशाचे दोन स्वतंत्र प्रकार असले तरी विदर्भातील खडीगंमतआणि पश्चिम महाराष्ट्रातील तमाशा हे एकाच प्रकृतिपिंडाचे प्रयोगात्मक लोककला प्रकार आहेत.

विदर्भातील बुलढाण्यापासून गोंदियापर्यंत खडीगंमत सादर केली जाते. घरोघरी फिरणारी खडीगंमत ही दंडार नावाने ओळखली जाते. खडीगंमत आणि दंडार या विदर्भातील लोककला प्रकारांवर डॉ. हरिश्चंद्र बोरकर आणि प्रा.हिरामण लांजे यांनी संशोधन केलेले आहे. खडीगंमत सादर करणार्‍या कलावंतांना विदर्भात शाहीर म्हणूनच संबोधले जाते. खडीगंमत ही पुरुषप्रधान लोककला आहे. त्या प्रकारात नृत्याचे काम करणारास ‘नाच्या' म्हणून संबोधले जाते.

विदर्भात दर्या, पांगूळ, डहाका, झडती, मंत्रगीते, दंडीगान, भिंगी सोंग, राध, डरामा, दंडार आदी लोककला प्रकार प्रसिद्ध आहेत. त्यातील खडीगंमत हा प्रकार वैशिष्ट्यपूर्ण असून खडीगंमतची मोहिनी जनमानसावर आहे.