प्रगती प्रतिष्ठान - आदिवासी विकासासाठी प्रयत्‍नशील


‘प्रगती प्रतिष्ठान’ ही संस्था पालघर जिल्ह्यामध्ये जव्हार व मोखाडा तालुक्यांत आदिवासींच्या विकासासाठी काम करते. त्या संस्थेने शिक्षण, अपंगांचे पुनर्वसन, स्वयंरोजगार व ग्रामविकास यांच्या माध्यमातून आदिवासी लोकांचे जीवनमान उंचावण्यात मोलाचे कार्य साधले आहे. संस्थेने गावातील लोकांच्या गरजेनुसार विकास आराखडा बनवून ग्रामविकासाला चालना दिली. त्यामध्ये नळपाणी योजना, जलसंवर्धन, शेती विकास, सौरऊर्जा, शेतीला सौर पंपाने पाणी देण्याचे नियोजन या मुख्य गोष्टींना प्राधान्य आहे. तसेच, कौशल्याधारित प्रशिक्षणाद्वारे स्वयंरोजगाराची कवाडे आदिवासींसाठी खुली केली गेली आहेत.

रणजिता पवार - तांड्यावरील पहिली शिक्षिका


रणजिता लमाणी आहे. ती तांड्यावर लहानाची मोठी झाली. त्यामुळे तिने स्वत: समाजाच्या जाती-जातींतील विषमता अनुभवली. तिने तांड्यावरील शैक्षणिक अनास्थेला झुगारले. तिने कुटुंब, जातपंचायत यांचा विरोध व प्रतिकूल परिस्थिती यांवर मात करत डी.एड.पर्यंत शिक्षण घेतले. रणजिताने जिद्द व चिकाटी यांच्या जोरावर तांड्यावरील पहिली शिक्षिका होण्याचा मान मिळवला. आज, ती तांड्याच्या विकासासाठी काम करत आहे. रणजिता गणेश पवार ही ‘सामर्थ्य’ संस्थेच्या माध्यमातून उस्मानाबाद जिल्ह्यातील उमरगा तालुक्यामध्ये काम करते.
   
रणजिता तांड्यावरील मुलांची शैक्षणिक प्रगती, स्त्रीसक्षमीकरण, न्याय्य हक्कांबद्दल जागृती, सर्वांना समान पातळीवरील वागणूक अशी कामे साधता साधता भटक्या-विमुक्तांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी प्रयत्नशील आहे. ‘सामर्थ्य’च्या वतीने युवकांच्या मनात संवेदनशीलता निर्माण व्हावी, त्यांचा तांड्याच्या विकासकार्यात सहभाग वाढावा यासाठी त्यांचे गट बनवून त्यांना प्रशिक्षण दिले जाते. रणजिता त्यात सातत्य टिकून राहवे यासाठी नवनवीन स्वयंसेवकांचा शोध घेत असते. 

रणजिताचा जन्म २७ नोव्हेंबर १९८४ रोजी झाला. ती उमरग्यातील सरदारनगर तांड्यावर राहत असे. तिचे वडील भारतीय सैन्यात होते. तीन बहिणी, दोन भाऊ, आईवडील हा रणजिताचा परिवार. तिन्ही बहिणींची लग्ने तेरा-चौदा अशा पोरसवदा वयात झाली. रणजिताने तांड्यावरील शाळेत चौथीपर्यंत शिक्षण घेतले. ‘मुलींना शिक्षण काय करायचेय? मुलींनी लग्न करून त्यांचा संसार करावा’ असे जातपंचायतीप्रमाणे तिच्या वडिलांचेही मत होते. पण रणजिता शिक्षणाबाबत निग्रही होती. तिने चौथीपुढे शिकण्याचा निर्धार आईकडे बोलून दाखवला. आईने वडिलांना समजावले. वडिलांनी रणजिताला तांड्यापासून दोन किलोमीटर दूर असलेल्या कदेर गावातील ‘लोकमान्य टिळक हायस्कूल’मध्ये घातले.

सुयश गुरूकूल - सोलापूरचे आगळे विद्यामंदिर


मुले विद्यालयाच्या प्रांगणात आनंदाने बागडत आहेत, वर्गात बसलेल्या मुलांच्या मुद्रांवर कुतूहल आहे- ती शिकवणाऱ्या शिक्षकाकडे आदराने पाहत आहेत. कोणाच्याही चेहऱ्यावर कंटाळा नाही. सर्वत्र आनंद, उत्साह भरून राहिलेला आहे...  हे दृश्य आहे सोलापूरच्या 'सुयश' विद्यालयातील. चाळीस वर्षें शिक्षक म्हणून काम केलेल्या मलासुद्धा स्वप्ननगरीत गेल्यासारखे वाटले. प्रत्येक वर्गात तीस-पस्तीस मुले आहेत, ती एका बाकावर दोघे अशी बसलेली आहेत. शिक्षक आनंदाने शिकवत आहेत. मुले नि:संकोचपणे शंका विचारत आहेत, शिक्षकांना उत्तरे देत आहेत आणि शिक्षक त्यांना शंका विचारण्यास उत्तेजन देत आहेत असे दृश्य सोलापूरच्‍या 'सुयश गुरूकूल'मध्ये पाहण्यास मिळाले.

'सुयश गुरूकूल'ची कथा ही चकित व आनंदित करणारी आहे. केशव शिंदे हे या आगळ्या 'विद्यापीठा'चे निर्माते आहेत. त्यांची स्वत:चीही एक हृद्य कथा आहे. त्यांचा जन्म गरीब कुटुंबात झाला. त्यांची आर्थिक कुवत शिक्षण घेण्याची नव्हती. सोलापूरचे श्रीराम पुजारी या प्राध्यापकाचा मदतीचा हात अनेक मंडळींना लाभला, तसा तो केशव यांना मिळाला. केशव बी.एस्सी.पर्यंत शिकू शकले. अर्थार्जन ही त्यांच्या कुटुंबाची गरज होती, पण त्यांना नोकरी मिळण्याची शक्यता दिसत नव्हती आणि त्यांना शिकवण्याची आवड होती. म्हणून शिंदेसरांनी १९८२ साली क्लास सुरू केला. शिकवण्यातील कौशल्य व विद्यार्थ्यांविषयी प्रेम यांमुळे विद्यार्थीप्रिय शिक्षक असा त्यांचा लौकिक झाला.

इंग्रजी माध्यमाची शाळा ही समाजाची गरज आहे.  ती चांगल्या प्रकारे पूर्ण करावी असे शिंदेसरांना वाटे. त्यांनी तशी शाळा १९९२ साली शहरात सुरू केली. तो व्याप सांभाळता सांभाळता सरांनी बी.एड. व एलएल.बी. पूर्ण केले. शाळा व संस्था उभी करताना त्यांना त्याचा फायदा झाला. शहरातील शाळा छान चालली होती -अजूनही चालू आहे. पण शिंदेसरांच्या मनात 'गुरुकुल' होते, एक 'शांतिनिकेतन' होते. निसर्गाच्या सान्निध्यात सर्व सोयीसुविधांनी सुसज्ज असे विद्यालय!

जयश्री काळे - जया अंगी मोठेपण!


छान बंगला, आर्थिक सुबत्ता, सुदृढ वातावरण असे घर पुण्यात असताना, घरातून उठून झोपडपट्टीत कोण हो जाईल? कोण तेथील लोकांना सुधारणा सुचवण्याचा ध्यास घेईल? त्यांना त्यांच्या पाठी लागून आरोग्याचे महत्त्व पटवून देईल? पण जीवनात असे अवघड वळण स्वीकारलेले सुडौल, प्रसन्न असे एक व्यक्तिमत्त्व आहे. त्यांचे नाव आहे जयश्री विश्वास काळे.

त्या गणित घेऊन एम.ए. झाल्या. त्यांना मुंबई विद्यापीठाकडून सुवर्णपदक मिळाले. त्यांचे वडील विंदा करंदीकर. त्यांच्या आई, सुमा करंदीकर अंधशाळेत सेवाभावाने शिकवत, दोन बस बदलून रोज शाळेत जात!

जया स्वत: त्यांच्या घरच्या मोलकरणीच्या मुलीला शिकवत. तो प्रसंग त्या समर्पक वर्णन करतात. “मी माझ्या दहावीतील मुलीला अवघड वाटणारी गणिते समजावून सांगत होते. तेवढ्यात माझी कामवाली तिच्या तेरा-चौदा वर्षांच्या चुणचुणीत मुलीला घेऊन आली आणि म्हणाली, “हिला दोन घरची कामं बघा, सातवीला नापास झालीय. आता बास झाली शाळा. पुढील वर्षी लग्नाचं बघाया घेणार.” मला वाईट वाटले. मी तिची फी, पुस्तके, अभ्यास अशी सगळी जबाबदारी उचलते असे सांगून बाईला मनवले. तो प्रयोग यशस्वी झाला. मुलगी चांगल्या मार्कांनी S.S.C. झाली. तेव्हा हुरूप आला आणि वाटले, “वस्तीत अशा अनेक मुली असतील. त्यांच्यापर्यंत आपण का पोचू नये?”

त्यांना त्यांच्यासारखा विचार करणाऱ्या दोन-तीन मैत्रिणींनी – अलका साठे, मंगला पाटील, रेखा बिडकर, शीला कर्णिक - साथ दिली. त्याही जया यांच्याबरोबर हिरिरीने काम करू लागल्या.

जया सांगत होत्या : “प्रथम प्रथम त्या मुलींच्या आयांना आमच्याबद्दल विश्वास वाटायचा नाही. त्या त्यांच्या मुलींना आमच्याकडे शिकायला पाठवायच्याच नाहीत. मोठ्या मुश्किलीने त्या मुली यायच्या. जसजशा त्या त्यांच्या परीक्षांत चांगले गुण मिळवून उत्तीर्ण होऊ लागल्या तसतसा त्यांच्या आयांचा आमच्यावर विश्वास बसू लागला. मग मात्र मुली आपण होऊन आमच्याकडे येऊ लागल्या. आता तर, मुलगेपण येतात व आमच्या वर्गाचा फायदा घेतात.’’

मैत्री स्वत:शी, मैत्री सर्वांशी!


‘मेळघाट’ हा महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील संपूर्ण जंगल असलेला परिसर. मेळघाटात तीनशेवीस गावे आहेत. चार हजारपन्नास चौरस किलोमीटरचा तो प्रदेश चिखलदरा आणि धारणी या दोन तालुक्यांत विभागलेला असून तेथे कोरकू आदिवासींची मुख्य वस्ती आहे.

मेळघाटातील बालमृत्यू आणि कुपोषण यासंबंधीच्या खूप बातम्या १९९७ सालच्या पावसाळ्यात वृत्तपत्रांमध्ये आणि टेलिव्हिजनवर येत होत्या. महाराष्ट्रातील काही लोकांनी त्याची शहानिशा करण्याचे ठरवले. त्यांनी मेळघाट फिरून पाहिला. त्यावेळी त्यांना बालमृत्यू आणि कुपोषण हा प्रश्न खूप गंभीर आहे असे दिसले. त्यांनी महाराष्ट्रातील स्वयंसेवकांना त्या वर्षीच्या पावसाळ्यात मेळघाटात येऊन कामास लागण्याचे आवाहन केले. त्यास प्रतिसाद म्हणून दोनशेपासष्ट स्वयंसेवक मेळघाटात गेले. त्यामध्ये डॉक्टर, पत्रकार, बँक मॅनेजर, विद्यार्थी, समाजसेवक, वकील अशा विविध व्यावसायिकांचा समावेश होता. ‘मेळघाटमित्र’ची सुरुवात ही अशी झाली.

त्यानंतर पूर्णवेळ काम करणारे कार्यकर्ते तेथे आले आणि त्यांनी मेळघाटच्या प्रश्नांसाठी काम सुरू केले. ‘एकही बालमृत्यू होऊ द्यायचा नाही’ हा एकमेव उद्देश त्यांच्या डोळ्यांपुढे होता. सुरुवातीस सहा गावांत सुरू केलेले काम अठ्ठावीस गावांत जाऊन पोचले आहे. संस्थेला कायदेशीर बाबी, हिशोब ठेवावे लागतात; त्यासाठी ‘मैत्री’न्यासाची रीतसर नोंदणी १९९९मध्ये करण्यात आली. मुकुंद केळकर, अनिल शिदोरे, राहुल धर्माधिकारी, श्रीराम रामदासी, संजय रिसबुड, डॉ. पार्वती हळबे हे ‘मैत्री’ न्यासाचे काही विश्वस्त आहेत. तर विनिता ताटके, जयश्री शिदोरे, शिरीष जोशी,मंगेश जोशी, अश्विनी धर्माधिकारी, अभिजित कस्तुरे, हर्षद पेंडसे असे ‘मैत्री’ चे अनेक पाठीराखे आहेत.

सोमवंशी क्षत्रिय समाज – संस्कार शिबिरे


‘सोमवंशी क्षत्रिय समाज महामंडळ’ ही नुकतीच पन्नास वर्षें पूर्ण झालेली सामाजिक संस्था. समाजातील सर्व वयोगटांतील लोकांसाठी तेथे वर्षभर उपक्रम राबवले जातात. सेवानिवृत्त शिक्षकांचा सत्कार, ज्येष्ठ समाजसेवक व स्वातंत्र्यसैनिक उद्धवजी घरत यांच्या नावाने व्याख्यानमाला, मुला-मुलींसाठी संस्कार शिबिरे हे त्यांतील महत्त्वाचे. समाजातील १४ नोव्हेंबर हा बालदिन वैशिष्ट्यपूर्ण रीतीने साजरा होतो. त्या दिवशी मुलांची महामंडळाशी प्रथमच ओळख होते. बालक कौतुक सोहळ्यात आठ महिने ते इयत्ता दहावीपर्यंतच्या सर्वांसाठी तो दिवस साजरा होत असतो.

इयत्ता पहिली ते चौथीपर्यंतच्या वयोगटातील मुलांसाठी ‘किलबिल’ हे शिबिर आयोजित केले जाते. ते दरवर्षी वेगवेगळ्या गावात जाऊन गावकऱ्यांसोबत पार पाडले जाते. त्यामुळे गावकरी महामंडळाशी जोडले जातात. मुलांना त्या शिबिरात साहसी खेळ, कला यासोबत बैलगाडी सफर, गोळेवाला, कुंभारदादा आणि समाजातील अशा अनेक गोष्टींशी भेट घडवली जाते. भारतीय सणांचे महत्त्व व उद्देश मुलांना समजावेत म्हणून सण साजरे केले जातात. कधी गणेशोत्सव, कधी दिवाळी, गुढी पाडवा, कधी होळी, कधी सांताक्लॉज सोबत ख्रिसमस आणि बाहुला-बाहुलीचे लग्नसुद्धा साग्रसंगीत पार पाडले जाते. मंगलाष्टके, होम, अंतरपाट असे सर्व. गावातून मिरवणूक वाजतगाजत फिरते.

‘किलबिल शिबिरा’त खोटी खोटी बँक मुलांना पैसे पुरवते. त्यासाठी स्लिप भरावी लागते. मगच पैसे मिळतात. मग मुले फिरणाऱ्या ‘खाऊ मॉल’मधून छान खाऊ, फळे, चॉकलेट विकत घेऊ शकतात. तसेच, दादातार्इंनी भरवलेल्या जत्रेमधील खेळ खेळता येतात. त्यामध्ये भरपूर बक्षिसे त्यांची वाट पाहत असतात आणि मग खूप साऱ्या नव्या अनुभवांसह ती पाखरे त्यांच्या त्यांच्या घरी जातात, ते पुढल्या वर्षीच्या शिबिराची ओढ घेऊनच.

पंपकीन हाऊस – निराधारांचे घर

अज्ञात 14/12/2015

‘पंपकीन हाऊस’ या संस्थेच्या आवारात आईवडील नसलेली, पालकांकडे सांभाळ करण्याची क्षमता नसलेली साठ ते पासष्ट अनाथ-निराधार मुले- रमली आहेत. ते ठिकाण अहमदनगरजवळील आरणगाव रस्त्यावरील विद्यानगरजवळ आहे. प्रेमाच्या व मायेच्या शिक्षणाने मुलांना आपलेसे केले आहे. मुले त्यांच्या स्वत:च्या पायांवर उभे राहण्याची क्षमता त्यांच्यात निर्माण होईपर्यंत तेथेच राहणार आहेत. अहमदनगर येथील पिल्ले परिवाराचा तो उपक्रम.

स्टेला पिल्‍ले व मॅन्यूअल पिल्ले हे दांपत्य त्या अनाथ मुलांचा सांभाळ करत आहे. पंपकीन हाऊस म्हणजे लाल भोपळ्याचे घर. भोपळा हे मुलांचे आकर्षण असते. त्यांनी भोपळ्याची गोष्ट ऐकलेली असते. लाल रंगसुद्धा मुलांना आवडत असतो. पिल्ले परिवार दोन दशकांपासून नगरमध्ये वास्तव्यास आहे. स्टेला पिल्ले या एका सरकारी शिक्षणसंस्थेत शिक्षिका असताना होत्या. त्या तेथे येणाऱ्या गरीब व अनाथ मुलांना मदत करत असत. त्यांनी दुसऱ्या एका शिक्षणसंस्थेतील अनाथ मुलांची स्थिती पाहून त्यांनी तशा मुलांचा सांभाळ करण्याचे ठरवले. पती मॅन्युअल पिल्ले यांनीही त्यांना साथ दिली. त्यांचा व्यवसाय शिवणकामाचा. पाच-सहा वर्षांपूर्वी तसे एक-दोन अनाहूत पाहुणे त्यांच्या घरी दाखल होऊन त्यांच्या कुटुंबाचे सदस्य झाले. मग त्यांनी २००३ मध्ये ‘पंपकीन हाऊस’ या संस्थेची स्थापना करून त्याद्वारे दीड ते बारा वर्षें वयोगटांतील तब्बल चौसष्ट अनाथ मुलामुलींना आश्रय दिला आहे. या कामात त्यांना त्यांची मुलगी फियोना व जावई कार्व्हालो व्हियाणी यांची साथ आहे.

मुले मुंबई, मालेगाव, नाशिक, पुणे तसेच नगर येथून आलेली आहेत. ती अनाथ आहेत. काहींचे पालक आहेत, पण ते आर्थिकदृष्ट्या समर्थ नाहीत. मुलांमध्ये जे नैसर्गिक गुण आहेत त्यांना ‘पंपकीन हाऊस’ पाठबळ देते. त्यांना इंग्रजी, फ्रेंच, संगीत, नृत्य, कला आदी शिकवून तयार करते. त्यासोबतच त्यांना व्यावसायिक कोर्सला पाठवते.

विज्ञानदृष्टी देणारी - वसुंधरा


‘वसुंधरा’ हे सिंधुदुर्ग जिल्हा विज्ञान केंद्र आहे. ते कुडाळ तालुक्यातील नेरूरपार या गावी साडेचार एकरांच्या परिसरात आहे. बाबा आमटे यांचे शिष्‍योत्तम सी.बी. नाईक यांनी त्‍या संस्‍थेची सुरूवात केली.  सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात विज्ञानदृष्टीचा प्रसार-प्रचार करून तेथील अंधश्रद्धेला डोळस पर्याय देणे हा त्‍या संस्‍थेचा उद्देश आहे.

सीबींचे मूळ गाव सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्‍या कुडाळ तालुक्यातील नेरूरपार. सीबी त्यांच्या वडिलांनी मुंबईशी जुळवून घेतल्यामुळे जरी मुंबईकर झाले, तरी त्यांचा रजा घेऊन गावी जाण्याचा कोकणी सिलसिला सुरू होता. बाबा आमटे यांच्‍या 'भारत जोडो' अभियानामध्‍ये त्‍यांचा सक्रिय सहभाग होता. त्यानंतर त्यांचा त्यांच्या गावात, जिल्ह्यात काम सुरू करावे असा विचार पक्का झाला. सीबी यांनी बाबा आमटेंच्‍या सल्‍ल्‍यानुसार 1994 मध्ये ‘बँक ऑफ इंडिया’मध्ये उपव्यवस्थापक पदावर असताना ऐच्छिक सेवानिवृत्ती पत्करली. त्‍यानंतर त्यांनी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात शैक्षणिक व सामाजिक कार्य करण्यासाठी ‘वसुंधरा’ या सार्वजनिक विश्वस्त न्यासाची स्थापना केली. ‘वसुंधरा’ हे विज्ञान केंद्र निर्माण करण्याचा त्यांचा ध्यास होता. विज्ञानजाणीव व दृष्टी जागृत झाली, की लोकांमधील अनिष्ट प्रथांना नवीन पिढी विज्ञानातून उत्तर देईल व त्या कमी होतील हा आशावाद सीबींना ‘वसुंधरा’ सर्वोत्तम विज्ञान केंद्र स्थापण्यासाठी प्रेरित करत होता.

कर्णबधिरांसाठी - व्‍हॉईस आफ व्‍हॉईसलेस


सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यातील शेटफळ गावाच्या योगेश व जयप्रदा भांगे या दाम्पत्याने त्यांच्या कर्णबधिर मुलाला बोलायला तर शिकवलेच; पण इतर कर्णबधिर मुलांना व त्यांच्या पालकांना मदत करून नवी दिशा दाखवली! ‘कानानं बहिरा मुका परी नाही...’ ही जाहिरात नव्वदीच्या दशकात दूरदर्शनवर लागायची. कानाने बहिरे असलेले मुलही बोलू शकते, अशा अर्थाचे ते गाणे. कानाने एकू न येणाऱ्या मुलांना बोलता येतच नाही, असा समज अजून रूढ आहे. ‘स्पीच थेरपी’बद्दल बोलले बरेच जात असले तरी ती थेरपी सर्वसामान्यापर्यंत पोचलेली नाही. त्यामुळे पालक त्यांचे मुल बोलावे यासाठी कुठलेच प्रयत्न न करता केवळ उसासे सोडताना दिसतात.

योगेश भांगे कर्णबधिर मुलांसाठी ‘व्हाईस ऑफ व्हाईसलेस’ ही संस्था चालवतात. ऐकू न येणारी बहुसंख्य  मुले बोलू शकत नाहीत, कारण त्यांच्या कानावर शब्दच पडत नाहीत! त्यांचे स्वरयंत्र व्यवस्थित व कार्यक्षम असते. तशी मुले हातवारे, खाणा-खुणांच्या आधारे इतरांशी संवाद साधत असतात. तशी ‘साइन लँग्वेज’देखील आहे. परंतु ऐकू न येणारी मुले एक-दीड वर्षांची असताना त्यांचे व्यंग ओळखता आले व त्यावेळी त्यांना बोलण्याचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले तर बहिरी मुलेही चांगली बोलू शकतात. हे सिद्ध करून दाखवले आहे योगेश भांगे यांनी.

कर्णबधिर मुलाला बोलता यावे, याकरता करण्यात येणाऱ्या ‘काँक्लिअर इम्प्लांट’सारख्या उपाययोजना खर्चिक असतात. गरजू लोकांना बऱ्याच वेळा पैशाअभावी त्यांचा लाभ घेता येत नाही. साहजिकच; ती मुले ‘मुकी’ म्हणून हिणवली जातात. मात्र योगेश भांगे यांनी त्यांच्या कर्णबधिर मुलाला बोलते तर केलेच पण त्या निमित्ताने त्या संबंधात अभ्यास करून, कार्य करून जिल्ह्यामधील पंचावन्न कर्णबधिर मुलांना शोधून काढले. भांगे त्या मुलांना स्पीच थेरपीद्वारे बोलण्याचे धडे देत आहेत.

आदिवासी पाड्यावरची ‘डिजिटल’ शाळा!


                                          

शिक्षक म्हणून शिक्षणाच्या वाटेवरून प्रवास करताना एक ‘समज’ हळुहळू आतल्या आत विकसित होत गेली. जिल्हा परिषदेच्या ग्रामीण भागातल्या चांगल्या शाळांतही शिष्यवृत्ती परीक्षेचा निकाल पाहून किंवा गणिती क्रिया आणि भाषिक कौशल्ये व तत्सम गोष्टी किती आत्मसात केल्या यावरून ‘गुणवत्ता’ मोजली जात होती! साक्षरता म्हणजे गुणवत्ता असा अर्थ घेतला जात होता! सरकारचा लेखन-वाचन हमी कार्यक्रमदेखील तसाच आग्रह धरत होता.

दुसरीकडे, माझ्यातल्या शिक्षकाबरोबर पालक म्हणूनही बरेच काही शिकत होतो. म्हणतात ना- ‘Child is father of father.’ त्याचा प्रत्यय क्षणोक्षणी येत गेला. माझा मुलगा पहिलीत गेल्यापासून माझ्याकडे इंटरनेटच्या जोडणीसह संगणक आहे. तो संगणक आणि इंटरनेट यांच्या मदतीने अनेक गोष्टी सहज आणि मुख्य म्हणजे आनंदाने शिकतो! ते देखील अनौपचारिक पद्धतीने. त्याचे ते सगळे पाहून एका टप्प्यावर माझे असे मत झाले, की आपण शाळांमध्ये जे काही शिकवत आहोत ती निव्वळ घोकंपट्टी आहे. त्यातल्या अनेक गोष्टी मुलांच्या मनावरचा ताण आणि मेंदूवरील भार वाढवतात. माहितीच्या थप्प्या रचून ठेवायला मुलांची डोकी म्हणजे गोदामे नव्हेत! डिजिटल युगात पाढे पाठांतराला काय अर्थ आहे? असेही वाटायचे.

एका बाजूला आमचे ‘बे एके बे’ असे पारंपरिक शिक्षण सुरू होते, त्याच वेळेला जाणकार बाहेर भाषणात, गप्पांत बोलताना ‘सध्याच्या संगणक युगात ज्यांना संगणकावर काम करता येणार नाही, ते लोक निरक्षर ठरतील..!’ अशी भीती दाखवत होते. ते त्यासाठी निरनिराळे दाखले देत होते. समाजाची ‘डिजिटल’ आणि ‘नॉन डिजिटल’ अशा दोन गटांत विभागणी होणार असल्याचे भाकित केले जात होते.