रजनी परांजपे यांची शाळा तुमच्या दारी!


_Door_Step_School_1.jpgरजनी परांजपे यांनी ‘डोअर स्टेप स्कूल’’च्या माध्यमातून शिक्षणापासून वंचित मुलांना शिक्षण आणि संस्कार देऊन चांगला नागरिक घडवण्याचा ध्यास घेतला आहे. रजनी त्यांची ‘डोअर स्टेप स्कूल’ अर्थात ‘शाळा तुमच्या दारी’ ही संस्था पुणे व मुंबई या महानगरांमध्ये चालवत आहेत. मुलांना शाळेत जाता येत नसेल तर शाळाच तुमच्या दारी न्यायची असे त्या शाळेचे स्वरूप! त्यासाठी रजनी यांनी बसचे रूपांतर शैक्षणिक साधनांनी सुसज्ज अशा एका वर्गखोलीत करून घेतले आहे. ती सर्वसाधारण गाडीसारखी गाडी, पण ती जेथे कोठे मुले असतील तेथे उभी राहिली, की तिचे रूपांतर वर्गखोलीत होते. तेथे शिकण्यासाठी व शिकवण्यासाठी लागणार्‍या सर्व गोष्टी तयार असतात. रजनी यांनी स्वत:चे असे खास तंत्र तेथे शिकवण्यासाठी विकसित करून घेतले आहे. त्यात मुलांना अनेक शैक्षणिक साधनांचा वापर करून शिकवले जाते. विविध तक्ते, पुठ्ठ्यांपासून तयार केलेले फलक, चित्रे यांचा कल्पकतेने वापर शाळेपासून दूर पळणार्‍या मुलांना शाळेची व शिक्षणाची गोडी लावण्यासाठी केला जातो. ती फिरती शाळा मुख्यत: फुटपाथ, रेल्वे स्टेशन, भाजीमार्केट अशा ठिकाणी काम करणारे, बांधकामावर-वीटभट्टीवर काम करणारे, पथारी व्यावसायिक अशा दुर्लक्षित समाजातील गरीब मुलांसाठी उपयुक्त ठरत आहे.

बळीराजाची मुले, झाली ‘अशोक’वनातील फुले


_Ashok_Deshmane_1.jpgदुष्काळ आणि शेतकऱ्यांची आत्महत्या या विषयावर चर्चा-परिसंवाद एवढी वर्षें होऊनही त्यातून काही निष्पन्न झाले नाही. अशा वेळी अशोक देशमाने या तंत्रशिक्षित तरुणाने थेट ‘निष्काम कर्मयोग’ स्वीकारला! अशोकने आयटी क्षेत्रातील गलेलठ्ठ पगाराची नोकरी सोडून शेतकऱ्यांच्या भावी पिढीला उज्ज्वल भवितव्य देण्याचा ध्यास घेतला आहे. त्याचे मन पुण्यात हडपसर येथे आयटी कंपनीत नोकरी करत असतानाही गावाकडे धाव घेत असे. तो एकदा दिवाळीच्या सुट्टीत परभणी जिल्ह्यातील त्याच्या मंगरूळ गावी गेला असताना तेथील स्थानिक शेतकऱ्याने दुष्काळाला कंटाळून आत्महत्या केल्याची बातमी त्याच्या कानावर पडली. तो त्या बातमीने अंतर्बाह्य हेलावून गेला. त्याचे गाव-गावकरी-शेजारीपाजारी दुःखात असताना शहरात तो सुखात राहत आहे या विचाराने अस्वस्थ झाला. त्याला त्याचा भूतकाळ आठवला. त्याने तशी परिस्थिती अन्य मुलांवर येऊ नये म्हणून शिक्षणयज्ञ सुरू केला.

पंचेंद्रियांनी शिक्षण - राजू भडकेचा प्रयोग


_Raju_Bhadke_1.jpgविनोबांच्या ‘मधुकर’ या पुस्तकात शिक्षणावर एक सुंदर वाक्य आहे: ‘अश्व या शब्दाचा अर्थ कोशात घोडा दिला आहे, पण त्याचा खरा अर्थ तबेल्यात बांधला आहे असा आहे. कोशातून बाहेर पडून तबेल्यात गेल्याशिवाय घोडा कळणारच नाही.’ हे वाक्य शिक्षणाच्या प्रयोजनाचे मर्म जणू अधोरेखित करते. ज्ञानार्जन जर पाच ज्ञानेंद्रियांचा वापर करून, प्रत्यक्ष कामातून आणि मूर्त संकल्पनेतून अमूर्त संकल्पनेकडे अशा प्रवासातून केले तर ते चिरकाल टिकणारे आणि सामर्थ्यशील असते असे शिक्षणशास्त्र सांगते, पण किती ज्ञानशाखांमध्ये अभ्यासक्रम शिकवताना त्या सूत्राचा आधार घेतला जातो? किती विद्यार्थ्यांना त्यांच्या त्यांच्या विषयांतील घोडे हे कोशात नाही तर तबेल्यात शिकण्यास मिळतात? तसेच, असे विद्यार्थी घडवण्याची क्षमता आणि मानसिकता लाभलेले शिक्षक दुर्मीळच असतात. राजू भडके हा असा दुर्मीळ शिक्षक आहे.

प्रगती प्रतिष्ठान - आदिवासी विकासासाठी प्रयत्‍नशील


‘प्रगती प्रतिष्ठान’ ही संस्था पालघर जिल्ह्यामध्ये जव्हार व मोखाडा तालुक्यांत आदिवासींच्या विकासासाठी काम करते. त्या संस्थेने शिक्षण, अपंगांचे पुनर्वसन, स्वयंरोजगार व ग्रामविकास यांच्या माध्यमातून आदिवासी लोकांचे जीवनमान उंचावण्यात मोलाचे कार्य साधले आहे. संस्थेने गावातील लोकांच्या गरजेनुसार विकास आराखडा बनवून ग्रामविकासाला चालना दिली. त्यामध्ये नळपाणी योजना, जलसंवर्धन, शेती विकास, सौरऊर्जा, शेतीला सौर पंपाने पाणी देण्याचे नियोजन या मुख्य गोष्टींना प्राधान्य आहे. तसेच, कौशल्याधारित प्रशिक्षणाद्वारे स्वयंरोजगाराची कवाडे आदिवासींसाठी खुली केली गेली आहेत.

रणजिता पवार - तांड्यावरील पहिली शिक्षिका


रणजिता लमाणी आहे. ती तांड्यावर लहानाची मोठी झाली. त्यामुळे तिने स्वत: समाजाच्या जाती-जातींतील विषमता अनुभवली. तिने तांड्यावरील शैक्षणिक अनास्थेला झुगारले. तिने कुटुंब, जातपंचायत यांचा विरोध व प्रतिकूल परिस्थिती यांवर मात करत डी.एड.पर्यंत शिक्षण घेतले. रणजिताने जिद्द व चिकाटी यांच्या जोरावर तांड्यावरील पहिली शिक्षिका होण्याचा मान मिळवला. आज, ती तांड्याच्या विकासासाठी काम करत आहे. रणजिता गणेश पवार ही ‘सामर्थ्य’ संस्थेच्या माध्यमातून उस्मानाबाद जिल्ह्यातील उमरगा तालुक्यामध्ये काम करते.
   
रणजिता तांड्यावरील मुलांची शैक्षणिक प्रगती, स्त्रीसक्षमीकरण, न्याय्य हक्कांबद्दल जागृती, सर्वांना समान पातळीवरील वागणूक अशी कामे साधता साधता भटक्या-विमुक्तांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी प्रयत्नशील आहे. ‘सामर्थ्य’च्या वतीने युवकांच्या मनात संवेदनशीलता निर्माण व्हावी, त्यांचा तांड्याच्या विकासकार्यात सहभाग वाढावा यासाठी त्यांचे गट बनवून त्यांना प्रशिक्षण दिले जाते. रणजिता त्यात सातत्य टिकून राहवे यासाठी नवनवीन स्वयंसेवकांचा शोध घेत असते. 

सुयश गुरूकूल - सोलापूरचे आगळे विद्यामंदिर


मुले विद्यालयाच्या प्रांगणात आनंदाने बागडत आहेत, वर्गात बसलेल्या मुलांच्या मुद्रांवर कुतूहल आहे- ती शिकवणाऱ्या शिक्षकाकडे आदराने पाहत आहेत. कोणाच्याही चेहऱ्यावर कंटाळा नाही. सर्वत्र आनंद, उत्साह भरून राहिलेला आहे...  हे दृश्य आहे सोलापूरच्या 'सुयश' विद्यालयातील. चाळीस वर्षें शिक्षक म्हणून काम केलेल्या मलासुद्धा स्वप्ननगरीत गेल्यासारखे वाटले. प्रत्येक वर्गात तीस-पस्तीस मुले आहेत, ती एका बाकावर दोघे अशी बसलेली आहेत. शिक्षक आनंदाने शिकवत आहेत. मुले नि:संकोचपणे शंका विचारत आहेत, शिक्षकांना उत्तरे देत आहेत आणि शिक्षक त्यांना शंका विचारण्यास उत्तेजन देत आहेत असे दृश्य सोलापूरच्‍या 'सुयश गुरूकूल'मध्ये पाहण्यास मिळाले.

जयश्री काळे - जया अंगी मोठेपण!


छान बंगला, आर्थिक सुबत्ता, सुदृढ वातावरण असे घर पुण्यात असताना, घरातून उठून झोपडपट्टीत कोण हो जाईल? कोण तेथील लोकांना सुधारणा सुचवण्याचा ध्यास घेईल? त्यांना त्यांच्या पाठी लागून आरोग्याचे महत्त्व पटवून देईल? पण जीवनात असे अवघड वळण स्वीकारलेले सुडौल, प्रसन्न असे एक व्यक्तिमत्त्व आहे. त्यांचे नाव आहे जयश्री विश्वास काळे.

त्या गणित घेऊन एम.ए. झाल्या. त्यांना मुंबई विद्यापीठाकडून सुवर्णपदक मिळाले. त्यांचे वडील विंदा करंदीकर. त्यांच्या आई, सुमा करंदीकर अंधशाळेत सेवाभावाने शिकवत, दोन बस बदलून रोज शाळेत जात!

जया स्वत: त्यांच्या घरच्या मोलकरणीच्या मुलीला शिकवत. तो प्रसंग त्या समर्पक वर्णन करतात. “मी माझ्या दहावीतील मुलीला अवघड वाटणारी गणिते समजावून सांगत होते. तेवढ्यात माझी कामवाली तिच्या तेरा-चौदा वर्षांच्या चुणचुणीत मुलीला घेऊन आली आणि म्हणाली, “हिला दोन घरची कामं बघा, सातवीला नापास झालीय. आता बास झाली शाळा. पुढील वर्षी लग्नाचं बघाया घेणार.” मला वाईट वाटले. मी तिची फी, पुस्तके, अभ्यास अशी सगळी जबाबदारी उचलते असे सांगून बाईला मनवले. तो प्रयोग यशस्वी झाला. मुलगी चांगल्या मार्कांनी S.S.C. झाली. तेव्हा हुरूप आला आणि वाटले, “वस्तीत अशा अनेक मुली असतील. त्यांच्यापर्यंत आपण का पोचू नये?”

मैत्री स्वत:शी, मैत्री सर्वांशी!


‘मेळघाट’ हा महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील संपूर्ण जंगल असलेला परिसर. मेळघाटात तीनशेवीस गावे आहेत. चार हजारपन्नास चौरस किलोमीटरचा तो प्रदेश चिखलदरा आणि धारणी या दोन तालुक्यांत विभागलेला असून तेथे कोरकू आदिवासींची मुख्य वस्ती आहे.

मेळघाटातील बालमृत्यू आणि कुपोषण यासंबंधीच्या खूप बातम्या १९९७ सालच्या पावसाळ्यात वृत्तपत्रांमध्ये आणि टेलिव्हिजनवर येत होत्या. महाराष्ट्रातील काही लोकांनी त्याची शहानिशा करण्याचे ठरवले. त्यांनी मेळघाट फिरून पाहिला. त्यावेळी त्यांना बालमृत्यू आणि कुपोषण हा प्रश्न खूप गंभीर आहे असे दिसले. त्यांनी महाराष्ट्रातील स्वयंसेवकांना त्या वर्षीच्या पावसाळ्यात मेळघाटात येऊन कामास लागण्याचे आवाहन केले. त्यास प्रतिसाद म्हणून दोनशेपासष्ट स्वयंसेवक मेळघाटात गेले. त्यामध्ये डॉक्टर, पत्रकार, बँक मॅनेजर, विद्यार्थी, समाजसेवक, वकील अशा विविध व्यावसायिकांचा समावेश होता. ‘मेळघाटमित्र’ची सुरुवात ही अशी झाली.

सोमवंशी क्षत्रिय समाज – संस्कार शिबिरे


‘सोमवंशी क्षत्रिय समाज महामंडळ’ ही नुकतीच पन्नास वर्षें पूर्ण झालेली सामाजिक संस्था. समाजातील सर्व वयोगटांतील लोकांसाठी तेथे वर्षभर उपक्रम राबवले जातात. सेवानिवृत्त शिक्षकांचा सत्कार, ज्येष्ठ समाजसेवक व स्वातंत्र्यसैनिक उद्धवजी घरत यांच्या नावाने व्याख्यानमाला, मुला-मुलींसाठी संस्कार शिबिरे हे त्यांतील महत्त्वाचे. समाजातील १४ नोव्हेंबर हा बालदिन वैशिष्ट्यपूर्ण रीतीने साजरा होतो. त्या दिवशी मुलांची महामंडळाशी प्रथमच ओळख होते. बालक कौतुक सोहळ्यात आठ महिने ते इयत्ता दहावीपर्यंतच्या सर्वांसाठी तो दिवस साजरा होत असतो.

इयत्ता पहिली ते चौथीपर्यंतच्या वयोगटातील मुलांसाठी ‘किलबिल’ हे शिबिर आयोजित केले जाते. ते दरवर्षी वेगवेगळ्या गावात जाऊन गावकऱ्यांसोबत पार पाडले जाते. त्यामुळे गावकरी महामंडळाशी जोडले जातात. मुलांना त्या शिबिरात साहसी खेळ, कला यासोबत बैलगाडी सफर, गोळेवाला, कुंभारदादा आणि समाजातील अशा अनेक गोष्टींशी भेट घडवली जाते. भारतीय सणांचे महत्त्व व उद्देश मुलांना समजावेत म्हणून सण साजरे केले जातात. कधी गणेशोत्सव, कधी दिवाळी, गुढी पाडवा, कधी होळी, कधी सांताक्लॉज सोबत ख्रिसमस आणि बाहुला-बाहुलीचे लग्नसुद्धा साग्रसंगीत पार पाडले जाते. मंगलाष्टके, होम, अंतरपाट असे सर्व. गावातून मिरवणूक वाजतगाजत फिरते.

पंपकीन हाऊस – निराधारांचे घर

अज्ञात 14/12/2015

‘पंपकीन हाऊस’ या संस्थेच्या आवारात आईवडील नसलेली, पालकांकडे सांभाळ करण्याची क्षमता नसलेली साठ ते पासष्ट अनाथ-निराधार मुले- रमली आहेत. ते ठिकाण अहमदनगरजवळील आरणगाव रस्त्यावरील विद्यानगरजवळ आहे. प्रेमाच्या व मायेच्या शिक्षणाने मुलांना आपलेसे केले आहे. मुले त्यांच्या स्वत:च्या पायांवर उभे राहण्याची क्षमता त्यांच्यात निर्माण होईपर्यंत तेथेच राहणार आहेत. अहमदनगर येथील पिल्ले परिवाराचा तो उपक्रम.