सामाजीक

अरण गावचे हरिभाऊ शिंदे सार्वजनिक...

सोलापूर जिल्ह्याच्या मोहोळ तालुक्यातील अरण येथील ‘हरिभाऊ शिंदे सार्वजनिक वाचनालया’ची स्थापना एकविसाव्या शतकाच्या पहिल्या दिवशी, शनिवार, १ जानेवारी २००० रोजी करण्यात आली. ग्रंथालयामध्ये नऊ हजार पुस्तके आहेत. वाचनालयाने सुरुवातीपासून वाचकांना चांगल्या सुविधा देण्याचा प्रयत्न केला आहे. वाचनालयाच्या वतीने १८ एप्रिल २००३ या दिवशी पुस्तकप्रेमी अरणभूषण हरिभाऊ नाना शिंदे यांची ग्रंथतुला करण्यात आली. ती सोलापूर जिल्ह्यातील पहिली ग्रंथतुला असल्याचे त्यावेळी बोलले गेले. वाचनालय ‘ब’ वर्गात आहे. वाचनालयाने वाचकांना पुस्तके, नियतकालिके व वृतपत्रे उपलब्ध क्रमश:

विलास शहा - कथा त्र्याऐंशी...

सोलापूर जिल्ह्याच्या ग्रामीण वाचनालय चळवळीचे अध्वर्यू , कत्तलखान्याला निघालेल्या  तब्बल सतरा लाख मुक्या पशूंना त्यांच्या ‘टीम’च्या सहकार्याने जीवनदान देणारे गांधीवादी समाजसेवक, साने गुरुजींच्या सहवासात राहून 'राष्ट्र सेवा दला'चे विचार नसानसात भिनलेला कार्यकर्ता आणि खायच्या अन्नाची व गुंडाळायला कपड्यांची भ्रांत असणा-या देशातील गरिबांची पदोपदी आठवण राहवी म्हणून दररोज एकदाच अन्न घेणारा व वर्षातून केवळ चार पांढ-या बंड्या व पायजमे ही त्यांनी स्वत:ला घालून दिलेली मर्यादा... शिवाय, पदोपदी त्यांच्यातील धावून जाणारा लोकसेवक. शब्द कमी पडतील अशी ही ओळख क्रमश:

माता बालक उत्कर्ष प्रतिष्ठान

मन, मनगट, मेंदू - तीन मकारांचा 'उत्कर्ष'! 'माता बालक उत्कर्ष प्रतिष्ठान' म्हणजे सोलापूर जिल्ह्यातील सातत्याने दुष्काळी असणा-या सांगोला तालुक्यात महिलांनी उभी केलेली समाज परिवर्तनाची चळवळ. या महिलांजवळ आहे अंत:प्रेरणा, तळमळ आणि जिद्द. शिक्षण, आरोग्य, अन्याय-अत्याचाराविरुद्ध संघर्ष, आर्थिक स्वावलंबन आणि पर्यावरण साक्षरता या पंचसूत्रीच्या साहाय्याने ग्रामीण समाजाच्या विकासासाठी संस्थेचे कार्य 1979 पासून सुरू आहे. आणीबाणीच्या पार्श्वभूमीवर, लोकशाहीची गळचेपी करणा-या वातावरणात काहीतरी रचनात्मक केले पाहिजे असे वाटणा-या समवयस्क मैत्रिणी 1978-79 साली क्रमश:

माणगंगाकाठचा पायी प्रवास : शोध आणि...

आम्ही वर्षानुवर्षे वाहणा-या माणगंगेच्या वास्तवात झालेल्या बदलाचे गेल्या पन्नास-साठ वर्षाचे साक्षीदार आहोत. त्यातून माणगंगेचा पायी प्रवास करून, पाहणीतून काही निष्कर्ष काढले. माणगंगा नदीचा उगम सातारा जिल्ह्यातील माण-दहिवडी तालुक्यातील कुळकजाई या गावच्या परिसरातील डोंगररांगातून होतो. माणगंगा एकशेपासष्ट किलोमीटर लांबीच्या पात्रातून वाहते. ती भिमा व कृष्णा या नद्यांची उपनदी आहे. ती सातारा, सांगली आणि सोलापूर जिल्ह्यांतून वाहते. माण नदीच्या परिसराला माणदेश म्हणून ओळखले जाते. एकशेपासष्ट किलोमीटरच्या अंतरात असणारी गावे, मनुष्य-प्राणी, पशू, पक्षी, निसर्ग, शेती आणि पर्यावरण क्रमश:

मेळघाटातील पोषणबागांचा माळी -...

पोषण बागेद्वारे कुपोषणावर मात करण्याचा अनोखा प्रयोग   मेळघाटातील कुपोषण हटवण्याच्या व तेथील जनतेच्या विकासाच्या कार्याला आपापल्यापरीने दिशा देण्याचे काम व्यक्तीगत पातळीवर काही लोकांनी केले आहे. त्यात पुण्यातील कृषितज्ज्ञ डॉ. मनोहर खके यांचा अनोखा शेती प्रयोग उल्लेखनीय आहे. विदर्भातील मेळघाट हा परिसर गेली कित्येक वर्षे गाजतोय तो तेथील कुपोषणाच्या समस्येमुळे. कुपोषणाचा संबंध नेहमी आरोग्य व गरीबीशी तसेच साधनांच्या अभावाशी जोडला जातो. पण मेळघाटात त्या जोडीला इतरही अनेक समस्या असल्याने हा प्रश्न अधिकच गुंतागुंतीचा बनला आहे. मेळघाट   क्रमश:

अशी असावी शाळा!

शिक्षण व शाळा कशा असाव्यात याबाबत निर्णय करण्याचा अधिकार कोणाचा? सध्या, तो अधिकार विद्यार्थ्यांना व त्यांच्या पालकांना नाही. तो शिक्षक-शाळांचे चालक-शिक्षणतज्ज्ञ व शिक्षण खात्यातील नोकरशाही यांच्या हातात पूर्णपणे एकवटला आहे. त्यांची शिक्षणावर एकाधिकारशाही आहे. ते पुरवतील तो माल, तेच शिक्षण मुकाट्याने घेतल्याशिवाय विद्यार्थी व त्यांचे पालक यांना गत्यंतर नाही. शाळा व शिक्षण हे पुरवठा करणाऱ्यांच्या मर्जीने व हितासाठी चालत आहेत, मग ते कसे बदलणार? आमच्या घरी एक छोटासा प्रयोग घडला. घडला यासाठी म्हणतो, की तो जाणून-बुजून, योजनाबद्ध रीत्या नाही केला. तो घडला. आमचा छोटा मुलगा क्रमश:

वंदना करंबेळकर : समाजसेवेतील आनंद

वंदना करंबेळकर या, ‘त्यांनी स्वार्थापोटी समाजसेवेचा मार्ग पत्करला’ असे प्रामाणिकपणे व नि:शंकपणे सांगतात! त्या म्हणाल्या, की  स्वत:साठी आनंद मिळवणे हा माझा स्वार्थ आहे आणि तो आनंद मिळवण्यासाठी मी जे उपद्व्याप करते त्याला जर का कोणी ‘समाजसेवा’ म्हणत असेल, तर तो त्याचा प्रश्न आहे. त्याला रोखणारी मी कोण? वंदना अशा शेलक्या शब्दांत ‘समाजसेवेची झूल’ पांघरण्यास नकार देतात. त्यातच वंदना यांचे वेगळेपण उठून दिसते. त्यांनी कोकणच्या सावंतवाडी परिसरात ग्रामीण भागातील मुलामुलींसाठी निरामय विकास केंद्राच्या माध्यमातून कार्य चालवले आहे. क्रमश:

वैशाली रुईकर - आपली फ्लॉरेन्स...

सिस्टर वैशाली रुईकर हे नाव मनात घर करून बसले आहे. त्या एका कार्यक्रमात भेटल्या. वैशाली मूळ कागलच्या. एकत्र कुटुंबातील बालपण. आईचे छत्र लवकर नाहीसे झाले. वडील जुन्या काळातील वैद्य, अनेक रुग्णांच्या वेदना दूर करणारे; त्यांना पाहत वैशाली वाढल्या. एकदा वैशालींचा एकुलता एक भाऊ तापाने फणफणला. वडिलांनी औषधोपचार केले. दुस-या डॉक्टरांचे मत घेतले पण उतार पडला नाही. शिरेतून इंजेक्शन देण्यासाठी नर्सला बोलावले पण ती वेळेवर येऊ शकली नाही आणि त्यांच्या भावाचे निधन झाले! त्या घटनेचा वैशाली यांच्या मनावर मोठा परिणाम झाला. नर्स वेळेवर आली असती तर भाऊ वाचला असता असे त्यांच्या मनाने क्रमश:

अंधांच्या वाचनासाठी कार्यरत

अंधांना अभ्यासाव्यतिरिक्त इतर साहित्य वाचायला मिळावे यासाठी धडपडणाऱ्या ठाण्याच्या सुखदा पंतबाळेकुंद्री, पुण्‍याचे उमेश जेरे आणि त्यांच्या तीनशेहून अधिक सहकाऱ्यांनी मराठीतील तीनशेहून अधिक पुस्तकांचा खजिना ब्रेलमध्ये रूपांतरित केला आहे. त्या साहित्याला आणि अभ्यासाला पूरक अशा मराठी ते मराठी या शब्दकोशाचेही रूपांतर ब्रेलमध्ये करण्यात आले आहे. सुखदा पतबाळेकुंद्री आणि उमेश जेरे हे दोघे मुंबई-पुण्‍यात आपापल्‍या परिने अंधांसाठी मराठीतील साहित्‍य ब्रेलमध्‍ये आणण्‍याचे काम करत होते. कामाच्‍या ओघात दोघांचा परस्‍परांशी संपर्क झाला. उमेश जेरे क्रमश:

शिष्यवृत्तीपोटी बत्तीस लाखांचे...

मी पुण्यातील राष्ट्रीय रासायनिक प्रयोगशाळेतून (NCL) वरिष्ठ संशोधक म्हणून ३१ जुलै १९९५ रोजी सेवानिवृत्त झालो. सेवानिवृत्तीनंतर वेगळ्या वाटेने जायचे असे ठरवून त्याची सुरुवात सेवानिवृत्तीपूर्वी तीन वर्षे केली होती. आर्थिक मदतीची आवश्यकता असलेले विद्यार्थी आजुबाजूला दिसत होते. त्या सर्वांना मदत करणे माझ्या कुवतीच्या पलीकडचे होते. त्यामुळे मी माझे कार्यक्षेत्र माझ्या ज्ञातीतील विद्यार्थ्यांपुरते मर्यादित केले. माझ्या मुलाला १९९३ मध्ये इंजिनीयरिंग कॉलेजमध्ये प्रवेश मिळाला. त्याचवेळी इंजिनीयरिंग पदवी अभ्यासक्रमाला प्रवेश घेतलेल्या तीन विद्यार्थ्यांची निवड शिष्यवृत्तीसाठी क्रमश:

सुहास कबरे - नि:स्वार्थ...

अनेक गरीब-गरजू रुग्णांना वैद्यकीय सोयीसुविधा, त्यांना आजारपणात लागणारी साधनसामग्री उपलब्ध होत नाही; देशाची आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबई शहरातही तसेच चित्र दिसते, ती बाब सुहास कबरे यांना खटकली आणि त्यांनी ‘राजहंस प्रतिष्ठान ट्रस्ट’ संस्थेच्या माध्यमातून अनोखा उपक्रम सुरू केला. तो म्हणजे रुग्णांना आवश्यक असलेली वैद्यकीय उपकरणे विनामूल्य उपलब्ध करून देण्याचा. त्यांना रुग्णाच्या नातेवाईकांनी साधा फोन किंवा इमेल केला असता ते मुंबई परिसरात डोंबिवलीपासून विरारपर्यंत कुठेही उपकरणे पुरवतात. वैद्यकीय उपकरणे घेऊन जाताना तयार करण्‍यात आलेल्‍या कागदपत्रांवर ती क्रमश:

Pages