मुख्याध्यापकांची थेट भरती केली तर?

प्रतिनिधी 01/11/2011

- श्रीधर गांगल

शिक्षकीपेशा हा त्यांच्या रोजीरोटीचा मार्ग, पण ठाण्यातील काही शिक्षक नि शिक्षणप्रेमी महिन्यातून एक दिवस एकत्र जमतात. गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाचा विचार करण्यासाठी. त्या उपक्रमाचे नाव आहे ‘व्यासपीठ’. शिक्षकांचे प्रबोधन व्हावे, त्यांना प्रेरणा मिळावी नि त्यासाठी प्रयत्न व्हावे या उद्देशाने शिक्षकांनी शिक्षकांसाठी चालवलेला तो उपक्रम आहे. त्यास पालक येऊ शकतात. त्यांनी तीन वर्षांत अनेक छोटेमोठे कार्यक्रम केले. ह्यावेळी ‘शिक्षकांचे प्रशिक्षण’ ह्या महत्त्वाच्या पण महत्त्व हरवलेल्या विषयावर चर्चा झाली.

ठाण्यामधली ‘व्यासपीठ’ नावाची  एक चळवळ. शिक्षक म्हणून नोकरी लागण्यासाठी शिक्षणशास्त्रातील पदवी किंवा पदविका ही आवश्यक आहेच, पंरतु ‘शिक्षक घडणे’ ही अव्याहत चालणारी प्रक्रिया आहे. शिक्षण कसे असावे? तर जीवन समृध्द करणारे असावे. आपल्या व दुसर्‍याच्या श्रध्दा जपून समाजासाठी काही करण्याची प्रेरणा शिक्षणातून मिळायला हवी. तर मग दोषारोप करत बसण्यापेक्षा काही करून दाखवावे या विचाराने ठाणे व परिसरातील काही शिक्षक, प्राध्यापक, शिक्षणप्रेमी नागरिक असे सर्व एकत्र आले आणि ‘व्यासपीठ’ तयार झाले.

 

कार्तिक पौर्णिमा!


     कार्तिक मासात महिनाभर नित्य, पहाटे स्नान करतात, त्याला कार्तिकस्नान असे म्हणतात. हे एक व्रत असते अश्विन शुध्द दशमी, एकादशी किंवा पौर्णिमा या दिवशी स्नानाचा प्रारंभ करून कार्तिकी पौर्णिमेस त्याची समाप्ती करतात. स्नान पहाटे दोन घटका रात्र उरली असता, नदीत किंवा तलावात करतात. प्रथम संकल्प करून उर्ध्व देतात आणि नंतर पुढील मंत्र म्हणून स्नान करतात.

कार्तिकेS हं करिष्यामि प्रात:स्नानं जनार्दन |
प्रीत्ययं तव देवेश जतेSस्मिनं स्नातुमृहात: |

     अर्थ- हे जनार्दना, देवेशा, मी तुझ्या प्रीतीसाठी या जलामध्ये कार्तिक मासात प्रात:स्नान करीन.
     हे व्रत पुत्रप्राप्तीसाठी घेतलेले असेल तर स्नानानंतर अभिकाष्ठक नावाचे स्तोत्र पठण करतात. स्नानानंतर पुनश्च उर्ध्व देऊन स्नानविधी पूर्ण करतात. संपूर्ण महिनाभर प्रात:स्नान करणे शक्य नसल्यास कार्तिक शुक्ल एकादशीपासून पौर्णिमेपर्यंत निदान पाच दिवस तरी ते करावे असे सांगितले आहे. या व्रतामुळे वर्षभरातील सर्व पापांचे क्षालन होते!

     कार्तिक पौर्णिमा या दिवशी कार्तिक स्नानाची समाप्ती होते. ही तिथी उत्तर भारतात पवित्र व पुण्यप्रद मानली जाते. या दिवशी सोनपूर, गढमुक्तेश्वर (मेरठ), वरेश्वर (आगरा), पुष्कर (अजमेर) इत्यादी ठिकाणी जत्रा भरते. या शुभदिनी स्नान व दान करणे आवश्यक मानले जाते. पुष्कर, कुरुक्षेत्र आणि वाराणसी ही तीर्थक्षेत्रे स्नान व दान यासाठी महत्त्वपूर्ण मानली जातात.

तुंबडीवाल्यांचे गाव


‘तुंबडीवाला’ हा गोंधळी , भराडी , वासुदेव , पांगुळ, बहुरूपी या लोकगायकांच्या परंपरेतला लोकसंस्कृतीच्या उपासकांतील महत्त्वपूर्ण घटक होय. तुंबडीवाल्यांचे वास्तव्य महाराष्ट्राच्या वर्धा  जिल्ह्यात आढळून येते. कारंजा (घाडगे) तालुक्यातील खापरी हे गाव तुंबडीवाल्यांच्या नावाने प्रसिद्ध आहे. त्यांचा परंपरागत, पिढीजात व्यवसाय म्हणजे ‘तुंबडी’ या वाद्यावर गाणी म्हणून भिक्षा मागणे. त्यांच्यापैकी काही मंडळी शेतीव्यवसाय व पशुपालन करत आहेत, नवी पिढी शिक्षण घेत आहे. मात्र हे प्रमाण नाममात्र आहे.

आले सरकारच्या मना...!

प्रतिनिधी 17/10/2011

- किरण क्षीरसागर

राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ आणि राज्य मराठी विकास संस्था या दोन्ही सरकाराधीन संस्थांच्या कामांचे स्वरूप एकच असल्‍याचा शोध लावत सरकारकडून या दोन्‍ही संस्‍थांच्‍या एकत्रिकरणाचा निर्णय घेण्‍यात आला आहे. मुळात या दोन्‍ही संस्‍थांची उद्दिष्‍टे वेगवेगळी, कार्य वेगवेगळे, मग त्यांचे एकत्रिकरण कसे काय होऊ शकते? काही मान्‍यवरांशी चर्चा करून या निर्णयाच्‍या योग्यायोग्‍यतेबद्दल ‘थिंक महाराष्‍ट्र’कडून घेण्‍यात आलेला हा आढावा.
 

- किरण क्षीरसागर

खानदेशची कानुबाई


कानुबाईचे आगमन  ‘कानुबाई’ हे खानदेशचे आराध्यदैवत. कानुबाईच्याच नावाने खानदेशाला ‘कानुबाईचा देश’-कानदेश- ‘खानदेश’ असे नाव मिळाले आहे. ‘खानदेश’ नावाची उत्पत्ती तशी सांगितली जाते. कानुबाईचा उल्‍लेख ‘कानबाई’ असाही केला जातो.

कानुबाई ही निसर्गदेवता आहे. तिला प्रकृती मानले जाते. वंशवृद्धी व गोधनवृद्धीसाठी या निसर्गदेवतेची पूजा करण्यात येते. नागपंचमी च्या पहिल्या रविवारी कानुबाईची स्थापना करण्यात येते. कानुबाई ही श्रीफळ म्हणून पवित्र मानल्या जाणार्‍या नारळाच्या रूपाने घरोघरी आणली जाते. बर्‍याच ठिकाणी हे नारळ पिढ्यानपिढ्या तेथील देव्हार्‍यात जतन करून ठेवलेले असतात. कानुबाईची स्थापना ठरावीक घरांतच होत असली तरी शेजारीपाजारी, भाऊबंदकीतले लोक त्या कुटुंबांच्या आनंदात सहभागी होतात. यातून समाजात एकोपा व प्रेम वृद्धिंगत होते व समाज गुण्यागोविंदाने नांदतो.

कोजागिरी पौर्णिमा


‘को जागर्ति?’ असे देवीने विचारले. शिवाजी महाराजां नी तिला ‘मी जागा आहे आणि मी स्वराज्य व सुराज्य निर्माण करीन’ असे वचन दिले. ते त्या वचनाला जागले अशी कथा प्रचलीत आहे. ‘को जागर्ति?’ ही मुळात एक कविकल्पना; त्यामुळे ती वेगवेगळ्या महापुरुषांच्या संदर्भात योजून पुराणकथा रचल्या जातात त्यांतलीच ही एक. आख्यायिकांनुसार, उत्तररात्री साक्षात लक्ष्मी येऊन (संस्कृतमध्ये) 'को जागर्ति' (म्हणजे 'कोण जागत आहे') असे विचारते, म्हणून या दिवसाला 'कोजागरी पौर्णिमा' असे म्हणतात.
 

जत्रा कडगावची


     चैत्र शुद्ध त्रयोदशीला श्री खंडेराव महाराज यांच्या नावानं कडगावची जत्रा भरवण्याची परंपरा जुनी आहे. जत्रेचं खरं आकर्षण म्हणजे बारा गाड्या ओढण्याचा मान. आपल्यावरचं संकट टळावं म्हणून खंडेरावाला नवस मानलेल्या माणसाला पाच वर्षं बारा गाड्या ओढण्याचा मान मिळतो.

मंडई विद्यापीठ!

प्रतिनिधी 04/10/2011

कोणत्याही वास्तूकडे आणि वस्तूकडे आपण कोणत्या दृष्टिकोनातून पाहतो हे महत्त्वपूर्ण असते. महात्मा फुले मंडईच्या बाबतीतही हेच लागू पडते. मंडई परिसराची सध्याची अवस्था पाहिली तर अतिक्रमणांचा चक्रव्यूह, वाहतुकीचा धुरळा आणि स्थानिक रहिवाशांना साता जन्मीचे पाप असेच वाटण्याची शक्यता आहे! वरकरणी, हे सत्य आहे असे वाटले तरी आम्ही आयुष्याची पन्नास वर्षे, त्याच मंडईच्या परिसरात, अंगण समजून वावरलो आहोत, वाढलो आहेत. वर्तमान अनुभवताना आमच्या मनात इतिहासाच्या अनेक सुखद स्मृती आहेत. माझ्या पिढीने अनुभवलेला काळ, त्यापूर्वीचा इतिहास, सद्यस्थिती आणि भविष्यकाळ यांचा फुले मंडईच्या बाबतीत विचार केला तर वास्तूचा दिमाख तोच आहे, काळ सव्वाशे वर्षे पुढे सरकला आहे, तरीही व्यापाराचे हे केंद्र, आपला ‘मंडई विद्यापीठ’ हा लौकिक राखून आहे.
 

सहजपणे, मी माझ्या मुलाला ‘गुगल ’वर फुले मंडई सर्च करण्यास सांगितले. त्याने काही सेकंदांत ‘बर्डस आय व्ह्यु’ ने आठ पाकळ्यांच्या मंडईचे दर्शन घडवले. एरवी, रस्त्यावरून दिसणारी मंडई आणि वरून दिसणारे त्या वास्तूचे रूप किती वेगवेगळे वाटले! आजुबाजूच्या इमारती तर अगदी छोट्या, चौकोनी ठिपक्यांसारख्या दिसत होत्या. मी तो सर्व परिसर पूर्वी कसा दिसत असेल, त्यामधे भविष्यात आणखी काय बदल होतील याचाच विचार करू लागलो.
 

क-हाड नगरीचे ग्रामदैवत: श्री कृष्णाबाई


कृष्णा-कोयनेच्या प्रीतिसंगमाने पुनित झालेल्या कराड नगरीचे नाव भारतात अनेक दृष्टींनी प्रसिद्ध आहे. नगरीला तिन्ही बाजूंनी कृष्णा व कोयना या नद्यांनी वेढलेले आहे. या नद्यांच्यामुळे कराड नगरी व तिच्या सभोवतालचा परिसर सुजलाम सुफलाम झालेला आहे. कराड परिसरात तीन बलाढ्य सहकारी व एक खाजगी साखर कारखाना डौलाने उभे आहेत. कराड नगरी उद्योग, व्यवसाय, शिक्षण, संस्कृती, सहकार इत्यादी सर्व गोष्टींत आघाडीवर आहे.
 

कराड नगरीचे वैशिष्ट्य म्हणजे तेथील ग्रामदैवत श्री कृष्णाबाई. तिच्या प्रतिवर्षी मोठ्या उत्साहाने साजर्‍या होणार्‍या उत्सवाबाबत आख्यायिका अशी आहे, की शिवाजी महाराज यांच्यावर अफजलखानाने स्वारी योजली होती. अफजलखान त्याच्या बलाढ्य सैन्यासह चालून आला होता. परिसरातील लोक-माणसांमध्ये काळजी होती. तेव्हा वाईच्या ब्राह्मण समाजाने कृष्णाबाईला साकडे घातले, की ‘महाराजांवरील संकट टळू दे, आम्ही तुझा उत्सव चालू करू!’  
 

कोळवणची महालक्ष्मी - आदिवासींचे सांस्कृतिक जीवन


डहाणू हे ठाणे जिल्ह्यातील तालुक्याचे मुख्य ठिकाण असून पश्चिम रेल्वेच्या मुंबई-अहमदाबाद मार्गावर आहे. ते मुंबईपासून सव्वाशे किलोमीटर अंतरावर आहे. ते महत्त्वाचे वनसंपत्ती केंद्र आहे. तेथील छोट्या बंदरातून लाकडांचा व्यापार चालतो. निसर्गसौंदर्यांने नटलेल्या या शहराजवळ, अठरा मैलांवर विवळवेढे नावाचे गाव आहे. त्या गावी महालक्ष्मीचे स्थान असून ते जागृत मानले जाते. देवीला या भागात ‘राणी आई’ म्हणून ओळखण्यात येते.
 

शिखरावरील मंदिर